ەرتەڭ رەسەي استاناسى – ماسكەۋ قالاسىنداعى قىزىل الاڭدا ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان پاراد وتەدى. وعان قازاقستاننان التى مايدانگەر قاتىسادى. قارت جاۋىنگەرلەردىڭ اراسىنان ۇلكەن شەرۋگە قاتىسۋ كىم-كىم ءۇشىن دە ۇلكەن قۇرمەت ەكەنى انىق.
نومىردە قازاقستاندىق التى مايدانگەردىڭ ۇشەۋى تۋرالى ماقالا جاريالانىپ وتىر.
استانا ارداگەرلەرى اتىنان ماسكەۋ قالاسىنداعى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان شەرۋگە قاتىساتىن اقساقالدى ىزدەپ, بۇرىنعى ل.ميرزويان, قازىرگى قانىش ساتباەۆ كوشەسىندەگى 10 قاباتتى ءۇيدىڭ جەتىنشى قاباتىنا كوتەرىلدىك. ەسىكتى ۋاقىت سالماعىمەن ەڭكىش تارتسا دا يىلمەگەن, اڭقىلداعان احات بەكماديا ۇلىنىڭ ءوزى اشتى. توقساننىڭ تورىنە وزسا دا احات قاريا قالجىراماعان ەكەن, ەكى بەتىنەن قان تامىپ تۇر. سوعىستىڭ زاردابىنان بولسا كەرەك, ءبىر اياعىن سىلتىپ باسقانى بولماسا, ءجۇرىسى دە جيناقى, ءسوزى دە شيراق. «سۇيەگى اسىل عوي» دەگەن قاناتتى ءسوزدى اتام قازاق وسىنداي قايىسپاس قارا نارداي قارتتارىنا قاراتا ايتسا كەرەك...
احات اقساقال 1923 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە وسى استانانىڭ ىرگەسىندەگى استراحان (ول كەزەڭدە كالينين اتالعان) اۋدانىنىڭ قازقوسكول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى بەكماديا اتباسارداعى قىزىل ميليتسيا قۇرامىندا كەڭەس وكىمەتىن قۇرۋعا قاتىسقان كوزى اشىق, بەلسەندى ادام بولىپتى. باستاپقىدا اتباسار قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىپ, كەيىننەن تولقىنكولدەگى جەتىجىلدىق ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن احات بەكماديا ۇلى 1939 جىلى 16 جاسىندا قىزىلجار قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. وقۋ جارتىلاي اقىلى ەكەن. ءبىر جىلعى 150 رۋبل قارجى تولەۋ كەرەك. سودان كۇندىز وقۋ وقىپ, تۇندە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. «مەكەمەلەرگە جالدانىپ, قۇجاتتارىن رەتتەپ, كوشىرىپ جازدىم. تۇنىمەن مەكەمەلەردىڭ پەشتەرىن جاعىپ, كەڭسەلەرىن جىلىتتىم. ستانساعا بارىپ, وتقا جاعۋعا ارنالعان ۆاگون-ۆاگون اعاشتاردى ءتۇسىردىم. ايتەۋىر, وقۋدان شىعىپ قالماۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادىم, – دەيدى احات اقساقال قيىن كەزەڭنىڭ ەستەلىگىن ساناسىندا جاڭعىرتىپ.
«اۋىر ەڭبەك, اشقۇرساق كۇيدە جۇرسەك تە, بەيبىت كۇنىمىزگە شۇكىرشىلىك ەتۋشى ەدىك. ول كۇنىمىزدى دە كوپ كورگەن سياقتى. دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتىپ, سوعىس باستالدى. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان پەدۋچيليششەنىڭ قوس قاباتتى عيماراتىن رەسەيدەن كوشىرىلگەن ۇشقىشتار دايارلايتىن ۋچيليششەگە بەردى. ءبىزدى سول جىلدىڭ كۇزىندە كوكشەتاۋ پەدۋچيليششەسىنە كوشىردى. كەزدەسكەن قيىندىقتار مەن اۋىرتپالىقتاردىڭ بارلىعىنا ءتوزىپ, قايتكەندە دە پەدۋچيليششەنى ءبىتىرىپ شىعۋعا بار كۇش-جىگەرىمدى سالدىم. وسى ەرەن ەڭبەگىمنىڭ وتەۋى ءومىرىمدى ساقتاپ قالۋعا سەبەپكەر بولعانىن الداعى ۋاقىت تاجىريبەسى دالەلدەدى»... اۋمالى-توكپەلى زامان شەجىرەسىن كوز الدىنان قينالا وتكىزىپ, وسىلاي دەگەن احات اقساقال اۋىر كۇرسىندى.
1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىن ۇزدىك بىتىرگەن احات تۋعان اۋىلىنا ورالدى. الايدا العان ماماندىعى بويىنشا ەڭبەككە ارالاسۋ قول جەتپەس ارمانعا اينالدى. اۋىلعا كەلگەننەن كەيىن ءبىر ايدان سوڭ احات اسكەر قاتارىنا شاقىرۋ قاعازىن الىپ, مايدانعا اتتاندى. اقمولا قالاسىندا جاساقتالعان 90-شى جاياۋ اسكەر پولكىنىڭ قۇرامىندا ءبىر ايدان كەيىن ۆولگا بويىنداعى سىزران قالاسىنا اكەلىپ, اسكەري جاتتىعۋلارعا ۇيرەتە باستادى. اسكەري ەسكى-قۇسقى كيىم تاراتتى, مىلتىق جوق. سودان ءبىر كۇنى ەشەلونعا تيەپ, تۋلا قالاسىنا اكەلدى. جولدا بىرنەشە رەت ەشەلوندى جاۋ ۇشاقتارى بومبىلادى. قارۋى جوق جاۋىنگەرلەردىڭ بار قولدان كەلەتىنى, جاۋ ۇشاقتارى ەشەلوندى بومبىلاي باستاعاندا جاقىن ماڭداعى ورمان-توعايعا تىم-تىراقاي قاشۋ. العى شەپكە جەتپەي-اق بومبا جارىقشاقتارىنان مەرت بولعان جاۋىنگەرلەر جول بويى جاۋساپ قالدى.
«ءبىز مىنگەن ەشەلون العى شەتكە جاقىنداپ كەلىپ توقتادى. الدىڭعى شەپتەن اتىلعان وق, جارىلعان سناريادتىڭ داۋىسىن دا ەستيتىن بولدىق. سوندا دا مىلتىق بەرەتىن تۇرلەرى جوق. «وسىلار ءبىزدى سوعىسقا مىلتىقسىز اپارىپ سالار ما ەكەن؟» دەگەن كۇدىگىمىز دە جوق ەمەس. تاعى دا جاۋ ۇشاقتارى بومبىلاي باستادى. وسىنداي ءبىر ساتتە ەشەلوندى قورعايتىن زەنيتشىلەر جاۋدىڭ ءبىر ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىردى. وتقا ورانعان جاۋ ۇشاعىنان ەكى-ءۇش نەمىس پاراشيۋتتەن سەكىرىپ, ءبىز تىعىلعان ورماننىڭ شەتىنە ءتۇستى. ءبىزدىڭ روتاعا جاۋ ۇشقىشتارىن قورشاپ, تۇتقىنعا الۋ مىندەتتى جۇكتەلدى. ءبىز نەمىس ۇشقىشتارىن جىلدام-اق تاۋىپ, قورشاۋعا الدىق.
بىراق قوس-قوس تاپانشادان وق جاۋدىرعان نەمىستەر جانىنا جولاتار ەمەس. قاۋمالاعان بىرنەشە جاۋىنگەر وققا ۇشتى. قارسىلىق كورسەتەتىن مىلتىعىمىز جوق. تەك ايعايلاپ, قولىمىزعا ىلىككەن اعاش سىنىقتارىن لاقتىرىپ, قورقىتقان بولامىز. ءسويتىپ جۇزگە جۋىق مىلتىقسىز جاۋىنگەر مۇزداي قارۋلانعان ەكى نەمىستى الا الماي بىرنەشە ساعات اۋرەگە تۇستىك. اقىرى جانكەشتى ازاماتتار قاپىسىن تاۋىپ, جارالانعاندارىنا قاراماستان ەكى نەمىستى قارۋسىزداندىرىپ ۇلگەرىپتى. مىنە, مەنىڭ جاۋمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەن العاشقى شايقاسىم وسىلاي باستالعان ەدى...
1942 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ماسكەۋ باعىتىنداعى قيان-كەسكى ۇرىسقا ارالاستىق. اۆتوماتشىلار ۆزۆودىنىڭ قۇرامىندا جاۋ بەكىنگەن بيىكتىكتى الۋ ءۇشىن شايقاسقا كىرىستىك. قارشا بوراعان وق تولاس تاپقان ءبىر ساتتە «ۋرالاپ» قارسى شابۋىلعا شىقتىق. بيىكتىكتەگى جاۋ وكوبىنا تاياق تاستام جەر قالعاندا, جۇگىرىپ كەلە جاتقان بويى وماقاسا قۇلادىم. بەلدەن اۋىر جارالانىپ, گوسپيتالدا ەسىمدى جيدىم. سودان رياجەسك دەگەن قالادا بىرنەشە اي بويى گوسپيتالدە جاتتىم.
گوسپيتالدان شىققاننان كەيىن مەنى كىشى كومانديرلەر دايارلايتىن قىسقا مەرزىمدى كۋرسقا جىبەردى. ءبىر ايدان كەيىن 1943 جىلدىڭ ساۋىرىندە سەرجان اتاعىن بەرىپ, جاڭادان جاساقتالىپ جاتقان اسكەري قۇرامانىڭ بولىمشە كومانديرى ەتىپ تاعايىندادى. سودان اتاقتى كۋرسك دوعاسىنداعى قانقاساپ سوعىسقا كىرىستىك.
تاڭ قىلاڭ بەرە باستاعاندا, مىڭداعان زەڭبىرەكتەر كۇندەي كۇركىرەپ, جاۋ بەكىنىسىنە قاراي وت بوراتتى. جارتى ساعاتقا سوزىلعان جويقىن ارتيللەريالىق وتشاشۋدان كەيىن ءبىزدىڭ ءۇر جاڭا رەزەرۆتىك ارميامىز شابۋىلعا شىقتى. وڭكەي تاجىريبەلى, تالاي-تالاي ۇرىستارعا قاتىسىپ, ءتىس قاققان جاۋىنگەرلەردەن تۇراتىن بولىمشەمدى باستاپ نەمىستىڭ العاشقى بەكىنىسىنە ءبىرىنشى بولىپ جەتتىك. سول ءۇشىن العاش رەت « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدىم. كۋرسك دوعاسىندا بولعان سانسىز شايقاستاردىڭ بىرىندە اۋىر جارالانىپ, قايتادان گوسپيتالگە ءتۇستىم.
العاشقىدا تۋلا, ودان كەيىن نوۆوسيبيرسك گوسپيتالدەرىندە ۇزاق ەمدەلدىم. 1944 جىلى ۇكىمەتتىڭ مۇعالىم, ينجەنەر سياقتى مامانداردى اسكەردەن بوساتۋ تۋرالى قاۋلىسى شىقتى. سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا مامان مۇعالىم رەتىندە مەنى دە اسكەردەن بوساتتى. سودان 1944 جىلى ەلگە ورالىپ, ءساۋىر ايىندا كولۋتون ستانساسىنداعى №63 مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورنالاستىم. سودان 1988 جىلى 65 جاسىمدا زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن, 44 جىل بويى جاس جەتكىنشەك تەرگە ءبىلىم ءنارىن بەرىپ, ۇستازدىق ەڭبەك جولىنان ءوتتىم»...
قارت مايدانگەر, توقسان ەكى جاسقا كەلگەن ابىز اقساقال ۇلاعاتتى ءومىر شەجىرەسىن وسىلايشا قىسقا قايىرىپ, ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. قۇداي قوسقان قوساعى ءشامشۋ ەكەۋى ءۇش ۇل, ەكى قىز تاربيەلەپ ءوسىرىپتى. بالالارىنىڭ الدى دا زەينەتكەرلىككە شىعىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان كورىنەدى. الپىس جىلعا جۋىق وتاسقان بايبىشەسى 2001 جىلى قايتىس بولىپتى. بالالاردان وربىگەن 9 نەمەرە مەن 9 شوبەرەنىڭ قىزىعىن كورىپ, احات اقساقال مىڭ شۇكىرشىلىك ەتەدى.
مىنە, تىرشىلىك اتاۋلىنى بالبىراتىپ, جادىراتقان مامىر كەلدى. بارلىق ادال ويلى ادامزات الەمدى فاشيزم ىندەتىنەن ازات ەتكەن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىن قارسى الماق. استانا قالاسىنىڭ بۇكىل ارداگەرلەرى اتىنان احات بەكماديا ۇلى عانا ماسكەۋدەگى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق سالتاناتتى شەرۋىنە قاتىسپاق. بۇل دا قارت مايدانگەر, ۇلاعاتتى ۇستاز, ابىز احات اقساقالدىڭ ماڭدايىنا جازىلعان مەرەيلى مەزەت بولسا كەرەك. الدا الىس ساپار, سارعايعان ساعىنىشتى جۇزدەسۋلەر...
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتە: ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى احات بەكمادي.
سۋرەتتى تۇسىرگەن: ورىنباي بالمۇرات.