تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ءومىرىن جەتە زەرتتەپ, ەڭبەك جولىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋ ەلدىك پەن بىرلىكتى بايىپتى باعالاۋعا, بولاشاقتى بايسالدى بولجاۋعا, وتكەنگە ءادىل كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا جەتەلەيدى. ەلباسىنىڭ ەڭبەك جولى – جاستارعا ءومىر مەكتەبى. ونى جەتكىنشەكتەرگە تولىق جەتكىزۋ بىزگە سىن. ەلتانۋدىڭ قازىعى – ەلباسىتانۋ.
ەلباسىتانۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ جارشىسى, ەلتانىمدىلىقتىڭ سىڭارى, تاعدىر شەشەتىن جاۋاپتى كەزەڭنىڭ باس عىلىمى. بۇل جايت – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بولىنبەس بولشەگى.
ازات قازاقتىڭ باسشىسى تۋرالى ءسوز – ءوزىمىز, ەلىمىز, ەلدىگىمىز, تاعدىرىمىز, تاريحىمىز تۋرالى ءسوز. باسشىسىنا تاق تۇراتىن ەل – باسىنا باق تۇراتىن ەل» ەكەنىن اۋەل باستان تۇسىنگەن ىنتىماقشىل حالقىمىز ىمىراسىنان اينىعان ەمەس. سانسىز ساۋال سارساڭعا سالعان الاساپىران شاقتا دا سابىرسىزدىق تانىتپادى. «سابىر ەتكەندەرگە ىستەگەن ىستەرىنەن دە جاقسى سىي بەرەمىز», دەگەن قۇران اياتىنا يلاندى. بۇگىندە سابىرلىنىڭ سىننان سۇرىنبەيتىنىن, سابىر – اقىل سەرىگى ەكەنىن ۋاقىت دالەلدەپ, تاريح تارازىلاپ وتىر.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – الەمگە ەلى ارقىلى ءوزىن, ءوزى ارقىلى ەلىن تانىتقان دۇنيەجۇزىلىك ساياسي ارەناداعى سىيلى تۇلعا. تازا ۇلتتىق توپىراقتان ءنار الىپ, تەرەڭنەن تامىر تارتقان الىپ بايتەرەك. ۇلتتىق بوياۋى قانىق, بولمىسى بولەك ءبۇتىن ءبىتىم. اقىلىنىڭ تەرەڭدىگى مەن ءبىلىمىنىڭ كەنەندىگى, وقيعالاردىڭ الدىن ورايتىن كورەگەندىگى مەن ويلاۋ جۇيەسىنىڭ بىرىزدىلىگى, پەيىلىنىڭ كەڭدىگى كەمەڭگەر اتاندىردى. كەرەك جەرىندە حانداي بيىكتىگى وزگە ەلدىڭ باسشىلارىنىڭ ساناسىپ, پىكىرلەسۋىنە ىقپال ەتسە, قاراداي قاراپايىمدىلىعى ونى حالىقپەن ەتەنە جاقىن ەتتى. ەلباسىنىڭ اتالعان-اتالماعان كۇللى ادامدىق, ازاماتتىق, قايراتكەرلىك قاسيەتتەرىنىڭ بارلىعى دا سول ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, تابيعي جاراتىلىسىنا نەگىزدەلگەن. كورەگەن كوسەمدىگى مەن ەكى تىلگە بىردەي شەشەندىگى تالاي جاندى تاڭداي قاقتىرىپ, تاڭ قالدىردى. شەت مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋلەردەگى ونىڭ ايبىندى كوزقاراسى مەن ءوز-وزىنە دەگەن سەنىمدىلىگى مەملەكەت ءۇشىن وڭ شەشىمدەر قابىلداۋعا تىكەلەي ىقپال ەتتى. تۋعان حالقىنىڭ سالت-داستۇرىنە سۋسىنداپ وسكەن ونىڭ بايسالدى دا كىسى باۋراعىش مىنەزى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋدە ۇلكەن ءرول اتقارىپ كەلەدى. ىسكەرلىگىمەن جانە ىزدەنىمپازدىعىمەن ءوزىنىڭ بارلىق سانالى ءومىرىن, كۇش-جىگەرىن ءوز وتانىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, كوركەيۋىنە جۇمسادى. ءالى دە جۇمساپ كەلەدى. جۇمساي دا بەرمەك. دانالىعىن باتىلدىقپەن شەبەر ۇيلەستىرە بىلەتىن كەمەڭگەر باسشى تالاي تاريحي باستامالاردىڭ اۆتورى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز اتقارىلعان ءىستى تىزبەلەۋ ەمەس, «ەلباسىتانۋدىڭ» تاعىلىمدىلىعىن ساراپتاۋ, قۇندىلىعىن دارىپتەۋ.
ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعان تاريحي كۇنى ايتقان «نە ىستەسەك تە اقىلمەن ىستەيىك, ارزان ۇرانعا ەرمەيىك, جالعان سەزىمگە تىزگىن بەرمەيىك دەگىم كەلەدى. تاريح كوشى ۇزاق. اسىقساق تا اپتىقپايىق. قازاقستاننىڭ كوپۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ورنايتىنىنا كامىل سەنەمىن. سەنىمنەن ايرىلمايىق, باۋىرلارىم!» دەگەن ءسوزىن بويتۇمارداي تاعىنعان جۇرتى سودان بەرگى 24 جىلدا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, جاسامپاز ەلدىڭ جەڭىستەرىن بىرگە جاساسۋدا. «جاۋقازىن گ ۇلىنىڭ ەرتە شىققانىمەن, قالىبىنان اسا المايتىنىنداي», اسىعىس شەشىم ورگە باستىرمايتىنىن ەلباسى ءاۋ باستان-اق ءبىلدى.
تاۋەلسىزدىك تاريحىن قايتا پاراقتاعاندا كوپ سىرعا قانىقتىق. ەلباسىنىڭ مەملەكەت باسشىسى قىزمەتىنە كەلگەن كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا-اق ەل كەلەشەگىنىڭ كەلىستى دە كەلبەتتى بولاتىنىن باتىل بولجاي العاندىعى تاڭ قالدىردى. 1990 جىلدىڭ شىلدەسىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازاعا بەرگەن سۇحباتىندا: «قازاقستان – شەتەلدەرمەن جەمىستى بايلانىس جاساي الاتىن, ءسويتىپ, حالىقارالىق ابىروي-بەدەلگە يە بولا الاتىن زور رەسپۋبليكا. تەك سونىڭ كىلتىن تابۋ قاجەت», دەدى. جانە سول كىلتتى تاپتى دا. ول – سەنىم بولاتىن. ءيا, ەلباسى ەلىنە, ەلى ەلباسىعا سەندى. سەنىپ تە كەلەدى. ەلباسى مەن حالىق اراسىنداعى تەرەڭ تۇسىنىستىك پەن مۇددەلى ۇندەستىك تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن نىقتاي ءتۇستى.
توتاليتارلىق جۇيە – قىزىل يمپەريانىڭ «حالىقتار دوستىعىنىڭ لابوراتورياسى» جاساعان قازاقستاندى «ءوزىڭ ولمە, وزگەنى دە ولتىرمە» دەگەن ۇستانىممەن قىرعىنعا ۇشىراتپاي, بۇگىنگىدەي شۋاقتى كۇنگە جەتكىزگەن ەلباسى ەڭبەگى ەرەن. تاۋەلسىز مەملە-
كەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋدى ۇسىنعان ءساتتەن باستاپ, ونىڭ ەگەمەندىك پەن ەلدىككە كەسىرى تيمەيتىن كەلەلى باستامالارى مەن وزىق ويلى يدەيالارى مەملەكەت يگىلىگىنە جەمىستى قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
العاشىندا ەلىمىز ءۇشىن نارىق جولى اۋىر جول بولدى. راسىندا دا, نارىق زاڭدىلىعى – قاتال زاڭدىلىق. ونى باستان كەشىردىك تە. ادامدارعا اقىل, پاراسات ءوز ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن بەرىلگەنىن دالەلدەيتىن سىن ساعاتتارى تۋعان كەز ەدى ول. بۇدان دا قيىن زاماندى باستان كەشكەن قازاققا ەسەسىنە اللاتاعالا پەيىلىنە ساي جەر مەن كەن بەرگەن. سول ۇلان-بايتاق جەر مەن قازىنا-بايلىق كەنگە يەلىك ەتەتىن ەل دە بەرگەن. سول ەلدىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرمەيتىن ەر دە بەرگەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ابىلاي حان سەكىلدى ەلدىڭ بىرلىگىن ويلاعان بابالار ارمان-قيالىنىڭ شىنايى كورىنىسى, كۇتكەن ءۇمىتى, تابيعي جالعاسى.
ارينە, ەل باسقارۋعا ەنگىزىلگەن جاڭا جۇيە, ساياسي وزگەرىستەر بىردەن وڭ ناتيجە بەرە قويعان جوق. سەنىم ارتقان ۇزەڭگىلەس سەرىكتەستەر سەنىمدى اقتاماعان قيىن شاقتار دا ونىڭ ساعىن سىندىرمادى. جەكەشەلەندىرۋدى كەيبىرەۋلەر جەكە باسىنىڭ قامىنا عانا جۇمساعان جانكەشتى كەزەڭدە دە ول ەلىن ەسەڭگىرەتكەن جوق. قيىننان جول تاۋىپ, تىعىرىقتان شىعا ءبىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ءبىر جارىم جىلىندا 120-دان استام مەملەكەتپەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ ۇلگەرگەن ەلدىڭ مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق يدەولوگياسىنىڭ باستى مۇراتى تىنىشتىق ەدى. ول تىنىشتىقتىڭ ساقتالۋىن سول كەزەڭنىڭ وزىندە ەلباسى: «بىرلىك پەن ىنتىماق, ەڭ ءبىرىنشى, وزىمىزگە – قازاقتارعا كەرەك. بۇل – ۇلت بولاشاعىن ايقىندار ەڭ نەگىزگى, وزەكتى, تامىرلى ماسەلە. ەگەر دە قازاق حالقى ءوزىنىڭ اۋىزبىرلىگى مىقتى بولىپ, رەسپۋبليكادا تۇراتىن باسقا ۇلتتار مەن ۇلىستارعا قامقور بولا الماسا, ۇلگى كورسەتە الماسا, وندا مەملەكەتتى قيىن جاعدايعا ۇرىندىرۋىمىز حاق. قازاق حالقىنىڭ ءوز ىنتىماق, بىرلىگى مىقتى بولمايىنشا, مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستىق كەلبەتىن ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – تەك قازاقتار عانا ورىنداي الار ۇلتتىڭ تاريحي زور ميسسياسى», دەپ قاداپ ايتتى.
بۇل ءسوز بۇگىن دە ماڭىزىن جويعان جوق. «بولىنگەندى ءبورى جەيدىنىڭ» كەزىندە كەڭەستىك يدەولوگيا تۇتاستىققا سىنا بولىپ قاعىلار «ءبولىپ ال دا بيلەي بەر» ساياساتىن ەنگىزگەن مىنەزدەن ۇرپاقتى ارىلتۋ – باستى نازاردا بولدى. «جاستارعا ايتارىم – اعا سىيلاعان, اتا ارداقتاعان جاقسى, ول داستۇرلەردى دامىتا بەرۋ ءجون, بىراق جاسى ۇلكەندەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە دە پاراسات بيىگىنەن, سىن كوزىمەن قاراپ ۇيرەنگەن ءجون» ەكەنىن, جانىمىزدى جاڭعىرتپايىنشا جۇمىسىمىز جاندانبايتىنىن ەسكەرتتى. ماسكەۋدەن ارنايى تاپسىرمامەن كەلىپ, «شاش ال دەسە, باس الاتىن» ەميسسارلارعا ءبىرىن-ءبىرى ۇستاپ بەرىپ, ءبىرىن-ءبىرى ساتىپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ قاسكويلىك ءىس-ارەكەتتەرى تاريح قويناۋىندا قالعانىمەن, ۇرپاقتارعا اراكىدىك «اۋىسىپ» وتىرعانى اقيقات. وسى ءبىر دەرتتەن ارىلساق, ىرگەمىزدىڭ شايقالمايتىنىن مەڭزەگەن بولاتىن ەلباسى.
«داۋى تاۋسىلمايتىن ەلدىڭ جاۋى دا تاۋسىلمايدى. ال جاۋدىڭ ەڭ ۇلكەنى ىنتىماق ءۇشىن ىمىراعا بارا الماۋ» ەكەنىن العاشقى كۇندەردەن سانامىزعا ءسىڭىرىپ كەلەدى. قابانباي باتىردىڭ: «باسشى بىرەۋ بولۋ كەرەك, باسقاسى باسشىعا تىرەۋ بولۋ كەرەك», دەگەن ءسوزى بۇگىندە بارشامىز ءۇشىن قاعيداعا اينالعانداي. سوندىقتان بولار, ۇلتىمىز ۋاقىت ەمتيحاندارىنان سۇرىنبەي ءوتىپ كەلەدى. جانتالاس پەن جاعالاستىڭ زامانىندا جارعا جىققىسى كەلەتىندەرمەن ارپالىسا ءجۇرىپ, ۇيرەنەتىن ۇلتتان ۇيرەتەتىن ۇلتقا اينالدىق. بۇل دەگەنىمىز, ساپالىق تۇرعىدان قازاق جاڭا سيپاتقا اۋىستى دەگەن ءسوز. ياعني, قازاقتىڭ سىرتقى بولمىسى عانا ەمەس, ىشكى جان دۇنيەسى, كوزقاراسى مەن ومىرلىك ۇستانىمى دا زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىنداي بيىك دارەجەگە جەتتى.
جيىرما ءتورت جىلدا جەتكەن جەتىستىك, شىققان شىڭدى ءسوز ەتكەندە: «وسىعان ءبىز قالاي جەتتىك؟» دەگەن سۇراقتىڭ قويىلۋى زاڭدى. بۇگىنگىنى باعالاۋ ءۇشىن وتكەنگە كوز جىبەرىپ, تاريح بەتتەرىن قايتا پاراقتايتىنىمىز دا سوندىقتان. ءىس جۇرگەن جەردە ۇلتتىق وي مەن كۇمىلجۋدىڭ تار اياسىنا تىعىلۋ قاۋىپتى نارسە ەكەنىن ەسكەرگەن ەلباسى دەموكراتيانى دەماگوگيامەن شاتاستىرماۋدى تالاپ ەتتى. «ەگەر ءارتۇرلى ساياسي تولقىندار بولا قالسا نە بولماق؟ ءوزىمىزدىڭ ىشىمىزدەن دۇنيەگە نەمەسە لاۋازىمعا ساتىلىپ, سول جاۋلاپ العىسى, قايتادان يمپەريا قۇرعىسى كەلەتىندەر قاتارىنا شىعىپ كەتىپ جۇرسە قايتپەك؟! سوندىقتان اركەز وقيعانىڭ الدىن الىپ, نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ويدا جۇرەتىن» ەلباسى ساياساتى وسىدان باستالدى.
سول كەزەڭدە بەرگەن سۇحباتتارى مەن جاريالاعان ەڭبەكتەرىندە ەلباسى حالىقپەن ۇنەمى اعىنان جارىلا, اشىق پىكىرلەسىپ وتىردى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ول ۇنەمى حالقىمەن بىرگە. تاريحتا ءالى بەيمالىم بولىپ وتىرعان تەمىرتاۋداعى 1959 جىلعى وقيعادان سوڭ ءبىر جىل وتكەندە سول قالاعا 3 مىڭ قا-
زاقتىڭ جىگىتىمەن بىرگە كەلگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شىڭدالۋدان وسىلاي ءوتتى. توپتاسقان قازدى قارعا المايتىنىن سول كەزەڭدەردە جاقسى ءتۇسىندى. سەبەبى, تەمىرتاۋ سول زاماندا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەر اۋدارىلعاندارى مەن تۇرمەدەن بوساتىلعاندارىنىڭ ورداسى ەدى.
كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي, ۋاقىتپەن ساناسپاي, اقىلدىڭ كەنى – كىتاپ وقىپ, جاڭا زاماننىڭ ەكونوميكاسىن مەڭگەردى. وركەندەگەن مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنىپ, ولاردىڭ قارجىگەر, ەكونوميست عالىمدارى جازعان دۇنيەلەرىن وقىپ-توقۋ ءۇشىن دە ەلباسىنا ارنايى كەستە قاجەت بولدى. ءار مينۋتىنا دەيىن ەسەپتەۋلى ەلباسىنىڭ وڭ ناتيجەگە جەتۋىنە سپورت كومەكتەستى. ءتانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ. ميى سەرگەك ادامنىڭ قيمىلى دا شيراق, ويى دا جۇيرىك بولاتىنى بەلگىلى. 40 جاسىندا تەننيس ۇيرەندى. دۇنيەجۇزى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا گولف, ەكىنشى تاۋ شاڭعىسى, ءۇشىنشى تەننيس, ءتورتىنشى اتقا ءمىنۋ بولسا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى سپورت تۇرلەرىنىڭ ءبارىن شەبەر مەڭگەرگەن. سپورت ادامدى سەرگەكتىككە عانا ەمەس, جۇيرىك ويلاۋعا جانە تەز شەشىم قابىلداۋعا داعدىلاندىرادى. مەن مۇنى جوعارى سپورتتىڭ ورتاسىنان شىققان جان رەتىندە ايتىپ وتىرمىن.
«كىممەن دوس بولۋ, كىممەن جاقىنداسۋ, كىمنەن ءوزىڭدى الىسىراق ۇستاۋ – ۇلتتى ساقتاۋدىڭ كەپىلى». ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزىن-
دە تاۋەلسىزدىكتىڭ ەكى مۇشەل جاسىنا قادام باسقالى تۇرعان قازاق ەلى اسپانىنىڭ تىنىشتىعى جاتىر. داۋرىقپا سوزگە دەس بەرىپ, بۇگىنگىنى عانا ويلايتىن كەيبىر «پاتريوتتار» ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىن قاتاڭ سىناعان ءولىارا شاقتا دا ەلباسى الىس تا جاقىن شەتەلدەرمەن ىسكەرلىك بايلانىس ورناتۋدى قارقىندى جالعاستىرا بەردى. بۇگىنگى تاڭدا دامىعان ەلدەرمەن دەرلىك دوستاسقان قازاق ەلى وزگەلەر قول سوزىپ, ديپلوماتيالىق بىرلىكتە بولۋدى ارماندايتىن اسقاق مەملەكەتكە اينالدى.
جەر بايلىعىنا ەمەس, ەڭ باستىسى – ەل بايلىعىنا سەنۋ قاجەتتىگىن ەرتە ۇعىندىق. مەملەكەت ءۇشىن باستى كاپيتال ادام بولسا, ەل بايلىعى – ءبىلىم, جاڭا تەحنولوگيا, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم, بەرىك تە تۇراقتى وتانشىلدىق سەزىم ەكەنىن دەر كەزىندە تۇسىندىك. سوندىقتان ەلباسى ەڭ قايتارىمدى, ەڭ ىزگى كاپيتال – جاستاردىڭ زامان تالابىنا ساي ءبىلىم الۋىنا جۇمسالعان قاراجات دەپ تانىپ, ءبىلىمدى جاستاردى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن دامىعان شەتەلدەردىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا جىبەردى.
كەزىندە وسى قادامدار اياۋسىز سىنالدى. ءالى دە سىناۋشىلار جەتكىلىكتى. «ەنەسى تەپكەن ق ۇلىننىڭ ەتى اۋىرمايتىنىن» بىلەتىن ەلباسى سىناعان ەلىنىڭ الاڭ كوڭىلىن دە دۇرىس ءتۇسىنىپ, وڭ قابىلداي الاتىن جان. ۋاقىت ەلباسى باستاعان رەفورمانى قولدادى. وعان ءبىز كۋا.
«كيىز ءۇيدىڭ كوسەۋىنەن باستاپ, بولات بالقىتۋشىنىڭ كۇرەگىنە دەيىن تالاي جۇمىستى اۋىرسىنباي اتقارعان» پرەزيدەنت ءۇشىن اۋىلدىڭ اماندىعى – ەلدىڭ اماندىعى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى رەفورمالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, تىكەلەي قامقور بولۋىنىڭ ارقاسىندا اۋىلدار ءوسىپ-وركەندەپ, دامىدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 5-6 جىلىندا ەل جاعدايى اۋمالى-توكپەلى, قيىن بولدى. باسقا مەملەكەتتەرگە 2 ميلليوننان اسا ادام كوشىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە ءوز ءىسىنىڭ بىلگىر ماماندارى مەن كاسىبي شەبەرلەرى دە بولدى. 1997 جىلى قازاقستاندا 3,2 ملن. ادام جۇمىس ىستەيتىن بولسا, 3 ملن. ادام زەينەتكەر بولاتىن. زەينەتاقىنى ۋاقىتىندا تولەۋ ءۇشىن بۇل قاتىناس 1:5 نەمەسە 1:3 بولۋ كەرەك ەدى. ايلىق پەن زەينەتاقىنىڭ دەر كەزىندە تولەنبەي, قينالعان كەزەڭدەر ءالى ەستە... 1997 جىلدى ەلىمىز ءۇشىن قيىن جىلدىڭ سوڭى دەگەن ەدى ەلباسى. سولاي بولدى دا. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەتىنشى جىلىنان باستاپ ەلىمىزگە باق دارىپ, قۇت قوندى.
وتكەنگە كوز جىبەرىپ, كەتكەن كەمشىلىكتەر مەن جەتكەن جەتىستىكتەردى سارالاپ وتىرماي, بولاشاققا باتىل قادام جاساۋ قيىن. كەزىندە قازاقستان ەكونوميكاسىن تىكەلەي ماسكەۋدىڭ وزىنە باعىناتىن ەتىپ جاساعاندىقتان, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن وتە قيىن كەزەڭ بولدى. سول ۋاقىتتىڭ وزىندە-اق وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا حالىققا جاريالاعان «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىنىڭ ىرگەتاسى قالانعانداي. تەمىرجولدار مەن اۆتوموبيل, اۋە جولدارى كەڭەس وداعىنىڭ ساياساتىنا ورايلاستىرا سالىنعاندىقتان, قازاقستاننىڭ سىرتقا شىعار ءوز جولدارىن جاساۋى ەركىن ەلدىڭ قولىن دا, جولىن دا تاۋەلسىز ەتەتىنىن 1993 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان بولاتىن.
ءۇش عاسىر بويى تىزەسىن باتىرىپ, بيلىگىن جۇرگىزگەن رەسەيدەن شەكارامىزدى تۇبەگەيلى ءبولىپ الىپ, بەلگى ورناتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. سونداي جەڭىستىڭ ءبىرى قىتايمەن شەكارانى بەلگىلەۋ بولاتىن. ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر, زەرتتەۋلەر, سالىستىرۋلار ناتيجەسىندە تالاس تۋدىرعان 944 شارشى شاقىرىمنىڭ 537 شارشى شاقىرىمى, ياعني 56,9%-ى
قازاقستان جاعىنا, ال 407 شارشى شاقىرىمى, ياعني 43,1%-ى قىتاي جاعىنا ءوتتى.
ەلتسيننىڭ كەزىندە 1698 جىلى 1 پەتر بەلگىلەگەن قاسيەتتى اپوستول اندرەي پەرۆوزۆاننىي وردەنىمەن شەتەل قايراتكەرلەرىنىڭ ىشىنەن ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ ماراپاتتالۋى قازاقستاندى مويىنداعانى ەمەس پە؟! نەگە دەسەڭىز, بۇل وردەنمەن ورىس تاريحىنىڭ ۇلى قايراتكەرلەرى ا.سۋۆوروۆ, م.كۋتۋزوۆ, پ.باگراتيون, ءى پەتر, شەتەلدىكتەردەن ناپولەون مەن تالەيران ناگرادتالعانىن ەسكەرسەك, بۇل ماراپاتتى باتىرلىعىمەن ەلدى قورعاعان بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىنە جاسالعان قۇرمەت دەپ تانىعانىمىز لازىم.
ۇلتتىق ۆاليۋتانى دا ەسەپپەن, بايىپپەن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا قىرعىزدار مەن ۋكراينداردا, رەسەيدە بولعان الاساپىران بىزدە بولعان جوق. بۇل دا بولسا ەلباسىنىڭ سالماقتى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
«زاماننىڭ وزگەرگەنىن كورۋ از. زاماندى مەڭگەرۋ كەرەك» ەكەنىن اۋەل باستان جاقسى تۇسىنگەن ەلباسى كوزدەگەنىنە جەتۋدە تالاي رەت تاۋەكەلگە بارعانى تەك كەيىنگى كەزدە اشىق ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇر. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ جانە الەمدەگى ەڭ نەگىزگى يادرولىق ارسەنالداردىڭ بىرىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتۋ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ جونىندەگى ۇسىنىس, العاش رەت شاقىرىلعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى, قازاقستاننىڭ جاڭا, وسى زامانعى استاناسىن ورناتۋ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق ماڭىزعا يە
ساياسي وقيعالار.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ارقىلى قىتاي, موڭعوليا, تۇركيا, ەگيپەت ەلدەرى مەن باتىس ەۋروپاداعى پاريج, مادريد, بەرليننىڭ ۇلتتىق كىتاپحانالارىنان, ۆاتيكاننىڭ قۇپيا مۇراعاتىنان حالقىمىزدىڭ كونە تاريحىنا قاتىستى 5 مىڭنان استام سيرەك قولجازبالاردىڭ كوشىرمەلەرى اكەلىندى. ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» اتتى فولكلورلىق جيناق جارىق كوردى.
قازىرگى تاڭدا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي تاريحي قۇجاتتاردى, ارحيۆتىك ماتەريالداردى ىزدەستىرىپ, ەلگە الدىرۋ جۇمىستارى جۇيەلەنۋدە. ودان باسقا دا ۇلت مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە, ونەرىنە جاسالىپ جاتقان قامقورلىقتار قانشاما؟! مۇنىڭ بارلىعى قازاق رۋحانياتى ءۇشىن باعا جەتپەس قازىنا, بايلىق.
جەكەمەنشىك يەلىكتەگى بارلىق مۇناي كومپانيالارىنىڭ باسىن قوسىپ, مۇنايدى مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزىپ, «قازاقويل» ۇلتتىق مۇناي كومپانياسىن قۇرۋى ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ, ۇلتتىق قوردى مولايتۋعا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. ءبىر كەزدە بىرەۋلەردىڭ ەركىنىڭ قولجاۋلىعى بولساق, ەندى تاعى دا بىرەۋلەردىڭ پىكىرىنىڭ قولجاۋلىعىنا اينالماۋ قاجەتتىگىن, ول ءۇشىن قالام ۇستاعاندار مەن باسپاگەرلەردىڭ دەموكراتيا دەپ ەل ىشىنە ىرىتكى سالاتىن بوس ءسوز, داقپىرت اڭگىمەمەن اۋەستەنبەۋلەرىن ەلباسى اۋەلباستان اشىق ايتتى. ۇلتتىق يدەيانى ۇلتتىق استامشىلىق يدەياسىنا اينالدىرۋ ەشبىر ەتنوسقا دا وپا بەرمەگەنىن جاقسى بىلەمىز. كوپۇلتتىلىعىمىزدى باستى بايلىعىمىز دەپ تانىعان مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردى. بيىل كوكتەمدە 20 جىلدىعىن اتاپ وتكەن بۇل قوعامدىق ۇيىم مەملەكەتتىڭ دامىعان ەلدەر قاتارىنا ەنۋى جولىندا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
ءيا, قازاق – جاتتى جاقىنىنداي كورىپ, الىستى بوتەنسىنبەيتىن باۋىرمال حالىق. ءتۇرلى تاعدىرمەن ۇدەرە كوشىپ, قازاقستاندى وتانى سانايتىن 140-تان استام ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسار بۇل القالى ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىپ, ىرگەسىن قالاعان دا ەلباسىنىڭ ءوزى بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا بيلىك باسىندا, پارلامەنتتە وكىلدەرى وتىرعان بۇل اسسامبلەيا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كەمەلدى كەلەشەگى ءۇشىن جەر يەسى – قازاقتارمەن قويان-قولتىق ارالاسا جۇمىس جاساۋدا.
ۇلتتىق سانا ۇلتتىق تىلمەن قالىپتاسادى. قازاق ءتىلىنىڭ كەلەشەگىنە الاڭداۋشىلىق جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ سانىنان جانە سول ۇلتتىڭ ءوز انا ءتىلىن بىلمەۋىنەن كەلىپ شىعادى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى بار-جوعى 40% قۇراسا, سونىڭ جارتىسى قازاقشا سويلەي المايتىن. ال بۇگىنگى تاڭدا قازاقتاردىڭ انا تىلىنە دەگەن كوزقاراسى ايتارلىقتاي وزگەردى. ارينە, بۇل قۇبىلىس ءبىزدى ەرەكشە قۋانتادى.
ءتۇرلى قولدان جاسالعان قيتۇرقى ءىس-ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان قىرىلا-قىرىلا ازايعان حالىقتىڭ باستان كەشكەن تاعدىرى سان قيلى. ستالين تۇرعىزعان اباقتىلاردا 1,5 ميلليون ادام وتىرعان ەكەن. بارلىعىن ستاليننەن كورۋدىڭ دۇرىستىعىن تاريح تارازىسىنا بەردىك. لەنين ءوز قارارلارىندا «كۋلاكتاردىڭ ءبارىن اتىپ, قىرىڭدار», دەگەن. ەگەر قازاق قىرىلماعاندا بۇل كۇندەرى 40 ميلليونعا جەتەر ەدى.
قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ ەڭ مىقتى مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزى قازاقستانمەن ساناسادى جانە ستراتەگيالىق ارىپتەسى رەتىندە قارايدى. ەل ءومىرىن دەموكراتيالاندىرۋدى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇزەگە اسىرعان ەلباسى ۆولتەردىڭ: «مەن ءسىزدىڭ ويىڭىزبەن ءتىپتى كەلىسپەيمىن, بىراق سول ويىڭىزدى ايتۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولۋى ءۇشىن ءومىرىمدى سارپ ەتۋگە ءازىرمىن», دەگەن ءسوزىن ۇستانادى.
مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ اسەرى زور ەكەنىن بولجاعان ەلباسى تاۋەل-
سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق جاستاردى ءبىلىمدى, بىلىكتى, ساۋاتتى, شىنايى بيزنەسپەن اينالىسۋعا شاقىردى. «كوممەرسانت» دەگەن ديپلومسىز مامان يەلەرىنىڭ ەلدى قالاي الداپ, ارباعانى حالىق ەسىندە. تابىستى وندىرىسكە, شارۋاشىلىققا باعىتتاۋ قاجەتتىگىن, بىزگە ۇلتتىق بۋرجۋازيا كەرەكتىگىن ايتقاندا كەيبىرەۋلەر مۇنى تۇسىنبەدى. ۇلتتىڭ قالتالى ادامدارى قالىپتاسپايىنشا كوپ ءىستىڭ قيۋى كەلمەيتىنىن, ۇلتتىق بۋرجۋازيا پايدا بولسا, ۇلتتىڭ مۇددەسىن ويلايتىن ادامدار كوبەيەتىنىن ساياسات تۇرعىسىنان پايىمدادى. جانە بۇل ورىندالدى دا. استانا قالاسىن سالۋ بارىسىندا استانانى كوركەيتۋدە ۇلتتىق بۋرجۋازيا كومەككە كەلدى.
جارتى ميلليارد دوللارعا جۋىق جۇمسالعان قارجى وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ەسەبىنەن الىندى. استانا – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى.
ەلباسى استانانى كوشىرۋدە كوپ ويلاندى. ءتىپتى, ءباسپاسوز ارقىلى زيالى قاۋىمنىڭ اتىنان الاشقا وي تاستاتتى. سوسىن ەلىمىزدىڭ استاناسى اتامىزدىڭ قانىمەن بىرگە مۇرا بولىپ قالعان كەڭ-بايتاق دالانىڭ ورتاسى – دەشتى قىپشاقتىڭ دالاسىنىڭ ورتاسى بولۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدى.ناتيجەسىندە ارۋ ەسىلدىڭ جاعاسىنان اسەم قالا بوي كوتەردى. بۇرىنعى شاعىن وبلىس ورتالىعى ادام تانىماستاي وزگەرىپ, حالىقارالىق فورۋمدار وتكىزەر ورتالىققا اينالدى. قالاعا قازاقى رەڭك ءبىتتى, ونىڭ دەموگرافيالىق كەسكىن-كەلبەتى تولىقتاي وزگەردى. قازاعى از سولتۇستىكتەگى قانداستارىمىزدىڭ وتانشىلدىق رۋحى كۇشەيدى, ءوز ۇلتىنا دەگەن ماقتانىش سەزىمى ارتتى. استانا ارقىلى ارقاعا ينۆەستيتسيا, عىلىم, ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ۇلكەن كوشى كەلدى. سولتۇستىك ايماقتاعى وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇرعىلىقتى حالىقپەن, ياعني جەر يەسى – قازاقتارمەن ساناساتىن بولدى. مىنە, استانانى اۋىستىرعاندا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرسىپىراسى وسىلار ەدى. ەۆرەيلەر ەرتەدەگى ەگيپەتتىڭ قۇلدىعىنان شىعىپ, تاياۋ شىعىسقا قونىس تەپكەنشە ساناداعى قۇلدىق پسيحولوگيانى ءوشىرۋ ءۇشىن مويسەي ولاردى 40 جىل كوشىپ-قوندىرۋمەن بولىپتى. ەلباسىنىڭ بۇل ماسەلەنى دە باستى نازاردا ۇستاعانى اقيقات.
مارگارەت تەتچەر ەلباسىنىڭ لوندوندا شىققان «قازاقستان جولى» كىتابىنا جازعان العىسوزىندە: «كوممۋنيزم بۇعاۋلارىن بىت-شىت قىلعان ەل ءوزىنىڭ ەرەكشە قازاقى قاسيەتتەرىن ساقتاپ قالدى», دەگەن بولاتىن. استانا قالاسىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىن دا قوسا ايتىپ وتىرعانى انىق. ءبىز تاڭ قالىپ بولعاندايمىز. ءبىز ءۇشىن ءبارى ادەتتەگىدەي سياقتى. ەلباسى ءبىزدى وسىعان ۇيرەتتى. بىراق وسى كۇندەلىكتى بولىپ كورىنەتىن ءىس-قيمىلدا قانشاما قۇدىرەتتىلىك جاتىر. وسىنى ءبىز سەزەمىز بە؟ الدە وسىلاي بولۋى كەرەك دەپ باس شۇلعىپ جۇرە بەرەمىز بە؟ ويلاناتىن جاعداي... ەلباسىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋى, سانامىزدى سىلكىنتىپ, قاجىرلى ەڭبەككە باستاۋى كەرەك. ءبىز ءوز ءىس-ارەكەتىمىزگە باستى كەيىپكەر ەتىپ وتان مۇددەسىن قويۋىمىز شارت. ول ءۇشىن جانقيارلىق تازا ەڭبەك كەرەك. وزىڭە ادالدىق, وتانعا بەرىكتىك, تاۋەلسىزدىككە تۇراقتىلىق. مىنە, وسى ءۇش تۇعىردان تايماساق, ەلدىگىمىز باياندى بولماق.
جاقىندا ەلباسى اقش جاعىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن باراك وبامامەن تەلەفون ارقىلى تىلدەستى. ەكى ەل باسشىلارى قازاقستان-امەريكا قارىم-قاتىناسىنىڭ احۋالى, سونداي-اق, حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر مەن ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى جاعدايدى تالقىلادى. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىمىز امەريكالىق ءارىپتەسىنەن ۋكراينا ماسەلەسى بويىنشا ورتاق مامىلە جولىن ىزدەستىرۋ ىسىنە مەيلىنشە بەلسەندى قاتىسۋىن ءوتىنۋى ونىڭ اركەز بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىنىن جانە الەمدىك ساياسي ۇستانىمى مىقتى مامىلەگەر ەكەنىن ايقىن تانىتتى.
ب.وبامانىڭ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە جۇمساعان كۇش-جىگەرىن جوعارى باعالاۋى ەلگە عانا ەمەس, ەلباسىنا كورسەتكەن ەرەكشە قۇرمەتى. بۇل ءبىزدى مارقايتتى. كوڭىلىمىزگە سەنىم ۇيالاتتى. جۇرەگىمىزدى شالقىتتى.
ءبىز ەلباسىنىڭ كىسىلىك كەلبەتىن اشىپ, ساياسي تۇلعالىق قاسيەتتەرىن كورسەتەر ءىرىلى-ۇساقتى قىزمەتتەرىن, جاساعان ەڭبەكتەرىن عانا اتاپ وتتىك. سەبەبى, «الەمنىڭ ءامىرشىسى – ەڭبەك». ال «ەڭبەك – ءبارىن دە جەڭبەك».
وڭالباي اياشەۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
شىمكەنت.