قوعام دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – ۋاقىت تالابى. جيناقتىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولاشاقتاعى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا اتالعان جۇيەنى قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
«دەموگرافيا جانە ەڭبەك نارىعىنداعى ۇردىستەر زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىستى ۇستانىمداردى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە, ءوز-ءوزىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ادامداردىڭ زەينەتاقى جيناعى از ەكەنى بايقالادى. ۇكىمەت ۇلتتىق بانكپەن, سونداي-اق ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ, زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى تەڭگەرىمدى جانە لايىقتى دەڭگەيدە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن ويلاستىرۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي نىعايعان سايىن حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ارتادى. بۇل رەتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتتى جۇمسالعانى, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىن تۇرعىنداردىڭ كوبەيگەنى شەشۋشى ءرول اتقارادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 2023 جىلى 75,09 جاس بولسا, 2024 جىلى 75,44 جاسقا ارتقان. ەل ازاماتتارىنىڭ تۇرمىس ساپاسى جوعارىلاعان سايىن, ءومىر ءسۇرۋ جاسى دا ۇزارىپ كەلەدى. بىلتىر ەلىمىزدە 365,9 مىڭ بالا دۇنيەگە كەلگەنىن ەسكەرسەك, تۋ كورسەتكىشى دە جوعارى دەپ ايتۋعا بولادى. بالالار ەرتەڭ-اق ەسەيىپ, ەڭبەككە ارالاسادى.
بۇگىن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعانداردىڭ كوبىنىڭ قورداعى جيناعى تىم تومەن. جاستار مۇنىڭ سالدارىن قازىر ەسكەرمەگەنمەن, كەلەشەكتە قينالىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر ادام زەينەتكە شىققاندا وسىعان دەيىنگى جالاقىسىنىڭ 40-60%-ىن زەينەتاقى رەتىندە الىپ وتىرسا, «ەڭبەگى لايىقتى باعالانعان ەكەن» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ەسەبى وسىعان سايادى. ازىرگە بۇل كورسەتكىش ءبىزدىڭ ەلدە 41% شاماسىندا عانا. ەڭ تومەنگى شەكتە دەcەك, جاڭىلمايمىز.
ەڭ تومەنگى زەينەتاقى جارنالارى ەڭبەك نارىعىنا كەشە كەلگەن, ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتىلعان جاستارعا تيەسىلى. كولىك جۇرگىزۋشىلەرى, كۋرەرلەر, باسقا دا جەكە كاسىبى بار تۇلعالار قانشا تابىس تاپسا دا زەينەتاقى جيناعىنا ەڭ تومەنگى سالىم اۋدارۋمەن شەكتەلەدى. قازىر جۇرگىزۋشى بولۋ وتباسىلاردىڭ تۇراقتى تابىس كوزىنە اينالىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, وسى جۇمىستا ءجۇرىپ زەينەتكە شىققانداردىڭ زەينەتاقىسى تومەن بولاتىنى بەلگىلى. «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە ەگەۋباەۆا تاقىرىپقا قاتىستى مىناداي پىكىر ءبىلدىردى:
– الەمدە, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىسپەن قامتۋ قۇرىلىمى وزگەرىپ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار مەن پلاتفورما ارقىلى جۇمىس ىستەيتىندەر سانى كۇن ساناپ ارتىپ جاتىر. سوندىقتان كوپتەگەن ەلدە مۇنداي ساناتتاعى ازاماتتاردى جيناقتاۋشى جۇيەمەن قامتۋدى كەڭەيتۋ باسىم باعىتقا اينالعان. دەگەنمەن ءوزىن-ءوزى قامتىپ وتىرعان ازاماتتار زەينەت جاسىنا جەتكەندە لايىقتى زەينەتاقى الۋ ءۇشىن جارنالاردى تۇراقتى, وزدەرىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى شىنايى تابىسىنا بارابار كولەمدە اۋدارۋعا مۇددەلى بولۋى كەرەك. ويتكەنى ولاردىڭ بولاشاقتا الاتىن زەينەتاقىسى قازىر اۋدارعان جارنالارىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, زەينەتاقى جۇيەسىنە بەلسەنە قاتىسقانى, ءوز بولاشاعىنا ەرتە باستان قامقورلىق جاساعانى ابزال. ادەتتە, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى تولەمدەرىن ەڭبەك ءوتىلى از, زەينەتاقى جارنالارىن تۇراقسىز ءارى تولىق اۋدارماعان ازاماتتار الادى. ەگەر جيناق جەتكىلىكسىز بولسا, قارتايعان شاقتاعى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن تومەندەتىپ, مەملەكەتتىك قولداۋعا تاۋەلدىلىكتى ارتتىرادى, – دەيدى س.ەگەۋباەۆا.
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى جانىنداعى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدە جۇمىسپەن قامتىلعان حالىق سانى 9,2 ملن ادامدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 7,05 ملن ادام – جالدامالى قىزمەتكەر, 2,15 ملن ادام – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار. بىلتىر زەيناتاقى جۇيەسىنە بەلسەندى سالىمشىلار سانى 7,2 ملن ادام بولعان. جالدامالى قىزمەتكەرلەر اراسىندا بەلسەندى سالىمشىلاردىڭ ۇلەسى 92%-دى قۇراسا, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردا بۇل كورسەتكىش نەبارى 33%-عا تەڭ. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ زەينەتاقى سالىمى تومەن ەكەنى وسى ستاتيستيكادان كورىنىپ تۇر.
جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ باستى قاعيداتى «قانشا كوپ جيناساڭ, سونشا مول الاسىڭ» دەگەنگە سايادى. ەلىمىزدە ەڭ تومەنگى زەينەتاقى الۋ قاۋپى زەينەتاقى جۇيەسىنە تولىققاندى قاتىسپاعان نەمەسە ۇزاق ۋاقىت بويى مىندەتتى جارنالاردى تولەمەگەن ادامدارعا قاتىستى. وسى قاتارعا ەڭبەك ءوتىلى جەتكىلىكسىز ازاماتتاردى, رەسمي جۇمىس ىستەمەگەن نەمەسە بەيرەسمي تابىس تاپقان ادامدار, ياعني جەكە كاسىپپەن, ماۋسىمدىق جۇمىسپەن اينالىسىپ, بىراق زەينەتاقى جارنالارىن تولەمەگەندەر, بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەمەگەن نەمەسە دەكرەتتەن كەيىن رەسمي ەڭبەككە شىقپاعان ايەلدەر, ەرىكتى جارنا سالماعان ازاماتتاردى قوسا الامىز. وسى ساناتتاعى ادامدار زەينەت جاسىنا جەتكەندە تەك ەڭ تومەنگى بازالىق زەينەتاقىنى, زەينەتاقى قورىندا جيناقتالعان قاراجاتىنىڭ از بولۋىنا بايلانىستى ەڭ تومەنگى تولەمدى الۋى مۇمكىن. زەينەتاقى جۇيەسى مىندەتتى جارنالاردان عانا قالىپتاسادى دەپ ويلايتىندار ءالى كۇنگە كەزىگەدى. ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى تۋرالى مۇلدە ەستىمەگەندەر بار. جارنانىڭ وسى ءتۇرىن سالىمشىلار ءوز قالاۋىمەن اۋدارىپ وتىرا الادى. بۇل دا بولسا, زەينەتكە شىققاندا زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىن عانا الىپ وتىرۋ قاۋپىن ازايتادى.
– كەز كەلگەن وتانداسىمىزدىڭ جيناقتاۋشى جۇيەدەن الاتىن زەينەتاقىسىنىڭ مولشەرى كوڭىلگە قوناتىنداي بولۋى ءۇشىن رەسمي تۇردە راسىمدەلەتىن جۇمىسقا ورنالاسقانى ابزال. ياعني بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى اي سايىن, ياعني جىلىنا كەم دەگەندە 12 رەت اۋدارىلاتىن جۇمىسپەن قامتىلۋى ماڭىزدى. بۇعان قوسا, جارنانىڭ ەرىكتى ءتۇرىن دە اۋدارىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرعانى ءجون. جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ 40 جىلدىق تولىق تسيكلىن ءار ازامات ۇتىمدى پايدالانعانى ابزال, – دەيدى س.ەگەۋباەۆا.
بۇل رەتتە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرىپ, ءاربىر ازاماتتىڭ ءوز زەينەتاقىسىنا دەگەن جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ اسا ماڭىزدى. ءاربىر ادام زەينەتكە شىعۋدى الدىن الا جوسپارلاپ, جارنالاردى تۇراقتى تۇردە اۋدارىپ وتىرعانى ءجون. وسى ماقساتتا بجزق-دا ارنايى قۇرالدار قاراستىرىلعان. بولجامدى كالكۋلياتور مەن دەربەس زەينەتاقى جوسپارى بار. بۇل – كەلەشەكتە تولەمدەردى باعالاۋعا, جيناق قالىپتاستىرۋ ستراتەگياسىن قۇرۋعا كومەكتەسەدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ۇكىمەتكە ۇلتتىق بانكپەن, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىمەن بىرگە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ تۋرالى تەكتەن-تەك تاپسىرما بەرگەن جوق. جوعارىدا ايتقانداي, زەينەتاقى تولەمدەرىن ۇزاق ۋاقىت بويى تەڭگەرىمدى, لايىقتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ شارالارى دا ماڭىزدى. جولداۋدا ايتىلعان تاپسىرمالارعا قاتىستى شەشىمدەر كوپ كەشىكپەي قابىلدانادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ازىرگە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا بۇل تۋرالى ناقتى تاپسىرما تۇسكەن جوق.