ساۋدا-ساتتىق – ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان كۇنكورىس كوزى. سول ارقىلى دۇنيە جۇزىندە بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس ءۇردىسى قالىپتاستى. ۇلى جىبەك جولى اشىلىپ ەل مەن ەلدى جالعاستىراتىن التىن كوپىر پايدا بولدى. ءبىر جەردىڭ ساۋداگەرلەرىنىڭ ەكىنشى ەلدە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. ەسەسىنە ۋاقىت وتە كەلە ينۆەستورلار سان سالاعا ينۆەستيتسيا سالاتىن جاعدايعا جەتتى. ال قازىرگىدەي كەزەڭدە ينۆەستورلاردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە بەتبۇرىس جاساۋى قۋانتارلىق جاعداي دەسەك, استە جاڭىلىسپايمىز.
ەكونوميكاسى قۇلدىراپ جاتقان مەملەكەتتەردەن ينۆەستورلار كەتسە, دامۋعا بەت العان ەلدەرگە كەلۋى – زاڭدىلىق. سوندىقتان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا كوتەرىلگەن ينۆەستيتسيالىق ساياساتىن قولداۋىمىز قاجەت.
اقش, ەۋروپادا قور, قارجى, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن الەمگە ايگىلى ينۆەستورلار بار. ال قىتايدا تاۋار ءوندىرىسى مەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا تارتىلعاندارى كوپ. يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن تاۋار ءوندىرىسى مەن شيكىزات وڭدەۋ سالاسىنا قوماقتى ينۆەستيتسيا تارتۋ ەكونوميكالىق وسىمگە جەتكىزەدى. سەبەبى ۇساق-تۇيەككە دەيىن شىعاراتىن مەملەكەتتەردىڭ زاتتارىنا سۇرانىس تولاستامايدى. ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىقتى شيكىزات كۇيىندە شەتەل اسىرا بەرمەي, تەرەڭ وڭدەۋگە تولىق كوشەتىن ۋاقىت شىنىمەن دە جەتتى. پرەزيدەنت ۇكىمەتكە وڭدەۋ سالاسىنا كوبىرەك قاراجات تارتۋدى, ينۆەستيتسيا ساياساتىن جاڭا ساتىعا كوتەرۋدى, جوعارى تەحنولوگيالارعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالارعا جەڭىلدىك بەرۋدى, مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسياسى مەن جەكە بيزنەستىڭ ءىرى باستامالارىنا بىردەي نازار اۋدارۋدى, بولە جارماي ءىرى ينۆەستورلارمەن قاتار ورتا جانە شاعىن ينۆەستورلارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋدى, قاراجات باعىتى مەن ماقساتىن, كولەمىن ناقتىلاۋدى, ءوندىرىستىڭ سۇرانىسىنا ساي ينۆەستيتسياعا تاپسىرىس جاساۋدى, ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن ون كۇن ىشىندە ءتۇزۋدى تاپسىردى.
ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جۇيەلى جوسپارلاۋ كەرەك. سوندا جۇيەلى دامۋعا قول جەتكىزەمىز. مىسالى, ءبىر وبلىستا تەك باسىمدىق بەرىلگەن باعىتتا زاۋىت اشا بەرمەي, ءارتۇرلى ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىندار سالۋ كەرەك.
بىزدە ءبىر ىسكە دەمەۋشى تارتۋ بار دا, باياندى بايلانىس ورناتۋ جوق. ال دامىعان ەلدەردە مەيلىنشە ينۆەستورلارعا جايلى جاعداي جاسالىپ, مىزعىماس دوستىق ورناتىلادى. سەبەبى ولار سالعان زاۋىت, فابريكالاردا جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىسپەن قامتىلىپ, بيۋدجەتكە سالىق تۇسەدى. پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى ينۆەستورلارمەن قارىم-قاتىناستى بىتىراڭقى دەپ باعالاپ, قاعازباستىلىقتىڭ كوپتىگىن, ءتۇرلى ورگانداردىڭ قۇزىرەتتەرىنىڭ قايتالاناتىنىن اتاپ ءوتتى. سول سياقتى ينۆەستورلارعا سالىق جەڭىلدىكتەرىن قاراستىرىپ, ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزى زور, پايداسى بار جوبالارعا باسىمدىق بەرۋدى, ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم جاساۋ ءتاسىلىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ۇسىندى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ اتاۋى ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەت دەپ وزگەرتىلەدى. قازىناعا 850 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى قايتارىلىپ, ول اقشا 10 مەكتەپ, 4 سپورت, 235 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى مەن 177 سۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرىلىسىنا جانە جوندەۋگە جۇمسالعان. بۇل باعىتتا جۇمىستار جالعاسىپ, قايتارىلعان اكتيۆتەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەدى.
وتاندىق بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن ۇلتتىق قور قارجىسىن قوسىمشا ينۆەستيتسيا كوزى رەتىندە قولدانۋدا ساقتىق پەن قىراعىلىق كەرەك. اقشا تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتپەۋگە ءتيىس. بۇعان دەيىن زەينەتاقى قورىنان اگرو سەكتوردى قولداۋعا بەرىلگەن قىرۋار قارجىنىڭ تالان-تاراج بولىپ كەتكەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. ال ۇلتتىق قور اقشاسى بولاشاعى زور ءارى نارىقتاعى الەۋەتى جوعارى جوبالارعا جونىمەن جۇمسالسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار.
ءبىزدىڭ ەلدە باسەكەلەستىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك بانك فيليالدارىن تارتۋ تاپسىرىلسا دا, ونىڭ ورنىنا وزىمىزدەگى ميكروقارجى ۇيىمدارىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانككە اينالدىرۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەتتى. پرەزيدەنت تاعى دا سول ءوزىمىزدىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قارجىسىن ناقتى سەكتورعا سالۋ ماسەلەسىن كوتەردى. سەبەبى بانكتەر ازاماتتاردىڭ دەپوزيتتەرى مەن ولارعا بەرگەن نەسيەنىڭ پايىزىنان بىرنەشە ەسە تابىس تاۋىپ وتىر. سوندىقتان دا ولار ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسۋعا ءتيىس. قازىر وسى قوعامنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە بانكتەر جاۋاپكەرشىلىك سەزىنگىسى كەلمەسە, ءتيىستى شارالار ەندى بيىلدان قالماي قابىلداناتىن «بانكتەر تۋرالى» زاڭ شەڭبەرىندە شەشىلەدى.
مەملەكەت باسشىسى تسيفرلىق تەڭگە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ تولىققاندى ەكوجۇيەسىن تەزىرەك قالىپتاستىرۋدى مىندەتتەدى. قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن جوبانى قارجىلاندىرۋدا تسيفرلىق تەڭگە قولدانىلىپ كەلەدى.
سول سياقتى كيبەرقىلمىستاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بارىنشا ينتەللەكتۋالدىق جۇيە قۇرۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭعا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك.
الەمدە بيزنەس ورتالىقتارىنا ارنالعان ارنايى قالالار بار. شەتەلدە ارتىق اقشاسى, باعالى بۇيىمدار مەن قۇندى قاعازدارىن ساقتاعىسى كەلەتىندەر ءۇشىن اشىلعان بانكتەر دە جۇمىس ىستەپ تۇر. بيزنەستىڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي جاسالعان جەرلەردە ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا قۇياتىندار دا جوق ەمەس. گەوساياسي احۋال اۋمالى-توكپەلى بولىپ تۇرعان شاقتا, مەملەكەتىمىز ءومىر سۇرۋگە دە, بيزنەس دامىتۋعا دا وڭتايلى الاڭعا اينالادى. ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. پرەزيدەنت باستاماسىمەن كولىك-لوگيستيكا سالاسى دا رەتتەلىپ جاتىر. بۇل ەكونوميكانىڭ قارقىندى وسىمىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. الاتاۋ قالاسى (Alatau City جوباسى) ەلىمىزدىڭ كەلبەتىن تانىتاتىن جاڭا ىسكەرلىك جانە يننوۆاتسيالىق ورتالىعى بولماق. ينۆەستورلاردىڭ كەلۋى جۇمىسسىزدىقتى جويۋعا, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا سەپ بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىتايعا ساپارىندا الەمنىڭ جەتەكشى كومپانيالارىمەن ميللياردتاعان قارجى تۇراتىن كەلىسىمدەر جاسالدى.
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە كوتەردى. بۇل – وڭىرلەردەگى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا قان جۇگىرتەتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ. بارلىق وڭىردە بار بولعانىمەن كوبىنىڭ جۇمىسىنا كوڭىل تولمايدى. ەندى ۇكىمەت ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەرەڭ تالداۋ جاساپ, تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى باسقارۋعا جەكە نەمەسە شەتەلدىك كومپانيالاردى تارتۋعا كەڭەس بەردى.
الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن ارتتىراتىن قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋى قاجەت. الايدا ولاردىڭ كوبىنىڭ كوممۋنالدىق م ۇلىكتەردى باسقارۋمەن جانە اسا ماڭىزدى ەمەس جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدان ءارى اسا الماي جاتقانى بەلگىلى بولدى. پرەزيدەنت ولاردىڭ ايماق ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيتىنىن ەسكەرىپ, ۇكىمەتكە وسىنداي كورپوراتسيالاردى تولىققاندى دامۋ ينستيتۋتىنا اينالدىرۋدى تاپسىردى. بۇل – وتە قۇپتارلىق قادام. سەبەبى جەرگىلىكتى جەردە قاي باعىتتا نەنىڭ كەرەك, نەنىڭ كەرەك ەمەس ەكەنىن اتقارۋشى بيلىك بىلەدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار دامۋ جوبالارىنىڭ تىزبەسىن جاساپ, ۇكىمەتكە ۇسىنۋعا ءتيىس. مىسالى, تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانى مەن تۇركىستان قالاسىندا اشىلعان ماقتا زاۋىتى كەشەندى ءارى ىلكىمدى مەگا جوبانىڭ ءبىرى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا 4 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. كاسىپورىنداردى اۋىلداردا اشىپ, تۇرعىن ۇيلەردى اۋىلداردا سالۋ كەرەك. ءسويتىپ, قالالاردا ناپاقا تاپسا دا ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن ادامداردى ءوز اۋىلدارىنا قايتارۋ قاجەت. اۋىلدا جۇمىس بولسا, جاستاردى جاپپاي قالاعا تارتىپ نەسى بار؟
تۇركىستان وبلىسىندا 2,9 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 111 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. بۇل جوبالار 22,9 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ينۆەستيتسيا تارتۋدا دا ءوڭىر وق بويى وزىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ينۆەستيتسيا تارتۋعا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ دە اتسالىسىپ, اكىمدەردىڭ ايماقتاعى ينۆەستيتسيالىق احۋالعا تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. ال ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنە ايماقتاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق يندەكسىن ەنگىزۋ, بۇل جۇمىسقا تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتۋ تاپسىرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى جوعارى ينفلياتسيانىڭ حالىق تابىسىن جۇتىپ قويىپ جاتقانىنا ءمان بەرىپ, ماكروەكونوميكالىق قۇرساۋدان شىعۋدى, ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا كوشۋدى ۇسىندى. الەم ەلدەرى شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋ تۇرماق, پايدالانىلعان زاتتى قايتا وڭدەپ, قالدىق قالدىرمايتىن قارەكەتكە كىرىسىپ كەتكەن. بىزگە دە تەرەڭ وڭدەۋ مەن قايتا وڭدەۋ ءىسىن قولعا الۋ كەرەك. عالىمدار وندىرىسكە جۇمىلدىرىلماي تەرەڭ وڭدەۋ مۇمكىن ەمەس. پرەزيدەنت عىلىمدى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ءوندىرىس ورىندارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدى الدەقاشان تاپسىرعان. سونىڭ ارقاسىندا كەيىنگى بەس جىلدا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جالپى قوسىمشا قۇنى 17 ترلن تەڭگەگە جەتىپتى. بىلتىر 163 جاڭا ءوندىرىس ىسكە قوسىلىپ, 12,5 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان.
مەملەكەت باسشىسى وتاندىق كاسىپكەرلىكتى قولداۋداعى ولقىلىقتاردى دا اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت تە, اتقارۋشى بيلىك تە كاسىپكەرلەردەن ايىرىلىپ قالماۋى قاجەت. نەعۇرلىم سالىق تولەۋشى كوپ بولسا, سوعۇرلىم بيۋدجەت ءتۇسىمى كوبەيەدى دەگەن ۇعىم – كاسىپكەرلەردىڭ قاراسى قالىڭداپ, جۇمىسباستى جۇرت كوبەيسە, سالىق تولەۋشىلەر كوبەيەدى دەگەن ءسوز. وركەندەگەن بيزنەس قانا ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەپ, قازىنانى تولتىرادى.
ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق كاسىپكەرلىكتى اياققا نىق تۇرعىزعان قىتاي ساياساتى كوپكە ۇلگى. ءوز ازاماتتارىنا وتە ارزان پايىزدى نەسيە مەن جەر بەرىپ بايىتىپ, ەندى ءبىز سياقتى دامۋشى مەملەكەتكە ينۆەستيتسيا سالاتىنداي دارەجەگە جەتتى. قىتايدىڭ ناشار دەگەن كاسىپكەرىنىڭ قاۋقارى قازاقستاندا 7-8 زاۋىت سالاتىنداي كاپيتالى مەن الەۋەتى بار. سول ءۇشىن دە مەملەكەت باسشىسى وتاندىق كاسىپكەرلىكتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن ۇلتتىق قور قارجىسى ارقىلى قولداۋ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەلى تۇر. ال شەتەلدىك ينۆەستورلاردى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ينۆەستيتسيالاۋعا شاقىرىپ جاتىر.
پرەزيدەنت تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسىن مەملەكەتتىك جاڭا يندۋستريالىق قالىبىنىڭ سەنىمدى تىرەگى رەتىندە كورىپ, تەرەڭ وڭدەلەتىن ونىمدەردى شىعارۋعا مول مۇمكىندىگى بار دەپ بىلەدى. سىرتقى نارىقتا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ جانە ايرىقشا قاجەت باسقا دا ماتەريالداردىڭ باعاسى ارتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ اتالعان سالادا الەمدىك دارەجەدە ويىپ تۇرىپ ورىن الۋىنا مۇمكىندىگى جەتەدى. مەملەكەت باسشىسى الداعى ءۇش جىل ىشىندە تاۋ-كەن سالاسىندا جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم شىعاراتىن كەمىندە ءۇش كاسىپورىندى ىسكە قوسۋدى جانە كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن تەرەڭ وڭدەيتىن بىرقاتار وزىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى ۇكىمەتكە جۇكتەدى. پرەزيدەنت جۇكتەگەن مىندەتتەر ۋاقتىلى ءارى ساپالى ورىندالسا, قازىرگىدەي ەكونوميكالىق دامۋعا جاسالعان بەتبۇرىسپەن كەمەل كەلەشەككە ءسوزسىز جەتەمىز.
قايرات بالابيەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى