رەفورمالاردىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى

ساراپشىلار, اسىرەسە, 2022 جىل­عى كونستيتۋتسيالىق رەفور­ماعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ونىڭ ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيانىڭ ۇشتەن ءبىرى جاڭارتىلعانىن, پارلا­مەنت پەن ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەت­تىكتەرى كەڭەيتىلىپ, كونستيتۋ­تسيا­لىق سوت قۇرىلعانىن, پرەزيدەنت وكى­لەتتىگى ءبىر مەرزىممەن شەكتەل­گەنىن وڭ بەتبۇرىسقا بالادى. عالىم­دار بۇل وزگەرىستەردى مەم­لە­كەت­تىلىكتىڭ جانە ساياسي جۇيە دامۋى­نىڭ ماڭىزدى بەلەسى دەپ ەسەپتەيدى.

ءىس-شارا بارىسىندا قسزي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الۋا جولدىبالينا قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى وسى جىلدىڭ 11 شىلدەسى مەن 12 تا­مىزى ارالىعىندا حالىق ارا­سىندا جۇرگىزىلگەن جاپپاي ساۋال­ناما ناتيجەلەرىن جاريا ەتتى. ساۋالناماعا 17 وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار – استانا, الماتى جانە شىم­كەنت قالالارىنان 18 جاستان اسقان رەسپوندەنتتەر قاتىسقان. ول ىرىكتەۋ كولەمى 8 مىڭ رەسپوندەنتتى قۇراعانىن مالىمدەدى.

الەۋمەتتانۋلىق ساۋالناما­عا سايكەس رەسپوندەنتتەردىڭ 76,3 پايىزى ەل كونستيتۋتسيا­سى­نىڭ مازمۇنىمەن جانە نەگىزگى ەرەجە­لەرىمەن تانىس ەكەنىن ايتقان. ماماندار بۇل توپتاعىلاردىڭ دەنى جاستار ەكەنىن اتادى. وسىلايشا, 18–29 جاس ارالىعىنداعى رەسپون­دەنتتەردىڭ 79,1%-ى كونستيتۋتسيانى جاقسى بىلەدى/وقىدى نەمەسە جالپى تۇسىنىككە يە. ودان كەيىنگى توپتاردا كورسەتكىش كەلەسىدەي: 30–45 جاس (77,5%) جانە 46–60 جاس (74,9%). 61 جاستان جوعارى (72,5%) ەگدە جاس توبىندا كورسەتكىش سالىستىرمالى تۇردە تومەن.

«ساۋالناما ناتيجەلەرى قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ساياسي وزگەرىستەر مەن رەفورمالاردى ءجىتى باقى­لايتىنىن كورسەتتى. ازاماتتار ولاردى زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام رەتىندە قابىلدايدى. 2022 جىلعى كونستي­تۋتسيالىق وزگەرىستەر قوعام ءۇشىن ماڭىزدى بولدى. بۇل ازاماتتار­دىڭ وسى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى نا­تيجەلەرى تۋرالى حاباردار بولۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى­مەن راستالادى. وسىلايشا, ۇسىنىلعان 15 باستامانىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ۇشتىككە مىنا وزگەرىستەردىڭ كىرگەنىن اتاعان ءجون. پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتى ءبىر رەتتىك 7 جىلعا وزگەرتۋ – 34,7%; جەر, ونىڭ قويناۋى جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىقتىڭ ايرىقشا مەنشiگi دەگەن نورمانىڭ بەكىتىلۋى – 27,8%; كونستيتۋتسيالىق سوتتى قۇرۋ – 23,9%. سونداي-اق رەس­پوندەنتتەر نازارىنا ىلىككەن كەزەكتى نورمالاردىڭ قاتارىنا: ءماجىلىستىڭ سانىن 98 دەپۋتاتقا دەيىن قىسقارتۋ (14,6%); ءولىم جازاسىن تولىعىمەن الىپ تاستاۋ (13,4%); پرەزيدەنتكە, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعالارى مەن مۇشە­لەرىنە, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سىنا, جوعارعى ەسەپ پالاتاسىنا ساياسي پارتيالارعا مۇشەلىككە شەكتەۋلەر ەنگىزۋ (13%); ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرۋ (10,3%); پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وكىلەتتىگى مەن مارتەبەسىن كۇشەيتۋ (9,7%); پارتيالىق تىزىمدەرگە جانە مانداتتاردى ءبولۋ كەزىندە ايەلدەرگە, جاستارعا جانە مۇگە­دەكتەرگە 30% كۆوتا ەنگىزۋ (9,5%) ماسەلەلەرىن كىرگىزۋگە بولادى», دەيدى ا.جولدىبالينا.

وسى باستامالاردى ىسكە اسىرۋ تۇرعىسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسىن اتاپ وتكەن ءجون. وعان سايكەس ۇلتتىق قوردىڭ جىلدىق ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ 50%-ى 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جيناق شوتتارىنا اۋدارىلادى. بۇل ۇلتتىق باعدار­لاما «ادىلەتتى قازاقستان» قاعي­دات­تارىنا سايكەس تابيعي رەسۋرس­تاردان تۇسەتىن تابىستى قايتا ءبولۋ ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاق­تىڭ تۇراقتى بولاشاعىن نىعاي­تۋعا جانە قامتاماسىز ەتۋگە ار­نال­عان. جالپى, زەرتتەۋ ناتي­جەلەرى ازاماتتاردىڭ ساياسي ساۋاتتى­لىعى ارتىپ, 2022 جىلعى كونستي­تۋتسيالىق وزگەرىستەردى قوعامدىق تۇرعىدان ماقۇلداعانىن كورسەتەدى.

ء«ۇش جىلدان كەيىن ازاماتتار كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە ولاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندەگى وڭ اسەرىن اتاپ وتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن جوعارى قۇندىلىققا يە. جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتە وتىرىپ, حالىقتىڭ بۇگىنگى سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەدى», دەيدى ماماندار.

قاتىسۋشىلار رەفورمالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى قوعامنان قولداۋ تاۋىپ, وزگەرىستەردىڭ ءمانىن جۇرت ءجىتى تۇسىنبەسە, مەجەگە جەتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتادى. وسى ورايدا قۇقىقتىق مادە­نيەت قالىپتاستىرۋ جانە كونس­تي­تۋتسيانى مەملەكەتتىك قۇرى­لىمنىڭ نەگىزى ءارى ازامات­تاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىنىڭ كەپىلى رەتىندە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ باستى باسىم­دىق رەتىندە بەلگىلەندى.

كيسي GPS جۇمىسىنا پرەزي­دەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى اينۇر يدريسوۆا, قر عجبم عك فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك توقتاروۆ, قر ۇعا ءبىلىم جانە قوعامدىق دامۋ عىلىمدارى ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جەڭىسبەك تولەن جانە باسقا دا ساراپشىلار قاتىستى.

الماتى