ماجارستان سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى پەتەر سييارتونىڭ قازاقستانعا ساپارىنا وراي
– قازاقستان مەن ماجارستان اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ, ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساياسي بايلانىستاردىڭ ەكپىنىن جالپى قالاي باعالايسىز؟
– ماجارستان جانە قازاقستان تاراپتارى ءبىر-بىرىنە جىلى ىلتيپاتپەن قارايدى. ماجارستاندى مەكەندەيتىن ماديار-عۇنداردى قازاقستاندا قىپشاقتار دەپ اتايدى, جالپى العاندا, مادەنيەتىمىزدىڭ, سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ ءتۇبى – ورتاق, تەگى – ءبىر.
ەكى ەل اراسىندا ءوزارا ىلتيپاتپەن قاتار, ءوزارا ساياسي بايلانىستاردىڭ دامۋى ايقىن بايقالادى. ۆەنگريا مەن قازاقستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى دەكلاراتسياعا ەكى ەل پرەمەر-مينيسترلەرى وتكەن جىلى جازدا قول قويىپ, ساياسي بايلانىستارىمىزدى ستراتەگيالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ەل باسشىلىعىنىڭ ءوزارا كەزدەسۋلەرى داعدىلى تۇردە ءوتىپ ءجۇر: 2012 جىلى ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان استاناعا باردى, 2014 جىلى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى كارىم ءماسىموۆ بۋداپەشتكە ساپارمەن كەلدى, قازىر ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ساپارىنا دايىندىق جۇمىستارى اياقتالىپ قالدى.
سونىمەن قاتار, 2014 جىلى 17 قازاندا ميلاندا ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماجارستان-قازاقستان ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ تۋرالى كونسۋلتاتسياسى ءوتتى. تاراپتاردىڭ ءوزارا كەلىسىمىنە سايكەس, ماجارستان دا, قازاقستان دا قورعا 20 ميلليون دوللاردان سالاتىن بولادى. جاقىن ارادا ءوز جۇمىسىن باستايتىن قارجى قورىن ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردى ىلگەرىلەتۋگە جاسالعان قادام رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. سەبەبى, ول, نەگىزىنەن, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ جوبالارىن قولداۋمەن اينالىسادى, ال بۇل باعىت قازاقستان ءۇشىن دە, ماجارستان ءۇشىن دە باسىمدىق بولىپ تابىلادى.
قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداقپەن بايلانىستارىن تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلىسىن جانە دسۇ-عا كىرۋ ءۇردىسىن اياقتاۋ نيەتىن ماجارستان قولدايدى. جاقىن ارادا قازاقستان ۇيىم مۇشەسى اتانادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
اراقاتىناسىمىزدا مادەنيەت سالاسىندا جانە ورتاق تاريحي مۇرامىزدى ساقتاۋدا ىنتىماقتاستىق ءرولىنىڭ ماڭىزى ارتۋدا. مادەني بايلانىستارىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدى قولداۋ شەڭبەرىندە ءبىز جاقىندا الماتىدا «ماجارستاننىڭ ۇلتتىق كۇنىن» ۇيىمداستىرامىز, ءىس-شارا ماقساتى – قازاقستاندىقتاردى ماجارستاننىڭ مادەنيەتىمەن جانە گاسترونومياسىمەن جاقىنىراق تانىستىرۋ.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءجانە ماجارستان اراسىنداعى ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى احۋالى مەن بولاشاق مۇمكىندىكتەرىن قالاي باعالايسىز؟
– ءبىز ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىمىزدىڭ دامۋىنا زور كوڭىل بولەمىز. قازاقستان ءبىز ءۇشىن ورتالىق ازياداعى ءىرى سەرىكتەسىمىز, 2013 جىلعى سىرتقى ساۋدا اينالىم 261 ميلليون دوللاردان استى جانە وسىمەن شەكتەلمەيدى دەپ سەنەمىز.
قازاقستان دامۋىنىڭ زور كورسەتكىشتەرى مەن كەڭ اۋقىمدى جوسپارلارى («قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, ەكسپو-2017) جاڭا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە نەگىز بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ءوز ماقساتتارىنا جەتۋىنە زور ۇلەس قوسا الاتىنداي, ماجارستان كەلەسى سالالار بويىنشا ءوز ءونىمىن, جوعارى بىلىكتىلىگىن جانە الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارىن باسەكەگە قابىلەتتى باعالارمەن ۇسىنادى: اۋىل شارۋاشىلىعى, تاماق ونەركاسىبى, ەنەرگەتيكا جانە ەنەرگەتيكالىق جابدىقتار, مەديتسينا جانە فارماتسەۆتيكا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى جانە قالا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, لوگيستيكا مەن كولىك, يننوۆاتسيالار, وڭدەۋ ونەركاسىبى, تۋريزم, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, سۋ شارۋاشىلىعى جانە قۋاتتى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا قاتىسىپ جاتقان ماجارستاندىق كاسىپورىندارعا ماجارستان ۇكىمەتى قولداۋ كورسەتۋ ۇستىندە.
ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىزدى ىلگەرىلەتۋدە استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ ماڭىزى زور, وعان جىل سايىن ماجارستاندىق ۇكىمەت ورگاندارىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەرى قاتىسىپ وتىرادى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق بويىنشا ماجارستان-قازاقستان ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ وتىرىستارى 2008 جىلدان بەرى داعدىلى وتكىزىلۋدە. ماجارستان ۇكىمەتى ەكىجاقتى ىسكەري بايلانىستاردىڭ دامۋىنا ەرەكشە ماڭىز ارتادى. ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا 2013 جىلى مامىردا قازاقستان ەلورداسىندا ءبىز ساۋدا ءۇيىن اشتىق. سونىمەن قاتار, قازاقستان نارىعىندا جۇرگەن ماجارستاندىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ماجارستاندىق ەكسيمبانك 50 ميلليون دوللاردان اساتىن نەسيە بەرۋ جەلىسىن قۇردى. ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا پالاتالارى اراسىندا دا تىعىز بايلانىس بار. بىرنەشە اپتا بۇرىن قازاقستان سىرتقى ساۋدا پالاتاسىنىڭ دەلەگاتسياسى ماجارستانعا ساپارمەن كەلدى, ونىڭ بارىسىندا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان قۇجاتقا قول قويىلدى.
بىرلەسكەن كاسىپورىندار مەن جوبالار سانىنىڭ جىلدان-جىلعا ءوسۋى ىنتىماقتاستىقتىڭ زور ەكپىنىن راستايدى. سونىمەن قاتار, وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا تامان تەڭىز مۇناي كەن ورنىن بىرلەسىپ يگەرۋ بارىسىندا قالىپتاسقان ءداستۇردى جالعاستىرىپ, مىڭداعان ماجارلار قازاقستاننىڭ مۇناي سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جاتىر.
– ماجارستان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويۋ جوسپارىنا قالاي قارايدى؟
– ماجارستاننىڭ قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىستاردىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە بارىنشا قولداۋ كورسەتۋى ەكىجاقتى تىعىز ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلى بۋداپەشتتە ءبىز وسى تاقىرىپقا كەڭ اۋقىمدى بىرلەسكەن سەمينار ارناعان بولاتىنبىز. ءبىز وندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆپەن كەزدەسۋ قۇرمەتىنە يە بولدىق جانە الداعى ۋاقىتتا دا وسى ءتارىزدى ءىس-شارالاردى بىرلەسىپ وتكىزىپ تۇرامىز دەگەن سەنىمدەمىن. ءبىز قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك ارقاسىندا جاڭا دەڭگەيگە شىققانىن قۇپتايمىز.
– ماجارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر سانى كۇن ساناپ ارتۋدا. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى جاعدايى مەن بولاشاعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– وتكەن كەزەڭدە ءبىز ماجارستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ قازاقستاندىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ورىنداۋعا بەلسەندى قاتىسۋىن بايقايمىز; ماجارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە العاشقى قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر ءبىلىم الۋدا, ەلدەرىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستار نىعايىپ كەلەدى. مۇنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋىنە 2014 جىلعى كوكتەمدە الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ماجارلىق تەمپۋس قوعامدىق قورىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان جوعارى ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى ورتالىقازيالىق جانە شىعىسەۋروپالىق فورۋم سەكىلدى ءىس-شارالار ءوز سەپتىگىن تيگىزۋدە. ونىڭ جۇمىسىنا 13 ماجارلىق ۋنيۆەرسيتەت اتسالىستى. سونداي-اق, بۇل سالادا ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ماقساتىندا 2014 جىلى ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم سالاسىندا ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويىپ, ونىڭ اياسىندا جىل سايىن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز 45 ستيپەندياتتى قابىلداپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ماجارستاندا قازاقستاننىڭ 107 ستۋدەنتى ءبىلىم الۋدا.
– استانادا «ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ اياسىندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ءوزارا تۋريستىك الماسۋلار الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟ قازاقستان مەن ماجارستان اراسىندا تىكەلەي اۋە قاتىناسىن اشۋ بولاشاعى تۋرالى نە ويلايسىز؟
– تۋريزم سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق الەۋەتى ايتارلىقتاي دەڭگەيدە قولدانىلماي كەلەدى. ءبىز تۋريستىك مەكەمەلەردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىن, ولاردىڭ تاجىريبە الماسۋىن, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ءىس-شارالارعا ءتيىستى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىن قولدايمىز. استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ قازاقستانعا تەك الەمدىك ارەناعا شىعۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى تۋريستىك سالاداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىمىزعا دا زور ىقپالىن تيگىزەتىن ۇلكەن شارا بولادى دەپ سەنەمىن.
2017 جىلعى ءساۋىر ايىندا ماجارستان مەن قازاقستان اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناۋىنا 25 جىل تولۋىن اتاپ وتەمىز. مەنىڭ ويىمشا, وسى كۇندى استاناداعى الەمدىك كورمەنىڭ ءوتۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنە ورايلاستىرۋىمىز كەرەك سياقتى.
ماجارستان-قازاقستان بايلانىستارى دەڭگەيى, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ىسكەر توپتارىنىڭ بەلسەندى ىنتىماقتاستىعى استانا مەن بۋداپەشت اراسىندا تىكەلەي اۋە جولىن ىسكە قوسۋ قاجەتتىلىگىنە نەگىز بولا تۇسۋدە. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان ازىرلىك جۇمىستارى ساراپشىلار دەڭگەيىندە باستالىپ كەتتى, ءتيىستى قۇجاتتار ازىرلەنۋ ۇستىندە. مەنىڭ ويىمشا, تىكەلەي رەيستى ىسكە قوسۋ, ءبىزدىڭ كوپجاقتى بايلانىستارىمىزدى نىعايتا تۇسۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
ساۋلەبەك ءبىرجان.