ءبىرتۋار تاريحشىمىز ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ بيىل ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جوسپارى بويىنشا ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اتاپ وتەتىن بولادى. قازاقستاننىڭ تاريحىن جازۋ ىسىندە عىلىمي جانە ازاماتتىق ەرلىك جاساپ, سول ءۇشىن ۇلتشىل اتانىپ, تۇرمە ازابىن تارتقان, نەبارى ەلۋ جىل عۇمىر ءسۇرىپ وپات بولعان كۇرەسكەردىڭ كۇللى ءومىرى ۇلگىگە تولى. سولاردىڭ ءبىرى – تومەندە باياندالاتىن شىتىرماندى وقيعا.
ءبىز سونى عالىم عۇمىرىن ايشىقتاۋدا كوپ جىلدار بويى ەڭبەكتەنىپ, «نوقتالانعان تاريحشى» عۇمىرناماسىن ەكى تىلدە بىردەي 2010 جىلى جاريالاعان م. سارسەكەنىڭ ە.بەكماحانوۆ تۋرالى كەزەكتى حيكاياتىن جاريالاپ وتىرمىز.
1957 جىلدىڭ العاشقى ايى. قازمۋ-دىڭ ءماجىلىس زالىندا عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرى باس قوسىپ, جانكۇيەرلەر دە سول كۇنى مولىراق جينالعان. ويتكەنى, كسرو تاريحى كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى ر.ف.سميرنوۆا قازاقستان تاريحى تاقىرىبىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاماق. ۇمىتكەردىڭ عىلىمي جەتەكشىسى – تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.اليەۆ دنەپروپەتروۆسك قالاسىنان ل.ي.برەجنەۆتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن الماتىعا قونىس اۋدارعان, اسكەري ءبىر بولىمدە بولعان مايدانگەر دوسى. بۇل وقيعانى ءبىز سول جىلى قازمۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ 5-ءشى كۋرسىندا وقىعان سادىباي يساەۆتىڭ ەستەلىگى بويىنشا باياندايمىز. ەستەلىك يەسى ءبىر توپ جولداستارىمەن وزدەرىنە سەمينار ساباعىن وتكىزگەن وقىتۋشىعا جانكۇيەر رەتىندە ءارى «ديسسەرتاتسيا قورعاۋ قالاي جۇرەتىنىن قىزىقتاۋ ءۇشىن» ماجىلىسكە باستان-اياق قاتىسقان.
ديسسەرتانتتىڭ تۇجىرىمدى بايانداماسىنان سوڭ تالقىلاۋ باستالادى. جۇرتتىڭ الدى بولىپ ءسوز العان قورعاۋشىنىڭ جەتەكشىسى شاكىرتىنىڭ ىزدەنگىشتىگىن, دارىندىلىعىن, مىنا جۇمىسىمەن قازاقستان تاريحىن تەرەڭىرەك تانۋعا ۇلەس قوساتىندىعىن بارىنشا بيپازداپ سيپاتتادى. رەسمي وپپونەنتتەر دە ديسسەرتانت ەڭبەگىن وڭدى باعالاعان لەبىز بىلدىرەدى. قايسىبىر شەشەندەردىڭ مالىمدەۋىندە ر.سميرنوۆانىڭ جەتەكشىسى ا.اليەۆ ءوز شاكىرتىنىڭ ىزدەنگىش قابىلەتىن قاپىسىز اشقان-مىس, سول ءۇشىن دە بىلگىر پروفەسسورعا راحمەت ايتۋىمىز كەرەك دەسەدى...
سىپىرا ماداق شەكتەن اسىپ, جارامساق لەبىزدەر تاسقىنى جۇرتتى مەزى ەتە باستاعاندا كسرو تاريحى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆ ءسوز سۇرايدى.
– جولداستار, ماسەلەنىڭ توقەتەرىن ايتايىن: سميرنوۆانىڭ ەڭبەگىن مەن بىرنەشە كۇن تاپجىلماي وتىرىپ, مۇقيات وقىپ شىقتىم, كەمىستىگى مول, كانديداتتىق اتاققا لايىق ەمەس ءدۇبارا دۇنيە. ديسسەرتانتتىڭ ءوز پىكىرى اتىمەن جوق, بولسا دا كومەسكى. ەڭ شاتاعى, رۋفينا فيليپپوۆنا تالقىعا ۇسىنعان ەڭبەگىن ەرتەرەكتە جاريا بولعان... مىناداي-مىناداي عىلىمي جۇمىستاردان كوشىرگەن... – دەپ كوسىلە سويلەيدى تاريحشى. زال جىم-جىرت. ەرەكەڭ بولسا ۇمىتكەر ۇرلاعان ەڭبەكتەردەن ۇزىندىلەر وقىپ, ديسسەرتاتسيا قورعاۋشىنىڭ دا سول سوزدەردى قاي بەتكە سىلتەمەسىز كوشىرگەنىن دە ناقتى كورسەتىپ ماسقاراسىن شىعارادى. – سميرنوۆا جولداس, سىزدەي ارسىز جاندى ءوز باسىم بۇعان دەيىن كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ەڭ بولماعاندا الگى بەتتەردى سىپىرا كوشىرمەي, ءوز سوزىڭىزبەن بۇركەمەلەپ بايانداساڭىز ەتتى؟! جوق! ءتىپتى, ابزاتستارىنا دەيىن ساقتاپ مۇقيات كوشىرگەنسىز... ءجا, عىلىمي قاۋىم, وزدەرىڭىز ايتىڭىزدارشى, پلاگياتپەن جازىلعان جالعان ەڭبەكتى جورتا ماداقتاپ, عىلىمي اتاققا ۇسىنۋعا بولا ما؟ مەن ءوزىم بار بولمىسىممەن بۇعان قارسىمىن. عىلىمعا وسىنداي سۇعاناقتاردى جاقىن جۋىق جولاتۋعا بولا ما؟! ءوز باسىم بۇعان مۇلدەم قارسىمىن...
عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرى مەن ءماجىلىستىڭ تورىندە وتىرعان لاۋازىم يەلەرى نە دەرىن بىلمەي ابىرجىپ قالعاندا, پروفەسسور اليەۆ ءسوز سۇراپ قولىن كوتەرەدى.
– بەكماحانوۆ جولداستىڭ بۇل ەجەلگى ادەتى – تاريح ىلىمىندە الدەكىم الدىنا شىعىپ بارا جاتسا, قايتكەن كۇندە سول بايعۇستى اياعىنان شالىپ ءسۇرىندىرۋ ەكەنىن مەن الماتىعا كەلگەن كەزدە ەستىگەن ەدىم. سوعان ەندى ءتانتى بولىپ تۇرمىن. زادى, ول – قۇمدى جەردىڭ قاراقۇرتى سياقتى بىرەۋدى شاعىپ ۋىتىن توكپەسە – ءومىر سۇرە المايتىن بۇزىق ادام. ديسسەرتاتسيانىڭ بىرنەشە بەتى الدەكىمدەردىڭ ەڭبەگىنە ۇقسايدى دەگەن نە ءسوز؟ سميرنوۆا سول سوزدەردى بالكىم تىرناقشامەن دارالاۋدى ۇمىتىپ كەتكەن شىعار, الدە ماشينيستكانىڭ ۇقىپسىزدىعى؟.. ال, بەكماحانوۆ بۇدان بەس جىل بۇرىن عىلىمي قاتەلىگى ءۇشىن قىلمىسقا تارتىلعان جالعان تاريحشى, سول كەمىستىگىنەن ارىلماي, بوستاندىققا ەرتەرەك شىققانىن الگىندەگى ورەسكەل سوزىمەن ايقىن كورسەتتى. ساياسي قىلمىسىنان اقتالسا دا عىلىمي اتاقتارىن الا الماي, ءالى كۇنگە دەيىن اۋرەگە ءتۇسىپ جۇرگەنى تەگىن بە؟ سوندىقتان دا, مەن ونىڭ ارىپتەسىنە كورسەتكەن ءدوڭايباتىن ەلەمەي, سميرنوۆانىڭ جۇمىسىنا وڭ باعا بەرىپ, داۋىسقا سالۋدى ۇسىنامىن... – دەپ وڭدى-سولدى جوسىعان اليەۆ مىنبەدەن تۇسەدى.
پروفەسسور ارىپتەسىن الدىڭعى قاتاردا وتىرىپ تىڭداعان ەرمۇحان بەكماحان ۇلى ەكىنشى مارتە ءسوز سۇراپتى.
ماتەماتيك ا.ز.زاكارين (بۇل كەزدە ول كىسى قازاق كسر-نىڭ وقۋ مينيسترى, بىراق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ توراعاسى مىندەتىن قوسا اتقارعان): «تاريحشىلاردىڭ ءوزارا قىرقىسى ءسىرا دا باسىلمايدى, بۇلارعا نە جەتپەيدى, تۇسىنبەيمىن؟..» – دەپ اكادەميك, عا-نىڭ تورالقا مۇشەسى ءارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كاتاليز جانە تەحنيكالىق حيميا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى د. ۆ. سوكولسكيگە ەمىنە قاراعان ەكەن, ويدا جوقتا بۇرق ەتكەن داۋدى تىڭداۋعا قۇلقى بولدى ما, الدە اقيقاتقا قىساس جاساۋدى ءجونسىز كوردى مە, كىم ءبىلسىن, ول: «سويلەسىن, اليەۆ تە ونى وڭدىرعان جوق...» – دەپ, دميتري ۆلاديميروۆيچ ە.بەكماحانوۆقا دەمەۋ كورسەتىپتى.
«ەرەكەڭ مىنبەگە كوتەرىلدى. ۇستازىمنىڭ ءسوزىن مەن قاعازعا ءتۇرتىپ وتىردىم...» – دەگەن سادىباي يساەۆ ۇستازىنىڭ سول ساتتەگى مالىمدەمەسىن قاز-قالپىندا كەلتىرەدى. «يا توجە ۆ سۆوە ۆرەميا بىل دوكتوروم يستوريچەسكيح ناۋك ي پروفەسسوروم, تاكوۆىم ستانۋ ۆ سكوروم ۆرەمەني. ا ۆى, توۆاريشش اليەۆ, لجەۋچەنىي, تاكجە ي لجەپروفەسسور. چتو ۆى زناەتە پو يستوري كازاحستانا؟ سۋديا پو ۆاشەمۋ سەگودنياشنەمۋ ۆىستۋپلەنيۋ, ناۆەرنوە, ۆى نيكوگدا نە پەرەليستالي حوتيا بى ودنوي سترانيتسى «يستوري كازاحستانا». ناۋكا نە پروحودنوي دۆور, ا ۆى تولكو پريكرىۆاەتەس زۆانيەم ۋچەنوگو...».
ءۇزىلىس جاريالانىپ, ءماجىلىستىڭ جالعاسى رەكتوردىڭ كابينەتىندە وتەدى. ەستۋىمىزشە, عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرى ر.ف.سميرنوۆانىڭ جۇمىسىنا وڭ باعا بەرىپتى. تاڭعالارلىق كۇيكى ءىس؟! ەڭ عاجابى, ۇرلىقشى ۇمىتكەرگە قولداۋ كورسەتكەن عالىمداردىڭ بىردە-ءبىرى ءوز زامانداسى, كۇنى كەشە ەل تاريحىن تۇگەندەۋشى اتاندىرعان داڭقتى ارىپتەسىن بىلگىرلىگى ءشۇبالى كەلىمسەككە جىعىپ بەرگەنىنە ەشبىر قىمسىنباعان. دەمەك, جەرگىلىكتى تاريحشىنى كۇنى وتكەن, باق-جۇلدىزى سونگەن بەيشاراعا ساناعان. بۇل ەندى ار-يناباتتىڭ قۇردىمعا قۇلاپ, قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ ورگە ورلەۋىنىڭ سالدارى. باسقاداي تۇجىرىم مۇمكىن ەمەس...
وقىس وقيعانىڭ ودان ارعى ءورىسى, ستۋدەنت يساەۆتىڭ سيپاتتاۋىنشا, مۇلدەم شاتاق. ۋنيۆەرسيتەت پارتكومىنىڭ بيۋروسى پروفەسسور ا. اليەۆتىڭ ارىزى بويىنشا, ە. بەكماحانوۆتىڭ جۇرت الدىندا ونى جالعان تاريحشى دەگەن عايبات ءسوزى ءۇشىن پارتياعا مۇشەلىكتەن ەكىنشى رەت شىعارىپ, جۇمىستان دا الاستاۋ تۋرالى توتەنشە قارار قابىلداعان. داۋلى ماسەلە اقىرىندا ناسىرعا شاۋىپ, ۋنيۆەرسيتەت كوممۋنيستەرىنىڭ جالپى جينالىسىنا تۇسەدى: پارتبيۋرو ۇسىنىسى كوپشىلىك تاراپىنان قولدانسا – جينالىس حاتتاماسى ماسكەۋگە, ۆاك تورالقاسىنا جولدانادى, دەمەك, ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ عىلىمي اتاقتان ءۇمىتى ءبىرجولا ۇزىلمەك...
سونىمەن, «تارتىپسىزدىگىنە» تۇسىنىك بەرۋ ءۇشىن ە.بەكماحانوۆقا ءسوز ءتيىپتى: «جولداس زايكين, مەنى قايتكەن كۇندە كىنالى ەتۋگە تىرىسقان پاسىق ارەكەتىڭىزدەن تاپ بۇگىن ەشتەڭە ونبەيدى. كومپارتيا قايىرا جاڭعىرۋ كەزەڭىنە بەت بۇردى, بۇل بولسا تەك قانا ادىلدىك جولى. ال مەن بىرەۋدىڭ اقادال ەڭبەگىنە ۇرلىق جاساۋشى ەمەسپىن, وپ-وڭاي عالىم اتانعىسى كەلگەن پلاگياتوردى اشكەرەلەۋشىمىن. نە سەبەپتى ءسىز مەنى كىنالايسىز, ۋنيۆەرسيتەت كوممۋنيستەرى دە نەلىكتەن مەنى تالقىلاۋعا ءتيىس؟ – دەگەن كەرەعار سۇراۋمەن ءسوز باستاعان تاريحشى ءوزىن «كۇناھار» ەتپەك بولعان ۇيىم حاتشىسىنىڭ سوراقى ارەكەتىنە تويتارىس بەرەدى. – سميرنوۆانىڭ ديسسەرتاتسياسى ەشقانداي سىن كوتەرمەيتىن تومەن دەڭگەيدە جازىلعان, مەن ارىپتەسىمدى سول ءۇشىن سىنادىم. رۋفينا فيليپپوۆنانىڭ ۇرلىقشى ەكەنىن قاندايدا ساراپشى كوميسسيا الدىندا دالەلدەي الامىن. شاكىرتىنىڭ ۇرلىعىن كورمەگەن, ءسىرا, كورۋگە ءبىلىم-تانىمى جەتپەگەن پروفەسسور اليەۆتى جالعان عالىم دەگەنىم راس, ەگەردە ول تاريح ءىلىمىنىڭ شىنايى بىلگىرى بولسا ۇمىتكەرگە كەمشىلىكتەرىن كورسەتۋگە ءتيىس ەدى. الايدا, ونى ىستەگەن جوق. دەمەك, ونىڭ عىلىمي تانىمى وتە تومەن. ال, عىلىمي ەڭبەكتە جالعاندىققا, ايعاقتاردى بۇرمالاۋعا, بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن سىلتەمەسىز پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان. ۋنيۆەرسيتەت پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىلارى زايكين مەن شيلوۆ جولداستار ۇرلىقشى مەن ونى قورعاۋشىنى اشكەرەلەگەن مەنى تارتىپسىزدىك جاسادى دەپ جازا تارتقىزباق, نە ءۇشىن؟ تۇسىنبەيمىن! ەڭ سوراقىسى, وسى ارەكەتپەن سىزدەر پارتيانىڭ XX قۇرىلتايى جاريالاعان جاڭا ۇستانىمدارعا قارسى شىعىپ وتىرسىزدار. بۇل جايتتى ۋنيۆەرسيتەت كوممۋنيستەرى ءادىل تالقىلاپ, اقيقاتتى جاقتايدى دەپ سەنەمىن...».
ەرەكەڭنىڭ ادىلدىكتى تالاپ ەتكەن جۇرەكجاردى ءسوزى جينالىسقا قاتىسۋشىلارعا قاتتى اسەر ەتىپ, تاريحشىنى جاقتاۋشىلار مولايادى. ۋنيۆەرسيتەت كوممۋنيستەرى, بۇل دا وزگەرگەن ۋاقىتتىڭ بەلگىسى, پارتبيۋرونىڭ اقيقاتتى بەلدەن باسقان ۇسىنىسىنا قارسى شىعادى. سويتسە دە, تاريحشىنىڭ ءبىر كافەدرادا ىستەيتىن پروفەسسور ارىپتەسىن جالعان عالىم دەۋى ءجونسىز دورەكىلىك دەگەندەر دە بولىپتى, ناتيجەسىندە كوپشىلىك پىكىرى ەكى جارىلىپ, جاستار جاعى ەرەكەڭدى قاتتى قورعايدى. اقىر اياعىندا كوپشىلىك: «وسى تالقى ەكەۋىنە بىردەي ساباق بولسىن, قازاق تاريحشىسى دورەكى ءسوزى ءۇشىن اليەۆ جولداستان كەشىرىم سۇراسىن» دەگەن سيپاتتا ەكىۇشتى قاۋلى الىپتى.
(ەرەكەڭنىڭ قوساعى حاليما ادامبەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, «بۇل جولعى جينالىس بۇدان التى جىل بۇرىنعى, ەرەكەڭدى جابىلا دۇرەلەپ, پارتيادان الاستاعان ۇرداجىق جيىنعا قاراعاندا الدەقايدا ءادىل وتكەن. ەرەكەڭ تەگىندە ايتىس-تارتىس ۇستىندە ەشكىمگە دەس بەرمەيدى, اسىرەسە, ادىلدىك ءۇشىن ارىستانشا الىسىپ, ءوز دەگەنىنەن ەشقاشاندا قايتپايدى. جاراتىلىسى سولاي. بۇل جولى دا ول: «قانداي جازا قولدانساڭدار دا اليەۆتەن كەشىرىم سۇرامايمىن, مەن ونىڭ كسرو تاريحىنان وقىعان ءدارىسىن بىرنەشە مارتە تىڭدادىم. قازاقستان تاريحىنان تۇك سەزبەيتىنىنە قوسا پروفەسسور اليەۆ كسرو تاريحىنان دا وقۋلىقتا جازىلعاندى قايتالاعاننان وزگە ەشتەڭە بىلمەيدى. عىلىمي اتاقتاردى قالاي العانىنا تاڭمىن. مەنىڭ ءسوزىمە يلانعىسى كەلگەندەر ونىڭ ءدارىسىن تىڭداسىن...» – دەپ جينالىستان شىعىپ كەتەدى. مۇنىسى, ءارينە, اسىرە قىلىق...» – دەگەن ءتۇسىنىك ايتقان-دى بىزگە وسى داۋدى ەجىكتەگەن سۇراۋىمىزعا. ەرەكەڭنىڭ ءوزى دە سول جىلعى اقپان ايىنىڭ 14-ءى كۇنى ماسكەۋدەن جۇبايىنا جولداعان حاتىندا: «مەن شىعىپ كەتكەن سوڭ كەيبىر پىسىقتار ماعان قارا كۇيەنى باتتيتا جاعىپ ءتىل ۇستارتىپتى. جوعارى جاقتان دا كەيبىرەۋلەر «ە, ول سونداي بۇزاقى ادام...» دەسىپ, ايىزدارى قانىپ, الاقاندارىنا تۇكىرگەن ءتارىزدى. ال, مەن مۇقاتۋدىڭ الۋان تۇرىنە ەتىم ولگەن پاقىرمىن. سول بىلشىلدى قازىر دە شىبىن شاققان عۇرلى كورمەيمىن, ويتكەنى, ول بەيشارالار بىرەۋدى جازعىرماسا ءومىر سۇرە المايدى ءارى جارامساقتىقپەن كۇن كورەتىن سورلى جاندار. مەن بولسام ارقاشاندا ءوز ەركىمشە ءجۇرىپ تۇرامىن: شىندىقتى ايتسام – كەيبىرەۋلەرگە جاعادى, ءوزىم دە قۋانامىن, جاقپاسا – مەيلىڭ, تونىم سۋ بولمايدى دەپ كۇلە قارايمىن. ءاسىلى, شىندىقتى ايتقانداردىڭ وڭعانىن كورگەن كىسى بار ما؟ ءسىرا, وسى تۋراشىل قالپىمدا ومىردەن وتەمىن...» – دەپ سىر شەرتكەن).
امال قانشا, ۋشىققان داۋ ءالدەكىمدەردىڭ ىنتاسىمەن كەلەسى كۇندەرى قايتا ءوربىپ (ابباس اليەۆ تە رەكتوراتقا بارىپ, «بەكماحانوۆ سياقتى سودىرمەن ءبىر كافەدرادا ءىستەي المايمىن, نە مەن, نە ول قالسىن...» – دەگەن-ءمىس), «تەنتەك» تاريحشىنى ۇمىتپاستاي ەتىپ جازالاۋعا قام-قارەكەت جاسالادى...
الايدا, كەلەسى اپتادا سول ماسەلە ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى كۇتپەگەن باعىتقا ويىسىپتى: ويتكەنى, تاريح فاكۋلتەتىندە وقيتىن ءبىر توپ ستۋدەنت ءوزارا باس قوسىپ, سۇيىكتى ۇستازىن جازىقسىز قۋدالاۋعا جول بەرمەۋگە ءسوز بايلاسادى...
سادىباي يساەۆتىڭ ەستەلىگىندە سول ىسكە تۋ باستا مۇرىندىق بولعان ەكى ادامنىڭ ەسىمدەرى اتالعان: باستاۋشىسى – ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى, ءبىلىمىن كوتەرۋگە ساقا جىگىت كەزىندە دەن قويعان جىگەرلى ازامات – قويشىعۇل دارتاەۆ, ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەنگە دەيىن ول اقتوبە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت ىستەگەن; ونى قوستاۋشى – اسپيرانتۋرادا وقيتىن, ورىسشاعا جۇيرىك, جاس ءبىلىمپاز رامازان سۇلەيمەنوۆ. (ر.ب.سۇلەيمەنوۆ (1931-1992) بەرتىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتانىپ, قازاق كسر عا-نىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى. قازاق مادەنيەتى تاريحىنىڭ بىلگىرى. قازىر شىڭعىستانۋ ينستيتۋتى كورنەكتى عالىمنىڭ ەسىمىمەن اتالدى). ءسىرا, ەكەۋى اقىلداسىپ وزدەرىمەن ارالاس-قۇرالاس, ءبىر بولمەدە تۇراتىن التى ستۋدەنتكە («بايمۇرات سارسەنوۆ, انۋاربەك ءامىنوۆ, اسىلبەك ءسادۋاقاسوۆ, تەمىر كىشىموۆ, كەڭەس داۋلەتياروۆ جانە مەن», – دەپ ناقتىلاپتى ەستەلىك يەسى). «جىگىتتەر, زامان وزگەردى, ەشتەڭەدەن قورىقپاي, ن.س.حرۋششەۆتىڭ اتىنا مىنا كەلەڭسىزدىكتى تۇزەتىڭىز دەگەن سيپاتتا نارازىلىق بىلدىرگەن ۇجىمدىق حات جازۋ كەرەك. ءجۇز شامالى ستۋدەنت قول قويسا, ءبىتتى شارۋا! نيكيتا سەرگەەۆيچ بۇل قياناتتى ءبىر-اق سوزبەن توقتاتادى. تەك ءبىز ەكەۋمىز حاتقا قول قويمايمىز, ويتكەنى, پارتيا مۇشەسى رەتىندە مۇنداي ىسكە قاتىسۋعا قاقىمىز جوق. ال, سەندەردى جازالايتىن بولسا, قاتتى قارجاسىپ بارىنشا قورعايمىز. حاتتى تەز قامداپ ءارى ەكى-ءۇش كۇندە جونەلتۋ كەرەك...» – دەيدى.
سادىباي يساەۆتىڭ ەستەلىگىنەن:
«...جاساڭ كەزىمىز, بۇل اقىل كوڭىلىمىزدەن شىقتى دا دەرەۋ كىرىستىك. حاتتا XX سەزد شەشىمدەرىن, دەموكراتيا ءداۋىرىنىڭ باستالعانىن قىزۋ قولدايتىنىمىزدى ايتتىق. ستالين كەزىندە دارىندى ادامدار قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندىقتان ەشقانداي ادىلەتتىك پەن زاڭدىلىق بولماعانىن اتاپ كورسەتىپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ە.ب.بەكماحانوۆتىڭ دا زارداپ شەككەنىن, سۇيىكتى ۇستازىمىزعا دۇشپاندارى پالە-جالانى ءۇيىپ-توگىپ قايتادان قۋعىنداۋ ءجۇرىپ جاتقانىن اشىنا جازدىق. ەرەكەڭنىڭ دارىندى وقىمىستى ەكەندىگىن, جاستاردى ءبىلىم قاينارىنا سۋسىنداتىپ, ۇلاعاتتى تاربيە بەرەتىنىن دە تۇسىندىردىك. ەرمۇحان بەكماحان ۇلىنىڭ عىلىم مۇددەسىن قورعاپ, عالىمدىق اتاقتى ولجالاۋدى ۇرلىق جاساۋمەن يەلەنگىسى كەلگەن الاياقتى اشكەرەلەگەنى ءۇشىن قياناتقا ۇشىراپ, سول ءۇشىن پارتيالىق ماسەلەسى قارالعاندىعىن, جينالىس ۇستىندە كوپتەگەن كوممۋنيستەردىڭ اقيقاتقا باس يگەن عالىمدى جاقتاۋىنا قاراماستان, ۋنيۆەرسيتەت رەكتوراتى مەن ستالين زامانىن كوكسەۋشى پارتكوم سەكرەتارى زايكيننىڭ جينالىس حاتتاماسىن بۇرمالاپ, دەموكراتيالىق جاڭعىرۋعا بەت بۇرعان جوعارى وقۋ ورنى كوممۋنيستەرىنىڭ نارازىلىعىن تارك ەتكەنىن اياۋسىز سىنادىق...
حات سوڭىندا ن.س.حرۋششەۆتىڭ وزىنە ءبىرشاما ماداق ءسوز ارناپ: «قىمباتتى نيكيتا سەرگەەۆيچ, سۇيىكتى ۇستازىمىزعا قازمۋ-دە جاسالىپ وتىرعان قاستاندىققا ءسىز عانا توسقاۋىل قويىپ, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنىڭ جۇگەنسىزدىگىن توقتاتا الاسىز. ءبىز, الماتىلىق ستۋدەنت جاستار, ادىلدىكتىڭ قورعاۋشىسى جانە قاجىماس كۇرەسكەرى رەتىندە سىزگە قاتتى سەنەمىز. وزىڭىزگە ءتان باتىلدىقپەن ءارى جەدەل تۇردە ە.ب.بەكماحانوۆتىڭ تاعدىرىنا ارا ءتۇسىڭىز, تۇرمەدەن 1954 جىلى سۋىرىپ العان جاقسىلىعىڭىزدى تاعى دا كورسەتىڭىز دەي كەلىپ, ۇستازىمىزدىڭ عىلىمي اتاقتارىنىڭ قايتارىلۋىنا مۇرىندىق بولىڭىز, ويتكەنى, كانديداتتىق تا, دوكتورلىق تا اتاقتارىن ول كىسى ۇزاق جىلعى زەرتتەۋ ءناتيجەسىندە الماتىدا ەمەس, ءماسكەۋدىڭ تاريح ينستيتۋتىندا قورعاعاندىعىن, ونىڭ بىلىمپازدىعىن كورنەكتى ورىس تاريحشىلارىنىڭ جوعارى باعالاعانىن دا قوستىق...
حاتتى ەكى كەش جازىپ, ماشينكاعا باستىرعاندا 10 بەتكە جۋىقتادى. حاتتىڭ باستاپقى نوبايىن رامازان سۇلەيمەنوۆ قاعازعا ءتۇسىردى. جازۋىم ادەمى بولعاندىقتان مەن وعان حاتشى بولدىم. حاتتى تۇزەتۋگە, ساياسي كۇشەيتۋگە قويشىعۇل دارتاەۆ پەن جاعىپار اقانوۆ قاتىستى. ازىرلەنگەن حاتقا قول قويۋعا قازمۋ عانا ەمەس, قازپي, قازاقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, زووۆەت جانە دارىگەرلەر ينستيتۋتىنان ءوزىمىز جاقسى بىلەتىن دوس-جار ستۋدەنتتەردى تارتتىق. اتى-ءجونىمىزدى, قايدا, قاي فاكۋلتەتتە, نەشىنشى كۋرستا وقيتىنىمىزدى بۇركەۋسىز كورسەتتىك. قول قويۋشىلاردىڭ جالپى قۇرامى العاشقى نۇسقادا 117 ستۋدەنت بولدى...».
نارازىلىق حاتتى ۇيىمداستىرۋشىلار جۇمىلا قيمىلداپ, ونى تەزدەتىپ جونەلتۋ ءۇشىن قاجەت شارالاردىڭ ءبارىن دە تياناقتى اتقارعان. بىراق, جۇزدەن اسا ادام قاتىسقان ءىستى قۇپيادا ۇستاۋدىڭ قيىن ەكەندىگىن ەسكەرمەگەن. قىسقاسى, حاتتىڭ ەكىنشى نۇسقاسىندا جاعىپار اقانوۆ قازپي-دە قول جيناپ ءجۇرگەندە ۇستالىپ قالىپتى. ءسىرا, قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ ستۋدەنتتەر اراسىنداعى تىڭشىلارىنىڭ ءبىرىنىڭ قارماعىنا ىلىككەن. حاتتىڭ ءبىر داناسى دەرەۋ «ۇلكەن ۇيگە» اپارىلعان...
سادىباي يساەۆتىڭ ەستەلىگىنەن:
«ساعات 11 شاماسىندا ءبىزدى رەكتوردىڭ كابينەتىنە شاقىردى. ءبىر بولمەدە تۇراتىن التى ستۋدەنتتىڭ قالعانى جوق, ءوزىمىزدىڭ كۋرستان دا بار, نەگىزىنەن قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە قاتىساتىن جاستار, دەكان, كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى يبراشەۆ (رامازان سۇلەيمەنوۆ قانا جوق, ءسىرا, ونىڭ قاتىسقانىن بىلمەگەن, ءبىز دە ۇندەمەدىك). التاۋىمىزدىڭ باس جۇمىستارىمىز رەكتوردىڭ ۇستەلىندە تۇر. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى – رەكتور ت.ب.دارقانباەۆ, پرورەكتور ءا.ءى.سەمباەۆ, پارتكوم حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى شيلوۆ سويلەپ زىقىمىزدى شىعاردى, قورقىتتى, جەر-جەبىرىمىزگە جەتىپ ۇرىستى. ءبارىنىڭ ءسوزى: سەندەردى وسى ىسكە ارانداتقان كىم, سونى ايتىڭدار, ءسىرا, بەكماحانوۆتىڭ ءوزى, ويتكەنى, حات وتە ساۋاتتى جازىلعان; كىنالارىڭدى مويىنداپ, بەكماحانوۆ جازدى دەسەڭدەر – ۋنيۆەرسيتەتتەن شىعارمايمىز, سوگىسپەن قۇتىلاسىڭدار; ال, ايتقانعا كونبەسەڭدەر – وقۋدان, كومسومولدان شىعارىپ, سوتقا تارتامىز... دەستى.
ال, ءبىز: «جازعان ءوزىمىز, ادىلدىككە قيانات بولعانىنا ءشۇباسىز سەندىك, قازىر دە بىزگە زورلىق جاساپ وتىرسىزدار. كۇللى كەڭەس وداعىندا كومپارتيانىڭ باستاۋىمەن دەموكراتيالىق پروتسەسس ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان دا, ءبىز ن.س.حرۋششەۆ جولداسقا سەنىم ارتىپ, ادىلەتسىز ماسەلەنى حابارلادىق...» – دەۋدەن جاڭىلمادىق. سودان ءبىر مەزگىلدە تەمىربولات دارقانباەۆ قاسىمىزدا ءۇنسىز وتىرعان كوممۋنيست ستۋدەنتتەر دارتاەۆ قويشىعۇل مەن سارسەنوۆ بايمۇراتقا قىرعيشا ءشۇيىلدى. ولار «بۇلاردىڭ نە ىستەپ جۇرگەنىن بۇگىنگە دەيىن سەزگەمىز جوق, بىلسەك – توقتاتاتىن ەدىك» – دەپ جالتارىپ باقتى. رەكتور: «بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرىپ, قالايشا بىلمەيسىڭ؟ سارسەنوۆ, سەندە ۇيات جوق ەكەن...» – دەپ رەكتور قايىرا قادالدى. سول جەكىرۋگە شىداماعان بايەكەڭ: «دارقانباەۆ جولداس, ءسىزدى رەكتور رەتىندە قۇرمەتتەيمىن, بىراق مىنا ءسوزىڭىز ءۇشىن جاۋاپ بەرۋىڭىزگە تۋرا كەلەدى. نە سەبەپتى, مەنى ۇياتسىز دەيسىز؟ مەنىڭ ارىم كىرشىكسىز تازا, ۇلى وتان سوعىسىندا سىننان وتكەن. وتان ءۇشىن جانپيدا دەپ ءبىز مايدانعا اتتانعاندا, ءسىز تىلدا بۇعىپ وتىرىپ, جان كۇيتتەگەنسىز. تەگىندە, تەمىربولات بايبولسىن ۇلى, مايدانگەرمەن تاجىكەگە تۇسكەندە بايقاپ سويلەڭىز!..» – دەپ دۇرسە قويا بەرگەندە ازۋلى رەكتور نە دەرىن بىلمەي قىبىجىقتاپ تومەن قارادى. تاعى ءبىر باستىق: «مۇنداي ساۋاتتى حاتتى سەندەر جازا المايسىڭدار, شىندارىڭدى ايتىڭدار؟» – دەپ اكىرەڭدەگەندە, اسىلبەك سادۋاقاسوۆ ءتىلىنىڭ شاقپاسى بار جىگىت ەدى: «نەبارى ون پاراق حاتتى ساۋاتتى جازا الماساق – ۋنيۆەرسيتەتتە بەس جىل وقىعانىمىز انشەيىن ەرمەككە اينالادى. ۇكىمەت ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءۇشىن جىلىنا 15 مىڭ سومدى نە ءۇشىن تولەدى؟ ءارى وسى سوزدەن سوڭ سىزدەردىڭ دە ۇستازدىق ەڭبەكتەرىڭىز ەش بولماي ما؟ دەمەك, سىزدەر بىزگە تياناقتى ءبىلىم بەرگەنسىزدەر, مىنە, سونىڭ ناتيجەسى, – دەپ وتقا ماي قۇيعانداي ەتىپ, ءسوزىن الگىدەن دە شاتاق تۇجىرىممەن ءتۇيدى. – ءوز ۇستازدارىمنان مەن بەس جىل بويى عىلىمعا, قوعامعا, قاۋىمعا ادال بولىڭدار, تاپسىرىلعان جۇمىستى ادال اتقارىڭدار دەگەن ۋاعىزدى ەستۋمەن ەسەيدىم. ال, سىزدەردىڭ مىنا قىلىقتارىڭىز ماعان تۇسىنىكسىز ءارى الگى ۋاجگە مۇلدەم قاراما-قارسى. ۇرلىق جاساعان ديسسەرتانتتى, سونى داڭعازا ايقايمەن بۇركەگىسى كەلگەن پروفەسسوردى سىزدەر نە سەبەپتى قورعايسىزدار؟ ال, سول قىلمىستى اشقان سۇيىكتى ۇستازىمىز ەرمۇحان اعايدى ناقاقتان قۋدالاپ, ۋنيۆەرسيتەتتەن نە سەبەپتى الاستاماقسىز؟..». مەن دە قاراپ وتىرماي: «ءبىزدىڭ كومسومول ۇيىمىندا ءبىر ورەسكەل قىلىق بار. ەكى-ءۇش قازاق جاسى ءوزارا بىرىگىپ, الدەقانداي ۇسىنىس جاساسا – مىنالار ناعىز ۇلتشىلدار دەپ جازعىرا باستايدى. ۋنيۆەرسيتەت كومسومول كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى بۇگىن ءبىزدى, ءبىر بولمەدە تۇراتىن التاۋىمىزدى ءوزىنىڭ «قارا تىزىمىنە» تىركەپ, ۇلتشىلدار ساناتىنا قوسىپ قويدى. سويتۋىنە سەبەپ – ءبىز بەلگىلى «ۇلتشىل» بەكماحانوۆتى قورعاپپىز. يبراشەۆ جولداس, ءسىزدىڭ مۇنىڭىز جالا, ەرەكەڭنىڭ ۇلتشىلدىعىنىڭ بەكەر ەكەنىن كسرو-نىڭ جوعارى سوتى ۇكىممەن اقتاعان. سوندىقتان دا سىزگە, يبراشەۆ, جالعان جالاڭىز ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت كومسومولدارى الدىندا جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى. شىندىعىندا, ءبىز ۇلتشىلداردى كورگەمىز جوق, ولار قاي ۋاقىتتا ءومىر سۇرگەنىن تاريح وقۋلىعى ارقىلى بىلەمىز...» – دەپ رەكتور جەكۋمەن توقتاتقانشا ءبىرشاما سايرادىم. مەنى دارتاەۆ قويشىعۇل قوستادى. داۋلەتياروۆ كەڭەس تە: «بايقاڭىزدار, بىزگە سىلتەگەن تاياقتىڭ ەكىنشى باسى وزدەرىڭىزگە ءتيىپ ءجۇرمەسىن!..» – دەپ كۇش كورسەتە سويلەدى.
ءبىزدى دۇرەلەۋ ءۇش جارىم ساعاتقا سوزىلدى. ءبىز عانا ەمەس, باستىقتاردىڭ وزدەرىنىڭ دە سىلەسى قاتىپ ابدەن شارشادى. سودان ءبىر ساتتە, بۇل ەندى ءبىزدىڭ دە ءتىلىمىز ۇزارىپ, دوكەيلەردىڭ وزىنە شابۋىلدى ۇدەتكەن كەزدە, ءابدىحاميت ىبىنەي ۇلى سەمباەۆ ورنىنان تۇرىپ, ادەيى قازاقشا سويلەدى-اۋ دەيمىن, اقىلى تەرەڭ ءارى تاقىسقوي كىسى ەدى, ەكى جاققا دا باسالقى ايتىپ, قىزبالىقتان, اشۋ شاقىرۋدان ەشتەڭە ونبەيتىنىن سىپايى ەسكەرتىپ, ءسوزىن: «بالالار, ءبىرشاما قىزبالىق جاسادىڭدار, ەندى قويىڭدار», رەكتورعا دا: «بۇل ماسەلەنى وسى كابينەتتەن شىعارماي توقتاتايىق» دەگەنگە سايدى...».
ويدا جوقتا وربىگەن كۇيكى جانجال ۋنيۆەرسيتەت قانا ەمەس, «ۇلكەن ءۇي» دوكەيلەرىن دە ابىرجىتىپ, ەرەكشە دۇرلىكتىرگەن (س.يساەۆتىڭ ەستەلىگىندە وسى ىسكە قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ن.ج.ءجاندىلديننىڭ دە ارالاسىپ, وزدەرىنە ءدوڭايبات كورسەتىپ, ارىزدارىنان باس تارتۋعا ۇگىتتەپ باققانى تاپتىشتەپ باياندالعان), بىراق ىلە-شالا ءبارى دە ساپ تىيىلىپتى.
حاليما ادامبەكقىزى سول ءتۇيىندى بىزگە بىلايشا تارقاتتى: «ءبىر كۇنى كەشكە تامان ۇيىمىزگە بايىرعى باياناۋىلدىق ءارى تۋىسىمىز سەرىكباي بەيسەمباەۆ كەلدى. ول كىسى سول كەزدە تسك-دا ىستەيدى, عىلىم مەن مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ەرەكەڭ وزىنەن ەرەسەكتەۋ تۋىسىنا كوڭىلىندەگى قىجىلىن بۇكپەي: «سەنىڭ عىلىمدى باسقارعانىڭ ماعان قىپ-قىزىل قىرسىق بولدى, ەرەكشە ساقسىڭ, كومەكتەسپەيسىڭ, رەكتورات ماسكەۋگە جىبەرگىسى كەلمەيدى, ال, مەنى رەداكتورىم كۇتىپ وتىر. قاراۋىنداعى وقىتۋشىنىڭ كىتابى ماسكەۋدەن جارىققا شىقسا – دارقانباەۆقا دا ابىروي ەمەس پە؟ سونى رەكتورىما ءتۇسىندىرىپ, قولعابىس ەتپەسەڭ – سەنىمەن اعايىنشىلىق قارىم-قاتىناستى ءبىرجولا ۇزەمىن...» – دەپ رەنىش ايتتى. سەرىكباي اعاي: «ءوزىڭنىڭ كىناڭدى مويىنداعىڭ كەلمەيدى, كەلىمسەك اليەۆكە نەمەنەگە ءتيىستىڭ, تيىش ءجۇرىپ, شارۋاڭدى بىتىرمەي. رەكتورىڭ ساعان سول ءۇشىن قىرجيىپ وتىر... ءجا, ءجا, بەكەرگە دۇرديمە, جاعدايىڭ وڭالدى. سونى ەسكەرتۋ ءۇشىن كەلدىم, مەنىڭ ايتقانىمدى تەك بۇلجىتپاي ورىندايسىڭ... – دەپ ەرەكەڭە قادالا قارادى دا, ءسوزىن جالعادى. – ستۋدەنتتەردىڭ شاعىم حاتى نيكيتا سەرگەەۆيچتىڭ تۋرا وزىنە جەتىپتى, ول كىسى: «ەليۋتينۋ, رازوبراتسيا!» – دەگەن نۇسقاۋ جازىپتى. وداقتىق مينيستر بۇگىن ءبىزدىڭ حاتشىعا تەلەفون شالىپ تۇسىنىك سۇرادى, نۇرىمبەك جاعدايدى انىقتاپ, ءوزىم حابارلايىن دەگەن جەلەۋمەن دەرەۋ شەگىنىس جاسادى. قىسقاسى, حاتشى كەشەگى اكىرەڭىنەن اينىپ, قاتتى ابىرجىپ وتىر. رەكتورىڭدى شاقىرىپ, سونشاما نەگە شۋلاتتىڭدار دەپ, مەنىڭ كوزىمشە سازايىن بەردى... ساعان ول ەندى تيىسپەيدى, سۇراعان كومانديروۆكاڭدى الاسىڭ, شاكىرتتەرىڭنىڭ دە تىرناعى تۇسپەيدى, وقۋىن جالعاستىرادى...».
ەرىم ماعان قاراپ: «گالياتاي, مىناداي جاقسى حابارعا بىردەمە بەرمەيسىڭ بە؟ ادىلدىك جەڭدى, دۇرىس بولعان, جارايسىڭ, نيكيتا سەرگەەۆيچ!..» – دەپ قولىن سارت-سۇرت سوعىپ, ايران-اسىر قۋانىش ءبىلدىرىپ ەدى. «اپتىقپا, حاليما, مەنىڭ ءالى دە ايتارىم بار. – سەرىكباي اعاي جىميىپ, مەنى قايتا وتىرعىزدى. – دارداي عالىم-بيولوگ رەكتوردىڭ ساعان ءوتىنىشى: ستۋدەنتتەردى ءوزى توقتاتسىن دەيدى, قاتەلەسكەنىن مويىنداپ, جاستاردان كەشىرىم سۇراۋعا ۇيالىپ وتىر, ءارى ءتىلىڭ ۋسويقى سەنىمەن دە ءتۇسىنىسۋگە ءداتى جەتپەي, ماسەلەنى ماعان ايتقانىنا سەن تۇسىنىكپەن قارا! ال, نە دەيسىڭ؟..».
ەرەكەڭ ءتىل قاتپاي ءبىرشاما ۋاقىت ءۇنسىز وتىردى دا, «جارايدى, كەلىستىم, جاستارعا داۋ ەمەس, ديپلوم الۋ كەرەك...» – دەپ باسىن سيپادى...».
سادىباي يساەۆتىڭ ەستەلىگى مىناداي اقپارمەن اياقتالعان: «سول ءىس ءبىزدىڭ جەڭىسىمىزبەن تىنعان سوڭ ۇستازىمىز ماسكەۋگە اتتانىپ, سودان ءساۋىردىڭ 10-ى شاماسىندا قايتتى. بۇلاي دەيتىنىم: ءبىز ديپلوم جۇمىسىمىزدى ءساۋىردىڭ 16-ى كۇنى قورعاعاندا ەرەكەڭ اۋديتوريادا وتىرىپ, دەمەۋ كورسەتتى. سوڭىنان ءوزى بولمەمىزگە ىزدەپ كەلىپ: «جىگىتتەر, سەندەرگە كوپ راقمەت! ارىزدارىڭ ماعان دا سەپتىگىن تيگىزدى. ادىلدىك ءۇشىن كۇرەستەن تايماڭدار, ادىلدىك ارقاشاندا جەڭەدى... – دەپ ماسكەۋدە بولعان اڭگىمەنىڭ جاي-جاپسارىن ايتىپ بەردى. – وداقتىق مينيستر ءوزىن تەجەۋسىز قابىلداپ, ءبىزدىڭ حاتىمىزدى كورسەتىپتى. ءبىرىنشى بەتىنەن ن.س.حرۋششەۆتىڭ قىزىل سيامەن جازعان قولتاڭباسىن كورگەنىن, ەليۋتين وزىنە ستۋدەنت جاستاردىڭ ءسىزدى قورعاۋى تەگىن ەمەس, بۇل دا ۇستازدىق ەڭبەگىڭىزدىڭ ءادىل باعاسى, سوندىقتان عىلىمي اتاعىڭىزدى قايتارۋعا بارىنشا كومەك بەرەمىن دەپتى. بۇل سوزگە ءبىز تەكتەن-تەككە اۋرە-سارساڭ بولماعان ەكەنبىز دەپ مارقايىپ قالدىق...».
* * *
شىنىندا دا, بەينەتقور جاننىڭ ماسكەۋگە سول جولعى ساپارى ءساتتى اياقتالىپتى. ارينە, جان-جاقتى دايىندىقتىڭ, نەشە جىلعى كۇنى-ءتۇنى توقتاۋسىز جۇرگەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. سويتسە دە, وزگەرگەن ۋاقىت تا سەپتىگىن تيگىزىپ, XX-شى قۇرىلتاي تۋعىزعان كەڭشىلىكتى ايتىپ وتىرمىز, بۇرىنعى قاساڭ قاعيدالاردىڭ ءبىرشاما باسەڭدەۋى قازاق تاريحشىسىنا ەركىنىرەك قيمىلداۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.
ەرمۇحاننان, ماسكەۋ. – الماتى, حاليماعا, 9 ناۋرىز, 1957 جىل.
«قىمباتتى گالياتاي!
...قۋانىشتى حاباردان باستايىن: 7 ناۋرىز كۇنى عىلىمي كەڭەس ەڭبە-گىمدى ماقۇلداپ, كىتاپتى شىعارۋعا قارار قابىلدادى. (...) قازىردە قاربالاس جۇمىس ۇستىندەمىن, باسپا تالاپ ەتكەن ەڭ سوڭعى تۇزەتۋلەردى ەنگىزىپ, پايدالانعان ماتەريالداردى قايىرا ەكشەۋدەمىن. تابان اۋدارماي ىستەسەم ءبىر اپتادا اياقتاۋعا ءتيىسپىن. سول ءۇشىن تەك ارحيۆتەگى جۇمىسىمدى توقتاتا تۇرۋعا ءماجبۇرمىن, ال وندا دا وتە-موتە قىزىقتى دەرەكتەرگە جولىققان ەدىم, امال قانشا؟!.
بۇگىن جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ەليۋتين جولداستا بولدىم. جايساڭ ادام دەمەسكە شارام جوق, ءىسساپارىمدى 1-ساۋىرگە دەيىن قولما-قول ۇزارتىپ بەردى. مەن بارعانشا ءبىزدىڭ وكىلدىككە تەلەفون سوعىپ, سولار ارقىلى قازاقستانعا شىعىپ, ماعان پروفەسسورلىق اتاق سۇراپ, ەكىنشى مارتە ۇسىنىس جىبەرىڭدەر, دەرەۋ بەكىتىپ بەرەمىن دەپتى. (...) «ءبىزدىڭ تسك-داعىلار قۇپتايمىز, ءتيىستى حات جىبەرتەمىز دەسىپ-ءتى. وكىلدىكتەن قازمۋ-دىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ شەشىمىن ۆاك-قا جولداۋ تۋراسىندا جەدەلحات جونەلتىلدى. ولاردىڭ نە دەيتىنىن بىلمەيمىن, بۇل جاقتاعى جاعدايىمنىڭ وڭالعانىن وسىدان بايقاعان, مەنى, اسىرەسە, مينيستردىڭ كىسىلىك ءىلتيپاتى ەرەكشە ءسۇيسىندىردى...
حات كۇتەمىن, بالالاردى قۇشىپ, ءوزىڭدى دە قۇشىرلانا ءسۇيۋشى ەرمۇحانىڭ».
مەدەۋ سارسەكە.