رەسەي اقىنى ۆلاديمير بەريازەۆ قازاقستاندى تۋعان جەرىم دەپ سانايدى
قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن دوسى, بەلگىلى ورىس اقىنى, تۇركىتىلدەس كوپتەگەن پوەزيالىق تۋىندىلاردىڭ اۋدارماشىسى, «سيبيرسكيە وگني» جۋرنالىنىڭ القا مۇشەسى ۆلاديمير بەريازەۆتىڭ الماتىدا جۇرگەنىن جازۋشى روللان سەيسەنباەۆتان ەستىپ, مەيماننان سۇحبات الۋعا اسىعىپ ەدىك. ۆلاديمير الەكسەەۆيچكە قويعان العاشقى ساۋالىمىز دا ونىڭ تۇركى-قازاق رۋحىمەن تامىرلاستىعىنىڭ, تاعدىرلاستىعىنىڭ سىرلارىن ءبىلۋ ماقساتىن كوزدەگەن-ءدى.
– مەن التاي تاۋلارى كەڭىستىگىنىڭ شالعاي شەتىندە دۇنيەگە كەلدىم, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن جاڭا تانىسقان سۇحباتتاسىمىز. – بۇل دەگەنىڭىز التايلىقتار, شورلار مەكەندەيتىن تەرىستىك التاي. وسى قاسيەتتى جەردىڭ رۋحى مەنى تالبەسىكتەگى كەزىمنەن بەرى تەربەپ الديلەپ كەلەدى. جاقىندا قازاقستاندىق جازۋشى گەرولد بەلگەردىڭ تاڭدامالى كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىندە ءبارىمىز دە سايان-التاي دەپ اتالاتىن ۇلكەن پلانەتالىق قۇبىلىستىڭ رۋحاني ورىسىندە, سونداي ءبىر ورتاق قۇندىلىقتار كەڭىستىگىنىڭ اياسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىمىز تۋرالى ايتتىم. جاڭا مىڭجىلدىق باستالعان كەزدە قازاقستان جەرىنە العاش قادام باسقانىمدا-اق ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىمە كەلگەندەي اسەردە بولعانىمدى دا جاسىرمايمىن. ويتكەنى, مەنىڭ سۇيىكتى اقىنىم جانە جالپى ادەبيەتتەگى, پوەزياداعى, ولەڭ ونەرىندەگى باس ۇستازىم قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى پاۆەل نيكولاەۆيچ ۆاسيلەۆ بولاتىن. جاقىندا ءبىر ادەبي ورتادا ەگەر ۆاسيلەۆ بولماسا, ۇلى ولجاس تا بولماس ەدى دەگەن پايىم ايتىلدى. مەن بۇعان كەلىسەمىن. ولجاس پاشانىڭ بۇكىل جاڭالىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن ءوز بولمىسىنا ءسىڭىرىپ, ونى جاڭا زاماني رۋحپەن, جاڭا قۇبىلىستارمەن جانە الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار لەبىمەن تولىقتىرىپ قۇنارلاندىردى. ءوزىم كوزبە-كوز ءبىلۋ قۇرمەتىنە يە بولعان ەكىنشى ادام ول دا قازاق اقىنى, سۋرەتكەر, زەرتتەۋشى ەۆگەني ۆاسيلەۆيچ كۋرداكوۆ. ءبىز ءجيى حات جازىسىپ, كەزدەسىپ تە تۇردىق. ونىڭ ەڭبەكتەرى مەن پوەمالارىن ءوزىم باسشىلىق ەتكەن «سيبيرسكيە وگني» جۋرنالىندا جاريالادىم. 2010 جىلى وسكەمەندە ونىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش تاقتا اشىلىپ, «كۋرداكوۆ وقۋلارى» وتكىزىلگەنى, ونىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ جالعاسىپ جاتقانى مەن ءۇشىن ءبىر قۋانىش. ونىڭ ۇستىنە ول ءتىل بىلگىرى, ابايدىڭ ءۇش تومدىعىنىڭ ءتارجىماشىسى عوي. تاعى دا قايتالاپ ايتسام, جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا قازاق جەرىنە قادام باسقانىمدا روللان شاكەن ۇلى سەيسەنباەۆپەن تانىسىپ, ىشتەي كوپتەن ارمانداپ جۇرگەن اڭسارلى ورتاعا ءتۇستىم. ءبارى دە تابيعي جاعدايدا بولىپ جاتتى. سەمەيدە, جيدەباي مەن قاراۋىلدا بىرنەشە ادەبي مەرەكەلەرگە قاتىستىم. سودان سوڭ مەنى الماتىعا شاقىردى.
– ءسىزدىڭ پوەزياڭىزداعى قازاق تاقىرىبى وسىلايشا قازاق جىرىنىڭ مەككەسى جيدەباي-قاراۋىلدان باستاۋ العان ەكەن-اۋ؟..
– شىنىمەن دە سولاي بولدى. قاراۋىلداعى ۇلكەن ءبىر ادەبي جيىندا ەكى عاجاپ ادام مەنى ءبىر رياسىز اق نيەتتى قالجىڭعا نىسانا ەتكەنى بار. كورەرمەندەر الدىندا كۇمىس كومەي ءانشى, قازاقتىڭ ارۋ قىزى جانار ايجانوۆا ءان سالىپ جاتتى. مەن ونىڭ اسەم داۋىسىنا, توي تاماشاسىنا ەلتىدىم. ارىپتەستەرىم ماعان «ۆولوديا, سەن وعان قاتتى ۇناعان كورىنەسىڭ. ول ساعان تۇيرەۋىشىنىڭ ءبىر بولىگىن, ياعني توبىق بەرىپ جىبەردى. قازاقتىڭ وسىنداي سالتى بار. ءبىر جىلدان كەيىن نەمەسە ون جىلدان كەيىن كەلگەنىڭدە وعان توبىقتى تاۋىپ بەرسەڭ ءبىتتى, ول سەندىك بولادى», دەدى. كەيىن بىلسەم, شىنىندا دا قازاقتىڭ وسىنداي ەجەلگى ادەت-عۇرپى بار ەكەن. ايتايىن دەگەنىم, وسىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىن كەڭىنەن بەلگىلى بولعان, سان رەت قايتا باسىلعان جانە بىرنەشە سىيلىقتى يەمدەنگەن «توبىق» دەگەن پوەمام جازىلدى. قازاق دوستارىمنىڭ قالجىڭى بولماسا, ول پوەمام دا تۋماس ەدى... ال تۇيرەۋىش-توبىق مەندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. جارتى جىل بويى سونىڭ اسەرىمەن شارىقتاپ, شالىقتاپ ءجۇردىم, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى يۋ-قيۋ ارالاستىرىپ جىبەردىم. پوەماداعى وقيعا قازىرگى قازاقستان جەرىندە عانا ەمەس, سوڭعى ءۇش مىڭجىلدىقتىڭ ءون بويىندا تۇركىلەردىڭ اتا جۇرتى التايدا دا وتەدى. مۇنداعى اقىندىق قيالدان تۋعان ارۋ بەينەسىنىڭ بولمىسى شىنايى. جاقىندا التايداعى ۋكوك ۇستىرتىنەن التاي حانشايىمىنىڭ مۋميەسى تابىلعان جوق پا. مەن وعان جاقىنداعان كەزدە ول تۇيرەۋىشتىڭ ەكىنشى بولىگىن جۇدىرىعىنا جۇمىپ ۇستاپ تۇردى. ءوز پوەماما وسىنى دا قوسىپ جازدىم. بەينەلى دە استارلى اڭىزدىڭ اقيقاتى وسىنداي. ءسويتىپ, مەنىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىمنىڭ ءبىرى ءوز تاعدىرىن دا, مەنىڭ ءومىرىمدى دە قازاقستانمەن, قازاق حالقىمەن بايلانىستىرىپ جىبەردى.
– ال شاكارىمگە قالاي كەلدىڭىز؟ ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى قانداي نارسەلەر سىزگە جاقىن؟
– شاكارىمنىڭ اقىندىق شىعارماشىلىعىمەن مەن ونشا جاقىن تانىس ەمەسپىن. بىراق ادەبيەت مەرەكەسى كەزىندە قازاق دوستارىمنىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەستۋىم بويىنشا ونىڭ قايعىلى تاريحى مەن تاعدىرى مەنىڭ جان دۇنيەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. اسەرلەنگەنىم سونشا, قازاقتىڭ ۇلتتىق اقىنىنا ارنالعان «قۇر قۇدىق» اتتى ءوز پوەمامدى جازباي تۇرا المادىم. شاكارىم تراگەدياسى سول كەزەڭدەگى حالىق قاسىرەتىمەن ساباقتاس, سارىنداس ەكەنىن اڭعاردىم.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, «امانات» جۋرنالىمەن بەلسەندى قارىم-قاتىناستا ەكەنسىز عوي؟
– ءيا, بۇل ورايدا مەن روللان شاكەن ۇلىنا ۇلكەن العىس سەزىمىن بىلدىرۋگە ءتيىسپىن. ول بارىنە ۇلگەرەدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-ءدىڭ جانىنداعى الەم حالىقتارى ادەبيەتى ينستيتۋتىنىڭ, حالىقارالىق «اباي» كلۋبىنىڭ جۇمىسى تاڭعالدىرادى. ۇلكەن كىتاپحانا جاساقتاۋدى جوسپارلاپ ويلاستىرعان كورىنەدى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇل قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتى ءۇشىن, كوپۇلتتى قازاقستان حالقىن ودان ءارى تۇتاستىرۋ ءۇشىن سەپتىگىن تيگىزەر زور يگىلىكتى ءىس. شىن مانىسىندە, حالىققا قىزمەت ەتۋ ورايىنداعى ەرلىك دەپ سانايمىن. مىنە, وسى اۋقىمدى جۇمىسقا «سيبيرسكيە وگني» جۋرنالىمەن اراداعى ىنتىماقتاستىق قالتىقسىز كىرىكتى. ءوز جۋرنالىمىزدا ءبىز قازاقستاندىق اۆتورلاردى جاريالادىق, ال ءبىزدىڭ اۆتورلاردىڭ تۋىندىلارى «امانات» جۋرنالىنىڭ بەتتەرىندە ساتىمەن شىعىپ جاتتى. وسى ارادا ءبىر جايدى ايقىن تاڭبالاپ ايتا كەتپەكپىن. 2014 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ مەن جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى ەمەسپىن. بۇرىنعى گۋبەرناتور جانە ونىڭ يدەولوگيالىق نوكەرلەرى ءبىزدىڭ باسىلىمعا قاتتى شۇيلىگىپ, ءبىر جىلداي سوتتاسۋعا تۋرا كەلدى. قىركۇيەكتە سوت ولاردىڭ بارلىق ارەكەتتەرىن زاڭسىز دەپ تاپتى. جۋرنالدى بۇگىندە مەنىڭ جاقىن دوسىم ميحايل نيكولاەۆيچ ششۋكين باسقارادى. ول سىبىرلىك تاماشا جازۋشىلاردىڭ ءبىرى. مەن رەداكتسيا القاسىندا مۇشە بولىپ قالدىم. قولىمنىڭ ازدى-كوپتى بوستىعى بۇگىندە ماعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, «اباي» كلۋبىمەن, «امانات» جۋرنالىمەن دە بىرلەسە جۇمىس جاساپ, نەعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاسۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە.
– ولاي بولسا, ءتارجىمالارىڭىز جايىندا كەڭىرەك بايان ەتىڭىزشى؟
– مەن جالپى تارجىمامەن كوپتەن بەرى اينالىسامىن. ونىڭ كولەمىنە دە شەك قويمايمىن. بۇلار نەگىزىنەن ولەڭدەر, بەلگىسىز اۆتورلاردىڭ شىعارمالارى, قازاق جىراۋلارى, پارسى پوەزياسىنىڭ ۇلگىلەرى. ماعان سالىپ جىبەرىپ, ءوتىنىش ەتكەندەردى تاۋانىن قايتارماي ايتەۋىر اۋدارىپ جاتامىن. ءال-فارابي شىعارمالارىنىڭ ماتىندەرىنە دە «ءتىسىمدى باتىرىپ» بايقادىم. مەن جوعارىدا اڭگىمە ەتكەن پوەمالار قازىر قازاقستاندا زور ىقىلاسپەن جاقسى باسىلىپ جاتىر. 2010 جىلى الماتىنىڭ زاعيپتارعا ارنالعان كىتاپحاناسىندا كەزدەسۋ وتكىزدىم. وعان كوپتەگەن مايدانگەرلەر دە قاتىستى. كەيىنىرەك ءبىز 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار مەموريالىندا بولدىق. قىزعالداعى جايناعان ءساۋىر ايى بولاتىن. «ۆ پويسكاح پوۆودىريا» اتتى شاعىن پوەمام وسىلايشا تۋدى. ونى جارتى جىل وتپەي جاتىپ قازاقستاندىق جۋرنالداردىڭ ءبىرى جاريالادى. مىنە, وسىنداي ىنتىماقتاستىق ۇزىلمەي كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, ءوزىڭىز دە بىلەتىن شىعارسىز, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ رەكتورى عالىم مۇتانوۆ اقىن جاندى ازامات. سوڭعى جىلدا ونىڭ ولەڭ كىتابىن ورىس تىلىندە سويلەتىپ شىقتىم. جاقىندا باسپادان شىعىپ قالار دەگەن ويدامىن. وسىنداي جۇمىستار مەنى قىزىقتىرادى, ولار مەنىڭ ەۋرازيالىق جانىما وتە-موتە جاقىن.
– دەمەك, ءسىزدىڭ جانىڭىز ەۋرازيالىق بەسىكتە تەربەلەدى ەكەن عوي؟
– اڭگىمەمدى التايدا تۋعانىمنان باستادىم ەمەس پە. قازاقستاندى دا ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم دەپ سانايمىن. مەنىڭ العاشقى مۇعالىمىم التاي ەپوسىنىڭ اۋدارماشىسى الەكساندر يۆانوۆيچ پليتچەنكو بولدى. «سيبيرسكيە وگني» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى كەزىندە ول مەنىڭ البىرت جاستىق شاعىمنىڭ دەمەۋشىسىنە اينالدى. سوسىن مەنى ءسىبىردىڭ باس ەۋرازياشىلى, باسپاسوزدە اشىق تۇردە «التاي حالقىنىڭ ەلباسشىسى» اتالعان ۇلتتىڭ رۋحاني كوشباسشىسى برونتوي يانگوۆيچ بەديۋروۆپەن تانىستىردى. ەرتەرەكتە ول اقىن ءھام ادەبيەتشى بولعان, قازىر قوعام قايراتكەرى. كەرەمەت ءبىلىمدار, ازيا تاريحىن جادىنا توقىپ, كوكىرەگىنە قۇيىپ العان عۇلاما. بۇل كىسى دە مەنىڭ جاقىن دوسىم, «سيبيرسكيە وگني» جۋرنالىنىڭ القا مۇشەسى. جوعارىدا ايتقان ەۆگەني كۋرداكوۆ, پاۆەل ۆاسيلەۆتەر دە ناق سونداي ەۋرازياشىلدار. قانە, وسى ارادا لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆتى ەسكە الايىقشى. 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ماعان دوسىم تەلەفون سوعىپ: «ۆولوديا, تەزىرەك پيتەرگە كەل. لەۆ نيكولاەۆيچپەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن سياقتى» دەپ ايتقانى ءالى ەسىمدە. مەن سوندا بەينە ءبىر قۇز-جارتاس, قول جەتپەس شىڭ سياقتى اداممەن كەزدەسۋگە بارۋعا باتىلىم بارماپ ەدى. بىراق ونىڭ كىتاپتارىن تۇگەل وقىپ, ساناما ءسىڭىردىم.
– ال ەندى قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتى تۋرالى وي-پايىمدارىڭىز قانداي؟
– جازۋشى بەلگەردىڭ تاڭدامالىسىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە بولدىم دەدىم عوي. مەن ونى «ماحاتما بەلگەر» دەيمىن. وسى كىسىنىڭ جانىنىڭ, رۋحىنىڭ سونشالىقتى قازاقتىعىنا تاڭ قالدىم. قازاقتاردا گەرولد بەلگەر, روللان سەيسەنباەۆ, مۇرات اۋەزوۆ, باقىتجان قاناپيانوۆ, ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ سياقتى تۇلعالار ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ دە, مادەنيەتتىڭ دە قانى مەن جانى, ءتىرى ماتەرياسى دەپ بىلەمىن. وسىنداي ادەبيەت قايراتكەرلەرى بار حالىق رۋحىنىڭ تۇعىر-تياناعى دا مىقتى بولماق. وسى جولى ەرمەك تۇرسىنوۆ, يگور ۆوۆنيانكولارمەن تانىسىپ دوستاستىم. قازاقستاندا كينەماتوگراف, مادەنيەت, ادەبيەت بار دەپ ايتىپ قانا قويۋ ازدىق ەتەدى, وسى رۋحاني سالالار جان-جاقتى بەلسەندى دامۋ ۇستىندە. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. مەنىڭ تەگى قازاق تاعى ءبىر دوسىم, تاماشا ورىس اقىنى باقىت كەنجەەۆ. ءبىز حات جازىسىپ, قاتىناسىپ تۇرامىز. جاھاندا نەبىر الماعايىپ جاعدايلار بولىپ جاتقان قازىرگى ۋاقىتتا زاماناۋي اقىن پۋشكينگە كوبىرەك جۇگىنەدى. تايانىشتى قايدان ىزدەۋ كەرەك؟ البەتتە, وتكەننەن, ماڭگىلىك اقيقاتتاردان. ابايدان, ايتماتوۆتان, پۋشكيننەن. مەن باقىت دوسىمنىڭ پىكىرىنە قوسىلامىن. ۇلى اقىندار مەن جازۋشىلاردان بارلىق سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋعا بولادى. بۇل دەگەنىڭىز كەرەمەت قوي. ادامدى جىگەرلەندىرەدى, جۇرەكتە ءۇمىت وتىن جاعادى. ەڭ باستىسى وسى ەمەس پە؟
– قازاقستاننان العان اسەرلەرىڭىزدى ايتىڭىزشى؟
– مەنى سىزدەردىڭ جاستارىڭىز تاڭعالدىردى. وسى جولى وقۋعا, ەڭبەككە, ودان ءارى مانساپ قۋعا الدەبىر بەرىلىپ كەتكەندىكتى بايقاعاندايمىن. ءۇش ءتىلدى تۇعىر, بىرنەشە ءتىلدى جارىستىرا قاتار مەڭگەرۋ نورماعا اينالىپتى. وسى رەتتەگى جاستاردىڭ تاباندىلىعىنا, ولاردىڭ وقۋعا دەگەن قۇلشىنىسىنا رازى بولعاندايمىن. ستۋدەنتتەردىڭ انالارىمەن سويلەسكەنىمدە ولار ايتادى: «ۆلاديمير الەكسەەۆيچ, بىزدە حالىقارالىق فيرمالار, ءتۇرلى كەڭسەلەر كوپ-اق. ال ولارداعى سىنامالاردى اتاماڭىز, ەمتيحاندارى سونداي كۇردەلى! كەرەمەت قيىن. ال ءبىزدىڭ جاستارىمىز جاقسى ءبىلىم مەن لايىقتى جۇمىسقا يە بولعىسى كەلەدى» دەيدى. وسىعان بايلانىستى ءوز جاستىق شاعىمدى ەسكە الامىن. مەن كەزىندە نوۆوسيبيرسكىدەگى حالىق شارۋاشىلىق ينستيتۋتىن, ودان سوڭ سىرتتاي ادەبيەت ينستيتۋتىن ءبىتىردىم. سول كەزدەگى ءبىز اناعۇرلىم قامسىز-مۇڭسىز ەدىك. قازىرگى جاستارعا ءبىرتۇرلى ايانىشپەن قارايمىن. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, نەعۇرلىم ەركىنىرەك بولۋ كەرەك قوي. ءومىر تەك اقشا تابۋ ءۇشىن بەرىلمەگەن. ءومىر ءسۇيۋ ءۇشىن, دوستاسۋ ءۇشىن, ساياحاتتاۋ ءۇشىن, جاراتقاننىڭ سىيلاعان نەسىبەلەرىنەن ءلاززات الۋ ءۇشىن بەرىلگەن. قاراڭىزشى, اينالاڭىز تۇنعان سۇلۋ تابيعات, كورىكتى جەرلەر! جاستاردىڭ ءومىر عاجاپتارىنا زەر سالۋىن وتىنەر ەدىم. ارينە, ەڭبەك ەتۋ باستى ادامي مىندەت, پارىزعا جاتادى. دەگەنمەن, مانساپ جولىنا ءوزىڭنىڭ بۇكىل ءومىرىڭ مەن جان دۇنيەڭدى سالىپ جىبەرۋگە بولماس. ۇلىمنىڭ ءبىر ۇلكەن كومپانيادا جۇمىس ىستەگەنى ەسكە تۇسەدى. ونداعى ءتارتىپ قاتاڭ ەدى. ادامي قارىم-قاتىناس جوقتىڭ قاسى. باتىستىڭ جاھاندىق وركەنيەتىنىڭ جەمىستەرى ادام جانىن قاتقىلداندىراتىنى بەلگىلى. اقىرى ۇلىم ماسكەۋدەن نوۆوسيبيرسكىگە, ءوزىمنىڭ قاسىما قايتىپ كەلدى. ۇيلەنىپ, كاسىبى بويىنشا ءوز كەڭسەسىن اشتى. ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەيدى, تابىسى دا جامان ەمەس. ستۋدەنت-باكالاۆرلارعا ايتارىم: مانساپ باسپالداقتارىندا ەركىندىك پەن ادامي قادىر-قاسيەتتى ساقتاپ قالۋدى دا ۇمىتپاعان ءجون.
– ءسىزدىڭ وسى ساپارداعى ناقتى ماقساتىڭىز قانداي ەدى؟
– نەگىزىنەن ستۋدەنتتەرمەن كەزدەستىم, ولاردىڭ الدىندا ومىردەن تۇيگەندەرىمدى بايان ەتتىم, دارىستەر وقىدىم, ساباق بەرىپ, سەمينارلار وتكىزدىم. مەنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-دا جۇرگىزەتىن ءپانىم «ءسىبىر ادەبيەتى, پوەزيا جانە ءتارجىما» دەپ اتالادى. بۇعان ءوزىمنىڭ جەكە شىعارماشىلىق ىزدەنىستەر ورايىنداعى تاقىرىپتارىمدى دا قوسامىن.
– جاستاردىڭ كىتاپ وقۋى قالاي ەكەن؟
– باعدارلاما بويىنشا ءتيىستىنى, ارينە, وقيدى. بىراق الدارىنان جاڭا كوكجيەكتەردى اشىپ, جاڭا دۇنيەلەردى ايتقان كەزدە ولاردىڭ كوزدەرىنەن وت, سولاردى بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىق كورەمىن. اقىندىققا, ادەبي شىعارماشىلىققا, اۋدارماعا قاتىستى كوپ نارسەلەردى ولار بىلمەيدى ەكەن. ال پوەزيا مەن ادەبيەت دەگەنىمىز قارىم-قاتىناستاعى, دۇنيە سىرىن تۇيسىنۋدەگى سيرەك قۇبىلىستارعا جول اشادى ەمەس پە. وسىنىڭ بارىسىندا ومىرلىك ءارى شىعارماشىلىق تاجىريبە, ادەبي ەڭبەك تاجىريبەسى تۋىنداماق.
– ءسىز مۋزىكالىق اسپاپتا وينايسىز با؟ كەۋدەڭىزدەگى كىشكەنتاي قۇنداقتاعى بويتۇمار نە نارسە؟
– بۇل شاڭقوبىز, جەر بەتىندەگى ەڭ ەجەلگى مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. مەن بۇل تۋرالى ستۋدەنتتەرگە دە اڭگىمەلەيمىن. قۇنداقتىڭ ءبىر قىرى – بۇركىتتىڭ باسى ماڭگى كوك اسپانمەن بايلانىستى بىلدىرەدى. ەكىنشىسى قۇددى لاقات سياقتى: اسپاپتان شىعاتىن دىبىس مۇلدەم بوتەن الەممەن, و دۇنيەمەن جالعاسا ۇندەسىپ جاتقانداي اسەر بەرەدى. ءۇشىنشى قىرى ايەل قۇرساعىن بەينەلەيدى. بۇل قۇنداقتى ماعان وسىدان 25 جىل بۇرىن التايلىق شەبەر جاساپ بەرىپ ەدى. ال التاي فولكلورىن كەرەمەت قۇيقىلجىتىپ ورىندايتىن ءبىر جىرشى مۋزىكانت, حالىق ءارتىسى مەنى وسى اسپاپتا كادىمگىدەي ويناۋعا ۇيرەتىپ, ونىڭ قۇپياسىن اشتى. ول ەكەۋمىز يۆولگاداعى بۋددا داتسانىنا ءبىر مەزگىلدە بارىپپىز. ول جەردە حامبو لاما يتيگەلوۆتىڭ ماڭگىلىك كۇي كەشكەن دەنەسى لوتوس قالىبىندا حرۋستال ساركوفاگتا ساقتالعان. مەنىڭ وعان ارنالعان پوەمام دا بار. ەجەلگى تۇركىلىك رۋح نىشانىنداي وسى تيتتەي شاڭقوبىز شيرەك عاسىردان بەرگى بويتۇمارىم.
– پروتوتۇرىكتىك نارسەلەردىڭ ءبارى بۇگىنگى التايلىقتاردا باستاپقى قالىبىندا ساقتالعان دەپ ەستىپ ەدىك. سول راس پا؟
– البەتتە, ول سولاي. تۋۆالىقتاردىڭ دا ءتىلى, ادەت-عۇرىپتارى ەجەلگى تۇركىلىك قالىبىن ساقتاعان. ماعان كەزىندە الەكسەي گريگورەۆيچ كالكين اق باتاسىن بەرگەن بولاتىن. ول التايلىقتاردىڭ ۇلى كايچىسى, ياعني كۇيشىسى, بىرنەشە ساعاتتىق ۇزاق تا قيىن ەپوستاردى اسقان شەبەرلىكپەن ورىندايدى. ءبىز 90-شى جىلداردىڭ باسىندا تانىستىق. ول ماعان: «ۆولوديا, ءبىلىپ قوي, سەن بىزدىكىسىڭ, وسى جولدان اينىماي قىزمەت ەت» دەگەن بولاتىن. ەۋرازيالىق, ودان قالا بەردى تۇركىلىك رۋحقا تۋىستىعىم, جاقىندىعىم وسىلاي قالىپتاستى.
– ۆلاديمير الەكسەەۆيچ, ءسىز ءۇشىن ماحابباتتىڭ, ءۇمىت پەن سەنىمنىڭ, جالعىزدىقتىڭ ءمانى نەدە؟
– ەگەر ماحاببات بولماسا, ەش نارسەنىڭ ءمانى بولمايدى. «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» دەپ سىزدەردىڭ اباي دا ايتقان ەكەن عوي. ادامنىڭ جانىنداعى ماحاببات دەپ اتالاتىن نارسەنى سەنىم العا جەتەلەيدى. سەنىم ءبىزدى وسىناۋ دۇنيە جالعانمەن ەمەس, اباي ءھام ءال-فارابي جازعانداي, ماڭگىلىك دۇنيەمەن بايلانىستىرادى. ول قاجىر-قايراتتى, ءۇمىتتى وياتىپ, ادامنىڭ ءومىرى بەكەر ەمەستىگىن ايعاقتايدى. جالعىزدىق ادامعا ءوزىن-ءوزى ءتۇسىنىپ تانۋ ءۇشىن, كۇنالارىنان ارىلىپ, اقيقاتتى تابۋ ءۇشىن بەرىلگەن.
– «سيبيرسكيە وگني» جۋرنالى جاس وقىرماننىڭ بويىنا قانداي قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە ۇمتىلۋدا؟ جالپى, جۋرنال قانداي اۋديتورياعا باعدارلانعان؟
– وسى زامانداعى ادەبيەتتى, ونىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋ ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. بۇل جولدا بۇرىندارى وراسان زور يدەولوگيالىق ماشينا جۇمىس ىستەسە, بۇگىنگى جاعداي باسقاشا. مەن جۋرنالعا 15 جىل رەداكتورلىق ەتكەندە ءوز مىندەتىمدى ءسوزدى ساقتاۋ, شىعارماشىلىق نەگىزدى, ادەبي مەكتەپتەردى قالىپتاۋ دەپ ءبىلدىم. «سيبيرسكيە وگني» جۋرنالى 90 جىلدان بەرى شىعىپ كەلەدى. ونىڭ اۆتورلارىنىڭ ءتىزىمىنىڭ ءوزى كەز كەلگەن ادەبي ەنتسيكلوپەديانى كوركەيتە الادى. الماعايىپ وتپەلى كەزەڭدەردە «امانات», «سيبيرسكيە وگني» سياقتى جانە باسقا ىزگى مۇراتتى باسىلىمداردىڭ باستى ماقساتى ءسوز بەن مەكتەپتى ساقتاۋ جانە جاس تالاپكەرلەرمەن جۇمىس ىستەۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تولىپ كەتكەن ارسىزدىق پەن ازعىنداۋدى وسىلاي توقتاتۋعا تالپىنامىز. بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى ءوز وتانىن سۇيەتىن ازاماتتار ەتىپ تاربيەلەۋگە ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك. بۇل ورايداعى ناسيحات تەگەرشىگى ىزگى نيەتتى بەرىك قولدا بولعانى ابزال دەر ەدىم. ءبىز وسىعان كەلە جاتىرمىز دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن وقىرمانعا ەڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەردى ۇسىنۋعا ءتيىسپىز. ءبىز اڭگىمە باسىندا پۋشكيندى ەسكە الدىق. پۋشكيننىڭ, ابايدىڭ, شاكارىمنىڭ رۋحىن سىڭىرگەن جاستار ءوز وتانىن سۇيمەي, ءوز حالقىنىڭ وتكەن تاريحىن باعالاماي, قۇندىلىقتارىنان قۋاتتانباي, بولاشاعىنا قىزمەت ەتپەي تۇرا الماسا كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.