جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى اياسىندا كوپتەگەن جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. دەگەنمەن جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىنە, ەڭبەك ادامدارىنا قۇرمەت ناۋقاندىق شارانىڭ شەڭبەرىندە قالماۋى كەرەك. ەل ەكونوميكاسىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى سانالاتىن جۇمىسشى ماماندار, ەڭبەك ادامدارى ءوز دەڭگەيىندە دارىپتەلە بەرۋگە ءتيىس. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇقاش ەسكەندىروۆپەن سۇحباتىمىز وسى باعىتتا ءوربىدى.
– مۇقاش زۇلقارناي ۇلى, جامبىل وبلىسىنداعى ىرگەلى ۇجىمدى ۇزاق جىل باسقاردىڭىز. جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسى بىلەسىز. قوعامدا ەڭبەك ادامدارىن قانشالىقتى ناسيحاتتاي الىپ ءجۇرمىز؟
– ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ, جولدامامەن جۇمىسقا ورنالاسىپ, «قازفوسفات» كومپانياسىندا تابان اۋدارماي 41 جىل ەڭبەك ەتتىم. ونىڭ ىشىندە 17 جىل 6 مىڭنان استام جۇمىسشى ەڭبەك ەتەتىن ۇجىمعا باسشى بولدىم. قايناعان ءوندىرىس ورتاسىندا شىڭدالعاندىقتان, جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىنىڭ قانداي اۋىر جۇمىستى اتقاراتىنىن جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان دا الدىمەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋگە تىرىستىق. ەڭبەكاقىلارىن كوبەيتۋگە, ولاردىڭ قوعامداعى بەدەلىن كۇشەيتۋگە بارىمىزدى سالدىق. كاسىبي مەرەكەدە, مەملەكەتتىك مەيرامداردا نەگىزىنەن جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىن ماراپاتتاۋعا باسىمدىق بەردىك. بۇل ءۇردىس كاسىپورىندا ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتىر.
ەلىمىزدە حالىق سانى 20 ميلليوننان اسادى, ونىڭ ىشىندە 9 ملن-نان اسا ازامات جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى, ءار سالادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ازاماتتاردىڭ 2 ملن-نان استامى – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار. ولاردىڭ ىشىندە ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنەن باستاپ, شاعىن كاسىپكەرلەر دە بار. ەلىمىزدە ساۋدا سالاسىندا شارۋاسىن دوڭگەلەتكەندى قۇپ كورەتىن ازاماتتاردىڭ شوعىرى قالىڭ – 16%. بالاباقشادان باستاپ جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىنگى ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتاردىڭ ۇلەسى – 12%, وندىرىستە ەڭبەك ەتۋشىلەر دە 12%.
جۇمىسشى ماماندىق يەلەرى ۇعىمىنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەنىن ەرەكشە ايتىپ وتكەن ءجون. جۇمىسشى ماماندىقتار دەگەندە كوبىنە ءوندىرىس سالاسىنا قاتىستى مامانداردى عانا ەسكەرەمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, وڭدەۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر دە كوپ. بۇلاردىڭ بارلىعى دا – جۇمىسشى ماماندىق يەلەرى.
– وڭىرلەردى ارالاپ, ءوندىرىس ورىندارىنا دا ءجيى باراسىز. قاي سالادا مامان تاپشىلىعى بايقالادى؟
– كادر تاپشىلىعى ءار سالادا بار. جۇمىسشى ماماندار, بىلىكتى كادرلار قاشاندا سۇرانىسقا يە. وڭىرلەردەگى وندىرىستەردى, شارۋاشىلىقتاردى, كاسىپورىنداردى ارالاعاندا بايقايمىز, جۇمىسشى ماماندارعا دەگەن سۇرانىس جوعارى, كادر ماسەلەسى وتە وزەكتى. ايتالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرى ۇنەمى بىلىكتى ماماندارعا ءزارۋ ەكەنىن العا تارتادى. ەرتەرەكتە مەحانيزاتورلاردىڭ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ ارنايى وقۋ كۋرستارىندا بىلىكتىلىگىن شىڭداپ وتىراتىن جاقسى ءداستۇر بولاتىن. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا شەتەلدەن وزىق تەحنيكالار كوپتەپ كەلىپ جاتىر. ونىڭ ءتىلىن بىلەتىن تالاپتى جاس ماماندار تاپشى. مۇنداي ماسەلە وزگە سالالاردا دا بار. ويتكەنى كەيبىر ماماندىق تۇرلەرىنە ماماندار وتە قات, ءتىپتى تابۋ قيىن. بىلىكتى مامانداردىڭ ەڭبەگىنە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جوعارى جالاقى تولەنەدى. ءتىپتى اي سايىن 1 ملن تەڭگەگە دەيىن تابىس تاباتىن جۇمىسكەرلەر بار. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇجىمدارىنىڭ باسشىلارى جۇمىسشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, كادر ماسەلەسىن وزدەرى شەشۋگە تالپىنىپ, تىرىسىپ جاتىر.
– جۇمىسشى ماماندىقتارعا جاستاردى قىزىقتىرۋ ءىسى كەنجەلەپ تۇرعان جوق پا؟
– جۇمىسشى ماماندىقتارعا جاستاردى تارتىپ, قىزىقتىرا ءبىلۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن كەلەشەكتە كىم بولامىن دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىمەن سۇحباتتاسىپ, ءوندىرىس ورىندارىنا ساياحات ۇيىمداستىرۋ سىندى جۇمىس قارقىندى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. كاسىپتىك باعدار بەرۋ ءىسىن كۇشەيتۋ دە ماڭىزدى. مۇنداي ءىس-شارالار جەر-جەردە جۇزەگە اسىرىلىپ تا جاتىر. ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋ قاجەت. مەكتەپتە وقۋشىلاردىڭ قابىلەت-قارىمىنا, بەيىمىنە قاراي ماماندىقتارعا دۇرىس باعىتتاپ, باعدار بەرە الساق, بۇل ماسەلەنى وڭتايلى شەشە الامىز. كەلەشەكتە قايسىبىر سالالاردا جۇمىس كۇشى ازايىپ, كادر تاپشىلىعى تىعىرىققا تىرەمەسىن دەسەك, ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا ۇمتىلعان ابزال.
بيىل ءوندىرىس سالاسىندا اۋقىمدى 190 جوبا ىسكە اسىرىلادى دەپ جوسپارلاندى, ونىڭ جارتىسىنان كوبى جۇزەگە استى. ءوندىرىس ورنىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگەندە, كەيىن اشىلىپ, ىسكە قوسىلعاندا دا جۇمىس كۇشى قاجەت. ياعني ماماندارعا سۇرانىس ءار كەزدە بولادى. مۇناي-حيميا, گاز-حيميا, مەتاللۋرگيا, تاۋ-كەن سالالارىندا دا ىرگەلى وندىرىستەر, كاسىپورىندار سالىنادى. ولارعا بىلىكتىلىگى جوعارى كادرلار كەرەك. كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەڭبەك سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن مامانداردى دايارلاۋ جۇيەلى جولعا قويىلۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر تۇيتكىل بىزدە ءوزىنىڭ ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەمەيتىن, كەرىسىنشە, باسقا سالادا ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن جانداردىڭ دا قاراسى كوپ. ءوز قالاۋىمەن ەمەس, اداسىپ كەلىپ نە بولماسا اتا-اناسىنىڭ باعىتتاۋىمەن وقىعانىمەن, سول سالادا ەڭبەك ەتۋگە قۇلقى بولمايدى. جۇمىسقا ورنالاسقاننىڭ وزىندە يگەرىپ كەتە الماي قينالادى. ءبىر عانا مىسال, جامبىل وبلىسىنداعى «قازفوسفات» كومپانياسىن باسقارعان جىلدارى جۇمىسقا ورنالاسۋعا ىقىلاس تانىتاتىن ازاماتتار ءجيى كەلەتىن. كوپشىلىگىنىڭ ماماندىعى وندىرىسپەن مۇلدە قابىسپايدى. جۇمىس بەرۋشى مەكەمە بولعاندىقتان, ولاردى قابىلداپ, ءوندىرىس تەحنولوگياسىن, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن, جۇمىسشىنىڭ مىندەتتەرى مەن جۇكتەمەسىن ۇيرەتۋگە ۋاقىت كەتەدى. ياعني ءبىلىم بازاسى جوق جانداردى سول سالاعا بەيىمدەۋگە كومپانيا قوسىمشا قاراجات شىعىندايدى.
قازىر دە ماعان ساۋال جولداۋشىلاردىڭ اراسىندا جۇمىسقا ورنالاسۋعا قولداۋ تانىتساڭىز دەپ حابارلاساتىندار كوپ. بىراق كوپشىلىگىنىڭ جوعارى ءبىلىمى جوق, كەيبىرى باسقا ماماندىقتى مەڭگەرگەن, سوعان قاراماستان وندىرىستە جۇمىس ىستەۋگە ىقىلاستى. بۇل پروبلەما باسقا سالالاردا دا بار. سوندىقتان ءار ۇيدە اتا-انا بالاسىنان كەلەشەكتە قانداي ماماندىق يەسى بولاتىنىن سۇراپ, سوعان قاراي بەيىمدەسە, قۇبا-قۇپ. ءاربىر جاس مامان ءوزىنىڭ مەڭگەرگەن ماماندىعىمەن ءونىمدى ەڭبەك ەتۋگە تالپىنعانى دۇرىس.
– مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا ينۆەستيتسيا تارتۋعا باسا ءمان بەرىپ, ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىرما جۇكتەدى. قازىناعا تۇسكەن قارجى ءوندىرىس, كاسىپورىنداردىڭ سالىنۋىنا, جۇمىس ورىندارىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن دە باسا ايتتى.
– ءوندىرىس, كاسىپورىن سالىنىپ, ىسكە قوسىلسا, جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, سۇرانىس ارتادى. پرەزيدەنت جۋىردا اقش-قا رەسمي ساپارمەن بارىپ, بىرنەشە ەلدىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى. الەمدەگى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ, بيزنەس قاۋىمداستىقتاردىڭ جەتەكشىلەرىن قابىلداپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى, بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويىلدى. جەتەكشى مەملەكەتتەر ەلىمىزدەگى ۋران ءوندىرىسى, ەنەرگەتيكا سالاسى, قارجى جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ سىندى باعىتتارعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ىقىلاس تانىتتى. كاسىپورىندار سالىنسا, جاڭا جۇمىس ورىندارى قوسا اشىلادى. سول تۇرعىدا مەملەكەتىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ۋاقىت تالابى ءارى ەشقاشان ماڭىزىن جويمايدى.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»