«تۇبىندە دنەپردىڭ جارالاندىم...»
– دەپ تولعانعان مايدانگەر حاتى سۇراپىل جىلداردان سىر شەرتەدى
«ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار حالقىمىزدا. مايداننان جەڭىسپەن ورالىپ, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ەلدەگى تۇرمىستىڭ تۇزەلۋىنە ەلەۋلى ۇلەسىن قوسقان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى قادىر بايبولا ۇلى تۋرالى ويلاعانىمدا ەسىمە وسى ءسوز ورالدى.
ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان قادىر بايبولا ۇلى سۇيگەن جارى كوكەن اپا ەكەۋى بەس قىزدى ومىرگە اكەلىپ, ماپەلەپ ءوسىرىپ, ولاردى قۇتتى ورنىنا قوندىردى. اتا-اناسىنىڭ ونەگەلى ءومىر جولىن ابىرويمەن جالعاستىرا بىلگەن ۇرپاقتارى قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەل قاتارلى تىرشىلىك جاساۋدا. ءۇيدىڭ ۇلكەنى مەدەلحان اپامىز بۇگىندە 86 جاستا, ودان كەيىن مەنىڭ انام – ءالىمحان 78-دەن اسسا, سۇلتاي اپامىز 76-دا, وتباسىنىڭ كەنجەلەرى – زاۋرە مەن باتاي اپالارىمىز 73 جاستا, ءبارى بالالى-شاعالى, ءوسىپ-ونگەن اۋلەت.
مەدەلحان اپامىز اكەسىنىڭ قان مايداندا اياق-قولىنان جارالانىپ, ەلىن-جەرىن, وتباسىن ساعىنىپ, باۋىرلارىنا بالالارىن اماناتتاپ جازعان جىر شۋماقتارىن ەسىندە ساقتاپتى. اپامىزدان ولەڭ جولدارىن جازىپ العان زاۋرە اپامىزدىڭ ءسۇت كەنجەسى – ايگۇل ناريمانقىزى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, ءۇرجار اۋدانى, ناۋالى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, بولەم ايگۇل الياسقاروۆانىڭ جاقىندا حابارلاسىپ, «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ۇلى جەڭىسكە 70 جىل تولۋ قارساڭىندا «ناعاشى اتامىزدىڭ ولەڭمەن جازعان حاتىن باسپاسوزدە جاريالاساڭ قايتەدى. اتامىزدان قالعان مۇرا عوي», – دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى كوڭىلىمە قونا كەتتى.
وسى ماقالانى ازىرلەۋ ۇستىندە ۇزىنبۇلاققا تەلەفون شالىپ, انامنان ناعاشى اتام جونىندە تىڭ دەرەكتەر سۇراعانىمدا:
– ءيا, تاتەم سوعىسقا قاتىسقان. ءبىز اكەمىزدى «تاتە» دەۋشى ەدىك. مىنەزى اۋىر, بىرتوعا كىسى ەدى. كوپ اڭگىمە ايتپايتىن. «سوعىسقا باردىم. امان-ەسەن كەلدىم. شەشەمدى, بالالارىمدى كوردىم», دەپ وتىراتىن. ال انام اۋىرىپ قايتىس بولدى. ءبىز جاس بولدىق. قايسى ءسوزى ويدا قالدى دەيسىڭ, بالام. تىرشىلىكتىڭ كۇيبەڭىمەن ءجۇرىپ كوبىن ۇمىتىپ قالدىق قوي, – دەپ جاۋاپ بەردى.
انامنىڭ ايتۋىنشا, ناعاشى اتام قولى اشىق, اقكوڭىل, كوپشىل, قوناقجاي, ادامگەرشىلىگى مول ادام بولعان. قىزدارىن ەركەلەتىپ ءوسىرىپتى. الماتى وبلىسى, شەلەك اۋدانى, ماساق اۋىلىنا قاراستى ساربۇلاق دەگەن اۋىلدا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرگەن.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى قادىر بايبولاەۆتىڭ تومەندە مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان ولەڭ-حاتىندا بايان- دالعانىنداي, دنەپر ءۇشىن بولعان ۇرىستا اۋىر جارالانعان. مايدانگەر ارنايى كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن جاراقاتى اۋىر بولۋىنا بايلانىستى تۋعان جەرىنە قايتادى. ءبىر وكىنىشتىسى, سوعىس ارداگەرى جونىندە ماعلۇماتتار مۇلدە از. ولەڭمەن جازىلعان حاتى ەندى عانا قولىمىزعا تيگەن جايى بار.
اكەم نۇراحمەت قالقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ناعاشى اتامنىڭ وتباسى كەيىننەن شەلەك اۋدانىنا قاراستى اششىساي اۋىلىنا كوشىپ بارعان. قادىر اتامىزدىڭ ومىرلىك سەرىگى كوكەن اپام اۋىرىپ, 1958 جىلدىڭ 9 مامىرىندا, 49 جاسىندا قايتقان ەكەن. بۇل قازا قادىر اتامىزعا دا, بالالارىنا دا اۋىر تيەدى. امال قانشا, «ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى». ناعاشى اتام اراعا ۋاقىت سالىپ ەكىنشى رەت ۇيلەنگەنىمەن, قوساعىمەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى تاعدىر جازباپتى. قادىر بايبولا ۇلى 1965 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىندا, 63 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن. اششىساي اۋىلىنا جەرلەنگەن.
الداعى ۋاقىتتا مايدانگەر قادىر بايبولاەۆ تۋرالى دەرەكتەر جيناقتاپ, قارۋلاستارىن ىزدەستىرىپ, ءومىربايانىن زەرتتەپ, جاڭا ءمالىمەتتەر جيناقتاۋ – بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن پارىز. بۇل ىسكە مايدانگەر جونىندە ماعلۇمات بىلەتىن ارداگەرلەر, اۋىلداستارى, تاريحشىلار, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاھارماندارىن زەرتتەۋشىلەر بەلسەنە اتسالىسسا ەكەن دەگەن ءوتىنىشىمىز بار.
انامنان ەستىگەن مىنا ءبىر دەرەككە توقتالايىن. وتباسىنداعى ەكىنشى باۋىرىم نۇربولات 1964 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ومىرگە كەلەدى. اتا-انام ءبىر قۋانسا, ناعاشى اتامىز دا قاتتى قۋانىپتى. اكەمە «وسى ۇلىڭدى ماعان بەر, قارا شاڭىراعىما يە بولسىن» دەپ ءوتىنىش جاساپتى. اكەم ارداگەر اتانىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماي, كەلىسىمىن بەرگەن. ناعاشى اتامىز كىشكەنتاي ءسابيدى باستان-اياق كيىندىرىپ, ۇلدى بولعانىنا بالاشا قۋانادى. ءسابي جاسقا تولعاندا ءوز ۇيىنە الىپ كەتپەك ويىن بىلدىرەدى. الايدا, قادىر اتامىز بۇل ماقساتىنا جەتە الماي, اياق استىنان ءبىر كۇن عانا اۋىرىپ قايتىس بولادى. ول كەزدە نۇربولات بار بولعانى توعىز ايعا تولعان ەكەن.
ءبىز تومەندە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى قادىر بايبولا ۇلىنىڭ تۋعان ەلىن ساعىنىپ, سۇيگەن جارى مەن باۋىرلارىنا ولەڭمەن جازعان حاتىن سول قالپىندا وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. مايدانگەردىڭ بۇل حاتى ارتتا قالعان سول سۇراپىل جىلداردىڭ تاعى ءبىر تىڭ شەجىرەسى ىسپەتتەس ەكەنى ءشۇباسىز.
قاعاز-قالام قولعا الىپ,
بىرازىراق تولعانىپ,
ءبىر تۋىسقان اعايىن,
قارىنداس, ايەل, بالا دەپ,
توقتاۋ جوق, سويلەم تاسىعان.
ءدام ايداپ ءجۇرىپ كەز كەلدى,
نويابر ايىنىڭ ۋاعىندا,
قولىما وقتىڭ تيگەنى.
سۇيەك سىنىپ, سىرقىراپ,
كوڭىلگە قايعىنى ۇيگەنى.
سول ۋاقىتتا سىزدەردى,
كورەم دەگەن ويدا جوق.
قولدى اسىپ مويىنعا,
ەلگە قايتۋ ويىمدا.
بۇل اللانىڭ بەرگەنى,
ەكى رەت سويىپ جارانى,
ءىشىن اشىپ قارادى.
ءتىلىم كەلمەي يمانعا,
جانىم شىعىپ بارادى.
ساعىنىشتى قايعى-دەرت,
دەنەگە تۇگەل تارادى.
ايتپاي بىلەر ءبىر اللا,
ءىسى اق پەن قارانى.
ءتىرى بولىپ ءومىر ءسۇرسىن دەپ,
بۇل دۇنيەگە قالدىردى,
مەندەي شەرلى شالىڭدى.
مەكەن ەتكەن ەلدەرىم,
الماتى اتتى قالامدى.
كەمتىگى ەلدىڭ تولادى.
حات جازعان كىم دەسەڭ,
بايبولا دەگەن اكەمىز,
اتى – قادىر بولادى.
ساعىنىشتى سالەمىن,
حات ارقىلى جازادى.
نۇرلان قالقا. الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى.
سۋرەتتە: ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى قادىر بايبولا ۇلى.