ۇلت زيالىلارىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر

اقتوبەلىك ەكسپەدي­تسيا XVIII–XIX عاسىر­لارداعى جالپى قازاق ەلىنىڭ جانە اقتوبە ولكەسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ەداۋىر دەرەكتى انىقتادى. ماڭىزدى قۇجاتتار ىرىكتەلىپ, كوشىرمەلەرى الىندى. سۇرىپتالعان قۇجاتتار باسپاحانادان شىعارىلىپ, تىگىلىپ, ىستەر جا­ساقتالىپ, №1248 ارنايى قور قۇ­رىلدى. ساراپتامادان وتكەن دە­رەك­تەر عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى.

اقتوبە وبلىسى مەملەكەتتىك ءار­حيۆىنىڭ قورلارىنا ساقتاۋعا الىن­عان قۇجاتتار اراسىندا احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى, ءاليحان بوكەي­حان, مىر­جاقىپ دۋلات ۇلى سەكىل­دى الاش ارىستارىنا قاتىستى تىڭ­ مالىمەت­تەر كەزدەسەدى. اتاپ ايت­قان­دا, ورىن­بور گۋبەرناتورىنا ورىنبور گۋبەرنيالىق جاندارم باسقارماسى باستىعىنىڭ 1916 جىلى 12 تامىزدا جازعان №8680 قۇپيا حاتىندا مىناداي جولدار بار: «ورال وبلىسى گۋبەرناتو­رىنىڭ جەدەلحاتىن­دا باياندالعان گازەت رەداكتورى بايتۇرسىنوۆ پەن قىزمەتكەرلەر بو­كەيحانوۆ پەن دۋلاتوۆتىڭ ۇكىمەت­كە قار­سى ارەكەتتەرى تۋرالى مالى­مەت­­تەردى تالقىلاۋ بارىسىندا انىق­تالعانى:

بايتۇرسىنوۆ احمەت بايتۇر­سىن ۇلى, 42 جاستا, بۇرىنعى مۇعالىم, تورعاي وبلىسى توسىن بولىسى №5 اۋلىنىڭ قازاعى, «قازاق» گازەتىنىڭ رە­داكتورى. بايتۇرسىنوۆ 1909 جىلى سەمەي وبلىسى قارقارالى قالاسىندا تۇتقىندالعان جانە قازاقتار اراسىندا ۇكىمەتكە قارسى ناسيحاتتارى­ ءۇشىن ەسەپكە الىنعان. ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ نۇسقاۋىنا سايكەس 1910 جىلعى 10 ناۋرىزدان باستاپ 2 جىل مەرزىمگە دالالىق ولكەدە, جەتىسۋ جانە تورعاي وبلىستارىندا تۇرۋعا تىيىم سا­لىنعان. بۇل نۇسقاۋ تەرگەۋ­مەن انىقتالعانداي, 1905 جىلدان باس­تاپ ءارتۇرلى ۋاقىتتا ۇكىمەتكە قار­سى ارەكەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالدى...

دۋلاتوۆ مىرجاقىپ, تورعاي ۋەزى سارىقوپا بولىسىنىڭ قازا­­عى, 31 جاستا, «قازاق» گازەتى­نىڭ تۇراقتى قىزمەتكەرى جانە حاتشىسى, بايتۇرسىنوۆ ءبىر جاققا شىققان ۋاقىتىندا اتالعان گازەتتىڭ ۋاقىتشا رەداكتورى بولعان. دۋلاتوۆتىڭ وتكەن ارەكەتتەرى تۋرالى كەلەسىدەي دەرەكتەر بار: پەتروپاۆل ۋەزىنىڭ القاپتىق سوتى №2 ۋچاسكەسىنىڭ حات جازۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ «ويان, قازاق!» بروشيۋراسىن تاراتۋعا كەلگەندە, 1911 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا سەمەي قالاسىندا تۇتقىندالعان.

بوكەيحانوۆ ءاليحان نۇرمۇ­حامەد ۇلى, ءى مەملەكەتتىك دۋما­نىڭ مۇشەسى, عالىم-ورمانشى, «قازاق» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى جانە سامارا قالاسىندا تۇرادى. قولدا بار دە­رەك­تەر­گە سايكەس بوكەيحانوۆ كادەت­ پارتياسى سا­مارا كوميتەتىنىڭ مۇشە­سى; 1912–1913 جىلداردا سامارا سو­­­تسيا­ليست-رەۆوليۋتسيونەر­لەر پار­­­تياسىنىڭ مۇشەلەرىمەن باي­لا­نىس­ ورناتقانى بەلگىلى بولدى» دەپ حابارلانعان (اقتوبە وبلى­سى­نىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى, 1248-قور. 1-تىزىمدەمە. 112-ءىس. بەت 5-8 پاراق).

ورىنبور گۋبەرنياسى باس باس­شىسىنىڭ 1915 جىلى 13 ناۋرىزداعى №1481 قاۋلىسىندا: «ورىنبور قالاسىندا قازاق تىلىندە شىعاتىن «قازاق» گازەتى­نىڭ 1914 جىلعى №91 سانىندا «بۇل نەنى بىلدىرەدى؟» دەگەن تاقى­رىپ­پەن مىنا مازمۇنداعى ماقا­لا جاريالانعان. وسى ماقا­لادا: «وتىرىك, دالەلدەنبەگەن قاۋەسەتتەردى تاراتۋ ارقىلى قازاق­تار اراسىندا ۇكىمەتكە وشپەن­دىلىك تۋدىرۋعا دەگەن ايقىن نيەتتى كورسەتەدى» جانە «جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن, باس باسشى, «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى بايتۇرسىنوۆتى جوعارىداعى زاڭ بۇزۋشىلىعى ءۇشىن ەكى اپتاعا قاماۋعا الۋ نەمەسە 50 سوم ايىپپۇل سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم», دەلىنگەن.

الايدا احمەت بايتۇرسىن ۇلى بۇل قاۋلىمەن كەلىسپەي, ورىنبور گۋبەرنياسىنىڭ باس باسشىسىنا 1915 جىلى 10 ساۋىردە: «جوعارى مار­تەبەلى, سىزدەن اعىمداعى جىل­دىڭ 13 ناۋرىزىنداعى №1481 قاۋلى­سى­نىڭ كوشىرمەسىن بەرۋدەن باس تارتپاۋىڭىزدى وتىنەمىن. 1915 جىلعى 10 ءساۋىر, ورىنبور قالاسى. ءوتىنىش مەملەكەتتىك باج سالىعىمەن تولەندى. «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى (قولى) ا.بايتۇرسىنوۆ», دەپ ءوز قولىمەن ءوتىنىش جازىپ تۇسىرگەن.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى ءوتىنىشى قايتا قارالىپ, ونىڭ قورى­تىندىسىمەن 1917 جىلى 16 قاڭ­­تاردا باسقارۋشى سەنات­تان ورىن­بور گۋبەرناتورىنا «قازاق» گازەتى­نىڭ 1914 جىلعى №91 سانىندا جا­ريالانعان «بۇل نەنى بىلدىرەدى؟» دەگەن ماقالانىڭ مازمۇنىندا دا, ۇسى­نۋىندا دا جوعارىدا اتالعان مىندەتتى قاۋلىنى بۇزۋدىڭ بەلگىلەرى جوق. قاۋلىنىڭ كۇشى جويىلسىن, ول تۋرالى ورىنداۋ ءۇشىن ءوتى­نىش بەرۋشىگە حابارلاندىرۋ جانە ورىنبور گۋبەرناتورىنا 1915 جىلعى 16 مامىرداعى №2908 بايانداۋىنا جاۋاپ رەتىندە جار­لىق جىبەرىلسىن» دەگەن جار­لىق جىبەرىلگەن (اوما. 1248-قور. 1-تىزىمدەمە. 113-ءىس. 10–14 پاراق).

تابىلعان ارحيۆ قۇجاتتارى تاريحتىڭ تالاي سىرىن اشادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

جاسۇلان سۇلەيمەنوۆ,

اقتوبە وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى