قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى وسىنى ايعاقتادى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن كەشە استاناعا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين رەسمي ساپارمەن كەلدى.
قىتاي توراعاسى رەسپۋبليكامىزدا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن قازاقستانعا كەلگەن ءبىرىنشى شەتەلدىك مەملەكەت باسشىسى بولىپ وتىر. بۇل جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, ەكى ەلدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ساتىسىنا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن دە اتاپ وتكەن ءجون.
جالپى, قازاقستان مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قىسقاشا تاريحىنا توقتالا كەتەتىن بولساق, ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناس 1992 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا ورناتىلعان بولاتىن. 2002 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك, دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان ەدى. بۇل ءبىر-بىرىنە شەكارالاس وتىرعان ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى مۇنان كەيىنگى قاتىناستاردى ايقىنداپ بەرگەن ەڭ ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 23 جىلى ىشىندە كورشى قىتايمەن قارىم-قاتىناسىمىز جاقسارىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, ءوزىنىڭ سۇرە جولىنا ءتۇسىپ, الىس-بەرىسىمىز, بارىس-كەلىسىمىز جىلدان-جىلعا كۇشەيە ءتۇستى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى سان رەت كەزدەسىپ, ەكى ەل الدىنداعى كەلەلى ماسەلەلەردى كەلىسە وتىرىپ شەشىپ, تاتۋ كورشىلىك پەن سەنىمدى دوستىقتىڭ نىعايۋىنا سىندارلى نەگىز قالادى دەپ ايتا الامىز. الىپ قىتايدىڭ قازىرگى باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ بۇل جولعى كەلىسى دە وسىنى ايعاقتاي ءتۇستى.
قۇرمەتتى مەيماننىڭ كەلۋىنە وراي اقوردادا قۇرمەتتى قاراۋىل ساپقا تۇردى. مەملەكەت باسشىلارى قاراۋىل الدىمەن وتكەننەن كەيىن كەلىسسوزگە قاتىساتىن رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن ءبىر-بىرىنە تانىستىردى. مۇنان كەيىن رەسمي كەلىسسوزدەر باستالدى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلادى, سونىڭ ىشىندە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە, حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىنا, ساۋداەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, قارجى جانە مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستىڭ دامۋىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن سي تسزينپين حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىندەگى نەگىزگى جايتتارعا دا توقتالدى. سونىمەن قاتار, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سياقتى ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن باسقا دا كوپجاقتى قۇرىلىمدار اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ءۇيلەستىرۋدىڭ باستى باعىتتارىن ءسوز ەتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قىتاي توراعاسىنىڭ ەلىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن قازاقستانعا كەلگەن ءبىرىنشى شەتەلدىك مەملەكەتتىڭ كوشباسشىسى بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.
– وسى ارقىلى ءسىز ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ جوعارى ءمارتەبەسى مەن ايرىقشا ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسەسىز. ءسىز مەنى تەلەفون ارقىلى قۇتتىقتادىڭىز, جەدەلحات جولدادىڭىز, ەندى, مىنە, كەلىسسوزدەر وتكىزۋگە كەلدىڭىز. ءبىز مۇنى جوعارى باعالايمىز, – دەدى قازاقستان باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قحر-مەن تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىعى بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى.
– ءوزارا ءىس-قيمىل جاساعان جىلدارى ءبىز ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ساپالى تۇردە ترانسفورماتسيالاي الدىق. ءبىز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ىقپالداستىقتى تاۋەلسىزدىك جاريالاعان العاشقى كۇندەردەن باستادىق. سودان بەرى ۇلكەن جولدى ارتقا تاستاپ, تاتۋ كورشىگە اينالدىق, ەكونوميكالىق, ساياسي تۇرعىدان سەنىمدى دوس ءارى سىندارلى سەرىكتەس بولدىق. بىزدە قارىم-قاتىناستارىمىزدى ەلدەرىمىزدىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن ءارى قاراي دامىتۋعا قاجەتتى جاعدايدىڭ بار ەكەنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ەكى ەلدىڭ دە جوسپارى مەن ناقتى بەلگىلەگەن جۇمىستارى بار ەكەنىن, ول قازاقستان-قىتاي قاتىناستارىن مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە شىعاراتىنىن اتاپ ءوتتى. سوعان وراي, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قحر توراعاسىنا, سونداي-اق, قىتاي باسشىلىعىنا سەرىكتەستىكتى دامىتۋداعى قولداۋى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
قحر توراعاسى سي تسزينپين نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جىلى قابىلداۋى ءۇشىن العىس ايتىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا قايتا سايلانۋىمەن قۇتتىقتادى.
– قازاقستان حالقى ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن ۇيىسا ءتۇسىپ, مەملەكەت قۇرىلىسى مەن ۇلتتىق جاڭعىرۋ ىسىندە جاڭا, جارقىن تابىستارعا جەتۋ ءۇشىن بىرلەسە كۇش-جىگەر جۇمسايتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى سي تسزينپين.
قىتاي توراعاسى قازاقستان-قىتاي ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى سوڭعى جىلدارى قارقىندى ىلگەرىلەپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
– ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءوڭىردىڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە ماڭىزدى, سىندارلى كۇشكە اينالدى. قىتاي تاراپى قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا زور ءمان بەرەدى. ءبىز قازاقستان تاراپىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءوزارا مۇددەلىلىك بار نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا ءوزارا قولداۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن بار كۇشىمىزدى جۇمىلدىرۋعا دايىنبىز. قىتاي قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى, ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق اياسىن جان-جاقتى كەڭەيتۋگە, سونداي-اق, حالىقتارىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ىستەردەگى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ۇيلەستىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋگە نيەتتى, – دەدى سي تسزينپين.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتكەن جانە ەلباسىنىڭ مەملەكەتتى ۇزاق مەرزىمدى دامىتۋعا, ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا قازاقستان حالقىنىڭ زور سەنىم ارتاتىنىن ايعاقتاعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىنا قولداۋ ءبىلدىردى.
قىتاي تاراپى قازاقستاننىڭ ەۋرازيادا سىندارلى جانە تەڭدەستىرىلگەن قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋعا, وڭىردە جانە جالپى الەمدە تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا, سونىڭ ىشىندە اوسشك اياسىندا ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋعا, سونداي-اق, استانا قالاسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋگە بايلانىستى حالىقارالىق باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىردى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا دۇنيەجۇزىندە بولىپ جاتقان كۇردەلى ءوزگەرىستەرگە وراي بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سياقتى ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن باسقا دا كوپجاقتى قۇرىلىمدار اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىگى جونىندە تۇسىنىستىككە قول جەتكىزىلدى.
الەمدەگى قاقتىعىستار مەن تۇراقسىزدىق وشاقتارىنىڭ ۇلعايۋىن ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەتىن «ءۇش قاتەرگە» (تەرروريزم, سەپاراتيزم, ەكسترەميزمگە), ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى, پسيحوتروپتى زاتتارعا, ترانسشەكارالىق قىلمىسقا, كيبەرقاۋىپكە جانە باسقا دا قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەستەگى تىعىز ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا ازىرلىك ءبىلدىرىلدى.
حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىن جانە بۇۇ جارعىسىن قاتاڭ ساقتاۋمەن قاتار, ەكى مەملەكەت اراسىندا بۇرىن جاسالعان بارلىق شارتتار تارماقتارىن ءمۇلتىكسىز ورىنداۋعا بەيىلدىلىك قۋاتتالدى.
قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى مەن قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» تۇجىرىمداماسى ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىراتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, يندۋستريالاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالار سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋگە ۋاعدالاستىق جاسالدى. تاراپتار «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» اياسىندا ەۋرازيانىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن « ۇلى جىبەك جولىنىڭ» مادەني بەلدەۋىن قۇرۋعا كەلىستى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا يندۋستريالاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالار سالاسىنداعى بىرلەسكەن قادامدار ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتى سەرىكتەستىكتىڭ مەيلىنشە جوعارى دەڭگەيىنە شىعاراتىنى اتاپ ءوتىلدى.
قىتاي تاراپى يندۋستريالاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالار سالاسىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ ىسىنە جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ مەن ارنايى قور قۇرۋ ماسەلەسىن قوسا قامتيتىن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەدى. قازاقستان تاراپى قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, اتالعان جوبالارعا ءتۇرلى مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتەتىن بولادى.
تاراپتار ءوزارا مۇددەلىلىك بار ەنەرگەتيكالىق, قارجى-ينۆەستيتسيا, كولىك-لوگيستيكا, اۋىل, ورمان شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا كەلىستى.
مۇنىمەن قوسا, ەكى جاق ىشكى جانە حالىقارالىق, سونىڭ ىشىندە قىتاي نارىعىنا دا تاسىمالداناتىن باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارلار ءوندىرىسىن قۇرۋعا باعىتتالعان وندىرىستىك جوبالار بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرادى. يننوۆاتسيالار مەن جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى, ونەركاسىپتىڭ وڭدەۋ جانە تاۋ-كەن سالالارىنداعى, سونىڭ ىشىندە بارلاۋ جانە قاتتى پايدالى قازبالار كەنىشتەرىن جەتە قايتا وڭدەۋ جوبالارىندا, مىس, اليۋميني ءوندىرىسى جانە باسقا دا مەتالدار مەن ولاردان شىعاتىن دايىن بۇيىمدار وندىرىسىندە, حيميا ونىمدەرى ءوندىرىسى مەن ءونىمدى قىتايعا جەتكىزۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ۇيعارىم جاسالدى.
مەملەكەت باسشىلارى جوعارى تەحنولوگيالار ءرولىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن نازارعا الا وتىرىپ, عىلىم جانە تەحنيكا, بالاما ەنەرگەتيكا, «جاسىل ەكونوميكا» سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ قاجەت ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل ورايدا, قىتاي قازاقستاننىڭ «استانا ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن تابىستى وتكىزۋىنە قولداۋ كورسەتەتىن بولادى.
قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ, قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىق كوميتەتى مەن ونىڭ كىشى كوميتەتتەرىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرىن وتكىزۋگە بايلانىستى جۇمىستارعا جوعارى باعا بەرىلدى.
اتالعان تەتىكتەر ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋداعى ءبىرىڭعاي ۇيلەستىرۋشىلىك جانە جەتەكشىلىك ءرولىنىڭ, سونداي-اق, ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ تولىققاندى دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, قولدانىستاعى ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ نورمالارىن ساقتاۋ جونىندەگى ءتۇسىنىستىكتىڭ ماڭىزدىلىعى قۇپتالدى.
قازاقستان مەن قىتاي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىن, ترانسشەكارالىق كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ, ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ «قورعاس» قازاقستان-قىتاي حالىقارالىق ورتالىعىن بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ, سونداي-اق, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتالىپ ءوتتى.
مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرى دە ايتارلىقتاي ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە استانا قالاسىندا قىتايدى زەرتتەۋدىڭ ەۋرازيالىق ورتالىعىن قۇرۋدىڭ وزەكتىلىگىنە نازار اۋدارىلدى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ پەن قحر توراعاسى سي تسزينپين ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلى جەڭىستى قۇرمەتپەن ەسكە الۋ عانا جاڭا سوعىسقا جول بەرمەۋدىڭ سەنىمدى كەپىلى بولاتىنىن جانە حالىقتار اراسىنداعى تاتۋلىق پەن سەنىمدى, تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ايتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ بيىلعى 2-3 قىركۇيەكتە قىتايعا ساپارمەن كەلۋ جانە بەيجىڭدە وتەتىن جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسۋ جونىندەگى شاقىرۋىن ريزاشىلىقپەن قابىل الدى.
سي تسزينپين جىلى قابىلداۋ مەن ساپاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىرىپ, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن تاتۋ كورشىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن, ءوزارا سەنىم, اشىقتىق جانە تۇسىنىستىك جاعدايىندا وتكەن كەزدەسۋدىڭ سىندارلى سيپاتىن اتاپ ءوتتى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».