ادام ءومىرىنىڭ ۇزاقتىعى مەن ساپاسى تەك بيولوگيالىق فاكتورلارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايعا, الەۋمەتتىك قولداۋعا جانە مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ءبىر مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارى بولسا, ەكىنشىسىندە بۇل كورسەتكىش تومەن بولۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ارتىندا حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيى, ءبىلىم مەن مەديتسيناعا قولجەتىمدىلىگى, قورشاعان ورتا جاعدايى سەكىلدى كۇردەلى سەبەپ-سالدارلار جاتىر. بۇل ايىرماشىلىقتار تەك ەلدەر اراسىندا عانا ەمەس, ءتىپتى ءبىر ەلدىڭ وڭىرلەرى اراسىندا دا ايقىن بايقالادى. دەمەك, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى مەن دەنساۋلىق كورسەتكىشى وڭىرلىك دامۋ دەڭگەيىنە تاۋەلدى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
ورتالىق ازياداعى احۋال
ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جونىندە جۇرگىزىلگەن «Human Progress Index – 2025» رەيتينگىندە ەلىمىز 196 ەلدىڭ ىشىندە 70-ورىنعا جايعاسىپتى. وسىلايشا, ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. وسى رەيتينگتە ەلىمىز بىلتىر 79, 2020 جىلى 89-ورىندا بولعانىن ەسكەرسەك, ناتيجە جامان ەمەس. تىزىمدە تۇرىكمەنستان – 96, وزبەكستان – 108, قىرعىزستان – 119, تاجىكستان 128-ورىنعا تۇراقتاعان. زەرتتەۋدە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى, ۇزاقتىعى, ءبىلىم سالاسىنىڭ دەڭگەيى, ساياسي تۇراقتىلىق, جان باسىنا شاققانداعى كىرىس, دامۋ مۇمكىندىكتەرى ەسكەرىلگەن. رەيتينگتە ەل حالقىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 74 جاس دەپ كورسەتىلگەن. مۇنداي ءتاۋىر ناتيجەگە جەتۋگە العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ستاندارتتارىنىڭ جاڭارۋى, ەمحانالاردىڭ تسيفرلاندىرىلۋى, پروفيلاكتيكالىق سكرينينگتەر, جۇرەك-قانتامىرلارى, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە باسىمدىق بەرىلگەنى نەگىز بولعان.
ەلدەگى, شەتەلدەگى ۇيىمداردىڭ ءبىزدىڭ قالالاردىڭ دامۋ كورسەتكىشىنە قاتىستى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە ۇڭىلسەك, استانا مەن الماتى قالاسىنىڭ ۇنەمى ۇزەڭگىلەس كەلە جاتقانىن بايقايمىز. باسەكەلەستىك ءىرى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستە, ءبىلىم-عىلىم, مەديتسينا دەپ جالعاي بەرسەك, بارلىق سالادا بايقالادى. سونىڭ باسىم كوبىندە قالانىڭ دامۋ قارقىنى جاعىنان الماتى استانادان ءبىر قادام بولسا دا ىلگەرى جۇرەدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبىن ەكى قالاداعى حالىق سانىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ شىلدەدە ۇسىنعان دەرەگىنە زەر سالساق, ەلىمىزدەگى حالىق سانى – 20 387 811 ادام. بۇل رەتتە استانا قالاسىنىڭ حالقى – 1 576 337, الماتى تۇرعىندارى – 2 319 893 ادام. ەكىنشى توقساندا استاناداعى جۇمىسسىزدار سانى – 33 305 ادام, الماتىدا 52 مىڭنان اسادى. پايىزعا شاققاندا ەكى قالانىڭ الەۋەتى دەڭگەيلەس. الايدا ەلدەگى ەڭ ءىرى ەكى قالانىڭ الەۋەتىنە قاراپ, تۇتاس حالىقتىڭ ءومىر ساپاسى جاقساردى دەپ بايلام جاساي المايمىز.
اۋىلداعى جاعداي قالاي؟
مەگاپوليستەردى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى احۋالمەن سالىستىرۋ قيىن. قازىر اۋدان ورتالىعىنا جاقىن اۋىلدار كەڭەيىپ, كوركەيىپ كەلەدى. ال شالعاي اۋىلداردا ءالى دە جول, جارىق, جىلۋ, سۋ, ينتەرنەت ماسەلەسى وزەكتى. قاراپايىم مۇقتاجدىقتاردىڭ ورنىن تولتىرا الماي جاتقان اۋىلعا كت, مرت سىندى قۇرالدار قاشان جەتەتىنى بەلگىسىز. جوعارى تەحنولوگيالىق اپپاراتتاردى ساتىپ العان كۇننىڭ وزىندە ونى فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك امبۋلاتوريانىڭ شاعىن عيماراتىنا سىيعىزۋ قيىن. شالعايداعى وسىنداي شاعىن ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن كىم تەكسەرىپ, باقىلايدى؟ ونداعى ماماندار ساپالى كومپيۋتەرمەن قامتىلعان با, قاراپايىم قۇرال-جابدىقتارى تۇگەل مە؟ اۋىلعا دارىگەرلەردىڭ نەگە بارعىسى جوق, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن كىم تەكسەرىپ جاتىر؟ ءيا, قازىر اۋىلعا بەس جىلعا, ودان دا كوپ مەرزىمگە جۇمىس ىستەۋگە باراتىن تاپشى ماماندىقتاعى دارىگەرلەرگە 8,5 ملن تەڭگە شاماسىندا بىرجولعى جاردەماقى قاراستىرىلعان. ودان بولەك, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ دە قولداۋى بار. بىراق سالادا 30–40 جىل ەڭبەك ەتكەن مەدبيكەلەردىڭ جالاقىسى تومەن, قالا بەردى, دارىگەرلەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ونى مەدبيكەلەردىڭ موينىنا ءىلدى. وسىنداي وزگەرىستەن سوڭ مەدبيكەلەردىڭ وكىلەتى, بەدەلى ارتقانىمەن, الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارىپ كەتپەيدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي تۋرالى ايتار بولساق, اۋدان ورتالىعىنا جاقىن اۋىلداردىڭ وزىندە ءتاۋىر جۇمىس تاپپاي سەندەلگەن جاستار كوپ. ولار امالسىز قالاعا بارادى. ءسوز جوق, ەلوردا كوشى-قون ساياساتىندا ەڭ سۇرانىسقا يە قالالاردىڭ ءبىرى. وتانداستارىمىز وندا ءتاۋىر جۇمىس, جاقسى جالاقىنى كوزدەپ بارادى. وتباسىنا, بولاشاعىنا جايلى, قاۋىپسىز ءومىر ىزدەيدى.
استانا مەديتسيناسى كوش ىلگەرى
استانادا مەديتسينالىق كومەك وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا قولجەتىمدى. قازىر وندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ەل بويىنشا جوسپارلانعان دەڭگەيدەن 3,5 جىلعا جوعارى. ناتيجە 2029 جىلعا بەلگىلەنگەن ماقساتتى كورسەتكىشتەن 2 جىلعا اسىپ وتىر. استانا قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اينۇر تولەۋوۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – مەديتسيناعا جۇيەلى قولداۋ كورسەتىلگەننەن. ايتالىق, قازىر ەلوردادا تۋبەركۋلەزگە قارسى ءىس-شارالار ايتارلىقتاي جاقسارعان. اۋرۋشاڭدىق 21,5%-عا, ءولىم-ءجىتىم 6,5%-عا ازايعان. ءينسۋلتتى ەمدەۋدە گوسپيتالدىق ءولىم-ءجىتىم 8%-عا تومەندەگەن. اۋرۋحانادان شىققاننان كەيىن ۇيدە ءبىر اي ىشىندە بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 32%-عا ازايعان. ونكولوگيالىق اۋرۋلار ەرتە انىقتالىپ جاتىر. ناۋقاستاردىڭ شامامەن 34,6%-ى باستاپقى كەزەڭدە دياگنوستيكادان وتەدى.
سونداي-اق استانادا ميوكارد ينفاركتىسىن ەمدەۋدەگى كورسەتكىشتەر ەداۋىر جاقسارعان. بارلىق پاتسيەنت 120 مينۋت ىشىندە تەرى ارقىلى كورونارلىق ارالاسۋ ورتالىعىنا جەتكىزىلەدى. بۇدان وزگە, جەدەل جاردەمنىڭ كەلۋ ۋاقىتى قىسقارعان. شاقىرۋلاردىڭ 98,1%-ىنا جەدەل توپ 40 مينۋتتان كەشىكپەي جەتەدى. ا.تولەۋوۆا بەرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, قالادا نارەستەلەر اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىم دەرەگىندە دە وڭ وزگەرىس بار. مىسالى, تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ەكى ەسە تومەندەپ, 14-تەن 8 جاعدايعا دەيىن قىسقارىپتى.
مەگاپوليستە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جوعارى
«ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق-نىڭ رەداكتسياعا ۇسىنعان اقپاراتىنا زەر سالساق, پاندەميا جىلدارىنان كەيىن ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بىرتىندەپ ءوسىپ كەلەدى. 2022 جىلى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ورتا ەسەپپەن 74,45 جاس بولسا, 2024 جىلى 75,44 جاستى قۇراعان. وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىققا توقتالساق, ولاردى 2024 جىلعى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ دەڭگەيىنە قاتىستى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى توپقا الماتى, استانا, شىمكەنت قالالارى كىرەدى. بۇل قالالاردا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن ءبىرشاما جوعارى. الماتى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جونىنەن كوش باستاپ تۇر – 78,78 جاس. استانادا – 78,52 جاس, شىمكەنتتە – 77,22 جاس. ەكىنشى توپقا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى وڭىرلەر كىرەدى. ولار – وڭتۇستىك وڭىرلەر, اباي, اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارى. بۇل وڭىرلەردە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 75 جاس شاماسىندا. ءۇشىنشى توپ – ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن تومەن وڭىرلەر. كوش سوڭىندا – ۇلىتاۋ (72,48), شىعىس قازاقستان (73,41), باتىس قازاقستان (74,17) وبلىستارى, سونداي-اق ورتالىق, سولتۇستىك وڭىرلەر. وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق وڭىرلىك زەرتتەۋلەر جانە ءومىر ساپاسى ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, دەموگراف شىنار تولەشوۆا ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ جوعارى نەمەسە تومەن بولۋى حالىقتىڭ جاس شاماسىنا قاتىستى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيىنە دە بايلانىستى. 2023 جىلعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوز سالساق (2024 جىلعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ءالى جارىق كورگەن جوق), سوڭعى توپتاعى وڭىرلەردە ەڭبەك جاسىنداعى حالىقتىڭ ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى جوعارى. ماسەلەن, ەلىمىزدە 45–49 جاس توبىنداعى حالىقتىڭ ءولىم-ءجىتىمى 1000 ادامعا شاققاندا 5,25 دەڭگەيىندە بولسا, ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 8,38, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 7,26. ءولىم-ءجىتىم سەبەپتەرىنىڭ ىشىندە سىرتقى سەبەپتەردەن (جازاتايىم وقيعالار, ۋلانۋ, جاراقاتتانۋ) قايتىس بولعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى (2023 جىلى 72,7%) ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادامداردا بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون, – دەيدى ش.تولەشوۆا.
دەموگراف ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ وڭىرارالىق ەرەكشەلىگىنە سول ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جاعدايى, مەديتسينانىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرى, ەڭبەك جاسىنداعى ازاماتتاردىڭ زياندى ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەۋى, حالىقتىڭ ءومىر سالتى سياقتى ماڭىزدى فاكتورلار اسەر ەتەتىنىن ايتتى. دەمەك, مەگاپوليستەردە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ جوعارى بولۋى قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنا بايلانىستى. ءىرى قالاعا وڭىرلەردەن جاستار كوپتەپ تارتىلادى, وزگە وبلىستارمەن, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەرمەن سالىستىرعاندا مەديتسينا قولجەتىمدى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى ادام جانىنا جايلى جەر تەك قالادا دەگەندى بىلدىرمەيدى. اركىمنىڭ تۋعان, وسكەن ولكەسى – جۇماق مەكەنى. بىزدىكى تەك اۋىلداعى, اسىرەسە شالعاي ەلدى مەكەندەگى اعايىننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى وڭالسا, مەديتسينا قولجەتىمدى بولسا دەگەن تىلەك قانا.