1969 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا «اقكول» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى حاميت ءمۋسيننىڭ قولىنا حات تاسۋشى قىز ورتاسىندا قىزىل جولاعى بار ۇلكەندەۋ كەلگەن كونۆەرتتى ۇستاتتى. حاميت كونۆەرتتى ولاي-بۇلاي ۇستاپ وتىردى دا: «قالقام, مىنا حات ۇكىمەت تاراپىنان كەلگەن سياقتى. بەلىندەگى بەلبەۋى قىزىل ەكەن», – دەگەنشە, حات تاسۋشى قىز شىعىپ تا كەتكەن ەدى. كونۆەرتتى ەپپەن اشىپ, ىشىنەن ءبىر پاراق قاعازدى الىپ, وقي باستادى: «ۋكراينا كومپارتياسى قىرىم وبلىستىق كوميتەتى مەن ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى, قىرىم پارتيزاندارى قوعامى سىزگە مىنانى حابارلاۋدى وزىنە ابىروي سانايدى. الداعى 7-10 مامىردا قىرىم پارتيزاندارىنىڭ ءداستۇرلى كونفەرەنتسياسى وتەدى. ءسىزدىڭ سوۆحوزدا قىزمەت ەتەتىن قيسا قۇسايىنوۆتى وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا جىبەرۋىڭىزدى سۇرايمىز», – دەلىنىپتى حاتتا. مۇنان ءارى وندا قيسا قۇسايىنوۆتىڭ 1941-1944 جىلدارى قىرىمدا پارتيزان وتريادىندا بولعانىن, پارتيزانداردىڭ ارناۋلى توبىندا اۋەلى بارلاۋشى, ودان كەيىن ۆزۆود باسقارعانىن بايانداپتى. كونفەرەنتسيا وبلىس ورتالىعى – سيمفەروپول قالاسىندا وتەتىنىن جازىپتى.
ىلە وسىنداي حات قيسانىڭ ءوز اتىنا جولدانىپتى. «قىمباتتى قيسا قۇسايىنوۆ جولداس! ۋكراينا كومپارتياسى قىرىم وبلىستىق كوميتەتى مەن ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى ءسىزدى, پارتيزان قوزعالىسىنىڭ ارداگەرىن ءبىزدىڭ كۇن ساۋلەلى قىرىم تۇبەگىنىڭ نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان تولىق ازات ەتىلگەنىنىڭ 25 جىلدىعىمەن شىن جۇرەكتەن قىزۋ قۇتتىقتايدى. قىرىم حالقىنىڭ ەسىندە حالىق كەكشىلدەرىنىڭ تەڭدەسى جوق ەرلىگى ماڭگى قالادى», – دەلىنگەن حاتتا.
سوناۋ الىستاعى قىرىمنان كەلگەن ەكى حاتتىڭ سىرى وسىنداي. سوعىستان كەيىن ەڭبەك جولىن تۋعان اۋىلىندا ەسەپشىلىكپەن جالعاستىرعان مايدانگەردىڭ قىرىمدا پارتيزاندىق ەتكەنىن جۇرت بىلە بەرمەگەن-ءدى. ەرتەڭىندە ق.قۇسايىنوۆ جولعا جينالدى. 1941-1944 جىلدارى پارتيزاندىق ەتكەن ءوڭىردى كورۋگە, قاندىكويلەك دوستارىمەن كەزدەسۋگە اسىقتى.
...سوعىس الدىندا قازىرگى بوگەنباي اۋىلىنداعى وبلىستاعى بايىرعى سوۆحوزداردىڭ بىرىنەن سانالعان «نوۆوترويتسك» شارۋاشىلىعىندا باس بۋحگالتەر بولىپ جۇرگەن قيسا قۇسايىنوۆ مايدانعا شاقىرىلدى. ورتالىقتىڭ ۇيعارىمىمەن جاۋدىڭ الىس تىلىنا – قىرىمعا دەسانت رەتىندە ءتۇسىرىلدى. پارتيزان وتريادى ۇكىمەتتىڭ ەرەكشە تاپسىرماسىمەن اسكەري قيمىلدار جۇرگىزىپ, دۇشپاننىڭ تىلىندا ونىڭ بەيبەرەكەتىن شىعارۋعا, قىرىمداعى جەراستى ۇڭگىرلەرىن پايدالانىپ, شابۋىلدار ۇيىمداستىرۋعا ءتيىس بولدى. سول جەردە سوعىستىڭ باسىندا-اق جەتى پارتيزان وتريادى جاساقتالعان-دى. ال قۇرامىنا قۇسايىنوۆتار ەنگەن پارتيزانداردىڭ ارناۋلى توبى تاۋلى وڭىردە ەرەكشە جاتتىعۋ-دايارلىقتان ءوتىپ بارىپ, جاۋ تىلىنا پاراشيۋتپەن ءتۇسىرىلدى. بۇلار سولتۇستىك قىرىم پارتيزان قۇراماسىنا قوسىلدى.
پارتيزاندار نەمىستىڭ الدىڭعى ارميالارى ۇزاپ, شىعىسقا قاراي ەنتەلەپ بارا جاتقانىندا, تىلىندا سوققىنى ءبىر ءسات توقتاتپادى. كۇندە رەيد. كۇندە تۇتقيىلدان شابۋىل. جاۋمەن شايقاسۋدىڭ ءارتۇرلى تاسىلدەرىن قولدانىپ, نە كەرەك, دۇشپانعا مازا بەرمەدى. نەمىستەر باسىپ العان جەرلەرگە ولاردىڭ اسكەري فورماسىن كيىپ, قارۋىن اسىنىپ تەرەڭ ەنىپ, تالاي ويران سالىپ تا ءجۇردى. اۋەلدە بارلاۋشى بولعان قيسا قۇسايىنوۆ جەرگىلىكتى پوليتسايلار مەن نەمىستەر اراسىندا الاۋىزدىق, ىرىتكى سالۋ امالدارىن دا يگەردى.
بىردە, قيسا باستاعان بارلاۋشىلار قالا ماڭىنداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىندە دۇشپاننىڭ ءىرى قارۋ-جاراق قويماسىن جاساعانىن انىقتايدى. وترياد باسشىلىعى سول قويمانى تارتىپ الىپ, قارۋلانۋ كەرەكتىگىن ايتىپ بۇيرىق بەرەدى. تاپسىرمانى ورىنداۋدىڭ قولايلى كەزى – ءتۇن. كوزگە تۇرتسە دە تۇك كورىنبەيتىن قاراڭعى تۇندە بارلاۋشىلار جەرگىلىكتى پوليتسايلار فورماسىن كيىپ, شارۋاشىلىق ايماعىنا ءۇش قاتار سوزىلعان كەدەرگى سىمداردى ۇزە وتىرىپ ەنىپ, قويمانىڭ كۇزەتىن جويىپ, قارۋ-جاراقتى مۇمكىندىگىنشە تيەپ الىپ, لاگەرگە بەت الادى. كەتەردە قويماعا باياۋ ارەكەت ەتەتىن مينا توسەپ كەتەدى. ءبارى ويداعىداي بولدى. قارۋ-جاراق پارتيزاندار لاگەرىنە جەتكىزىلدى. ءبىر كەزدە توڭىرەكتى ءدۇر سىلكىندىرگەن جارىلىس تاۋدى جاڭعىرتتى. ءتىپتى, سيمفەروپول قالاسىنداعى نەمىس گارنيزونى ءتۇن ۇيقىسىنان شوشىپ ويانىپ, نە ىستەرىن بىلمەي قالدى...
جاۋ جاعى قىرىم تاۋلارىندا, ونىڭ جەراستى ۇڭگىرلەرىندە پارتيزاندار ارەكەت جاساپ جۇرگەنىن بىلەدى. جوعارى جاقتان پارتيزانداردى تۇبەكتەن قۋىپ شىعىپ, تالقانداۋ جونىندە تالاي بۇيرىق تۇسسە دە, نەمىستەر بۇل مىندەتتى ورىنداي الاتىن ەمەس. كۇتپەگەن جەردەن رەيد-شابۋىل. ابدەن زىعىردانى قايناسا دا, دارمەنى جوقتاي. پارتيزان قۇراماسىنىڭ باسشىلىعى ءار وتريادتان ساقتىقتى تالاپ ەتتى. بۇيرىق – زاڭ! ادام شىعىنىنا مۇمكىندىگىنشە جول بەرمەۋ – بۇل دا بۇيرىق.
پارتيزان قۇراماسىنىڭ كومانديرى پ.يامپولسكي ءبىر كۇنى پارتيزان ۆزۆود كومانديرى ق.قۇسايىنوۆتى شاقىرىپ الىپ, جاڭا تاپسىرما جۇكتەيدى: ۇرىس سالا وتىرىپ, بارلاۋ جاساۋ, قۇندى دەرەكتەر بەرە الاتىن «ءتىل» اكەلۋ كەرەك. ارينە, تاپسىرما اۋىر. قارسى الدىنداعى سيمفەروپول قالاسىنداعى جاۋ گارنيزونىنىڭ كۇشى, ءسوز جوق, باسىم. ۇرىس سالۋعا پارتيزانداردان ۆزۆود قانا قاتىسادى. سيمفەروپولداعى جاۋ كۇشى قانشا؟ ازىرشە ونى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان, ۇرىس سالا وتىرىپ, دۇشپان كۇشىن انىقتاۋ. قيسا ۆزۆودىنا تاپسىرمانى پىسىقتاپ العان سوڭ قۇندى دەرەكتەر بەرە الاتىن «ءتىل» ۇستاۋدى كىمگە جۇكتەسەم ەكەن دەپ ويلانىپ قالدى. ۆزۆودتاعى بەلگىلى بولعان بارلاۋشى تەمىر عاينوۆ ەسىنە ورالدى. «تەمىر, بەرى كەل. بىزگە ۇلكەن وفيتسەردىڭ بىرەۋىن قايتسەك تە قولعا ءتۇسىرىپ, جەتكىزۋىمىز كەرەك. قازىر شابۋىلعا شىعامىز. قاسىمنان ءبىر-ەكى ەلى قالما!» دەپ قىرىم تاتارىنان شىققان تەمىرگە ويىن جەتكىزدى...
قاراڭعى تۇندە جورىققا شىققان پارتيزاندار اۋەلى جاۋدىڭ كوممۋنيكاتسيالارىن بۇزدى, قارۋ-جاراق قويماسىنا, بايلانىس جۇيەلەرىنە شابۋىل جاسادى. وسىلاي دۇشپاننىڭ ۇرەيىن الىپ, سيمفەروپولدىڭ باتىس جاعىنان ورىن تەپتى. عاينوۆتى قاسىنا ەكى پارتيزاندى قوسىپ الۋعا جىبەردى. تەمىر دە ەر ەكەن. نەمىستىڭ ءبىر پولكوۆنيگىن قولعا ءتۇسىرىپ, سۇيرەلەپ جەتكىزدى. كوماندير قيسانىڭ قۋانعانى سونشالىق, ايقايلاپ جىبەردى. «جارايسىڭ, باۋىرىم! تەز كەرى شەگىنىڭدەر, شتابقا!» – دەپ بۇيىردى. ءوزى پارتيزاندارمەن بارلاي وتىرىپ, شابۋىل جاساۋ ءۇشىن قالىپ قويدى.
تەمىرجولداردى تالقانداۋ – نەمىستىڭ باتىستان تىڭ كۇش اكەلۋىن كەشەۋىلدەتتى. پارتيزاندار سيمفەروپولدى باقىلاۋدا ۇستاپ تۇردى. مۇنىڭ سوڭى 1943 جىلى قىركۇيەكتە «رەلس سوعىسىنا» ۇلاستى. پارتيزان وتريادتارىنان بۇزعىشتار, بۇلدىرگىشتەر ىرىكتەلىپ الىندى. مۇنىڭ ىشىندە قيسانىڭ ۆزۆودى دا بولدى. قىرىم تاۋلارى مەن ۇڭگىرلەرىندە پارتيزاندار كوزدى جۇمىپ قويىپ تاباتىن جولدار دا, جان باسپاعان اۋىر سوقپاقتار دا بولدى. ساپەر-مينا توسەۋشىلەردىڭ جولىن جاۋ وتريادتارى, پوليتسايلار بوگەدى. اۋىل جولداردان ورالماعاندار دا از بولمادى. سوعىس شىعىنسىز, قۇرباندىقسىز بولمايدى دەگەن وسى شىعار. بىراق «رەلس سوعىسى» قانشاما اۋىر, قيىن بولعانىمەن, قىرىم ارقىلى دۇشپاننىڭ كۋبان جانە دونداعى اسكەرلەر توبىن جالعاستىرىپ تۇرعان جالعىز تەمىرجول ماگيسترالى ۇزاق ۋاقىت بويى ىستەن شىقتى. كوپىرلەر, جاۋ ەشەلوندارى كەلە جاتقان تەمىرجولدار قيراتىلدى. سيمفەروپولعا دۇشپان سىرتتان كۇش جەتكىزە المادى. نەمىستەر ورمانداردى مۇلدەم ورتەپ جىبەرۋگە تىرىستى, بىراق مۇنىسىنان دا ەشتەڭە شىقپادى.
پارتيزاندار زۋيا ورمانىنىڭ ىشىندەگى قالام بايرە جازىعىندا باسقىنشىلارمەن بەتپە-بەت كەزدەستى. بۇل شايقاستا پارتيزاندار جەڭىپ شىقتى. 1944 جىلى 14 ساۋىردە ولار سيمفەروپولعا ەندى. تەڭىزشىلەرمەن, جاياۋ اسكەرلەرمەن تىزە قوسا وتىرىپ, قىرىمنىڭ ورتالىعى جاۋدان تولىق ازات ەتىلدى. قىرىم ازات ەتىلگەن سوڭ, پارتيزان-بارلاۋشى قيسا قۇسايىنوۆ كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىندا باتىس ۋكراينانى, پولشانى ازات ەتۋگە قاتىستى. 1945 جىلى قىركۇيەكتە ەلگە ورالىپ, بۇرىنعى قىزمەتىن جالعاستىردى. ۇزاق ۋاقىت «اقكولدە» باس بۋحگالتەر بولىپ, دۇنيە سالدى. قىرىم پارتيزانىمەن وسىدان 40 جىل بۇرىن اقكولدە كەزدەسىپ, جوعارىدا باياندالعان جورىقتار تۋرالى اڭگىمەلەرىن جازىپ العان ەدىم.
تولەۋبەك قوڭىر.
پاۆلودار.