الەمدە السىرەگەن ۇيىمدار كوپ

سوڭعى جىلدارى دۇنيەنىڭ ءتورت قۇبىلاسىنا بىردەي سالقىنىن تيگىزىپ تۇرعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس تەك ەۋروپادا عانا ەمەس, باسقا دا قۇرلىقتارعا كوپ قيىندىقتار كەلتىرىپ وتىرعاندىعى سەزىلەدى. سونىڭ ىشىندە الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسى سانالاتىن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ وزىندە كەيبىر سالالار بويىنشا جاعدايدىڭ ءماز ەمەستىگى سەزىلىپ قالۋدا. مۇندا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى تومەندەپ, كەيبىر بانكتەردىڭ قىزمەتى توقتاتىلۋدا. وسىنداي جاعدايلار الەمنىڭ باسقا دا نۇكتەلەرىندە بايقالىپ وتىر.

ليۆيا مۇناي ءوندىرۋدى توقتاتۋى مۇمكىن

ليۆيانىڭ ۇلتتىق مۇناي كومپانياسى اسكەري كيكىلجىڭ سالدارىنان مۇناي ءوندىرۋدى توقتاتۋى مۇمكىن. كومپانيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى وسى تۋرالى حابارلاعان. «مۇنداي وقيعانىڭ (مۇناي كەن ورىن­­دارىنا اسكەري شابۋىلداردىڭ) قايتا­دان قايتالانۋى مۇناي كەن ورىندارى مەن مۇناي كومپانيالارىنىڭ تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەلدەن كەتۋىنە الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز جۇمىسشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋدە قيىندىقتارعا دۋشار بولۋ­دامىز. ەڭبەككەرلەردىڭ قاۋىپسىز جاع­دايدا جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە كەن ورىندارىنداعى وپەراتسيا­لاردى جۇرگىزۋ وتە قيىنعا تۇسۋدە. وسى جاعداي­عا بايلانىستى ۇلتتىق مۇناي كورپوراتسياسى مۇناي قۇبىرلارىن قورعايتىن كۇزەت­شىلەردىڭ سانى جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى», دەپ جازىلعان حابارلامادا. كومپانيا وسى جاعدايعا وراي ەلدىڭ قور­عانىس مينيسترلىگىنەن مۇناي كەن ورىن­­دا­رىن شابۋىلدار مەن بۇزاقىلاردان قور­عاۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى سۇراعان. «بۇل وقيعالار بۇدان ءارى جالعاساتىن بولسا, ۇلتتىق مۇناي كورپوراتسياسى بارلىق كەن ورىندارىنداعى وپە­راتسيا­لاردى توقتاتۋى مۇمكىن», دەپ حابارلانعان. وپەك قۇرامىنا كىرەتىن ليۆيا افريكاداعى كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ ۇلكەن قورىنا يەلىك ەتەدى. كيكىلجىڭ باستالعانعا دەيىن 2011 جىلدىڭ اقپان ايىندا بۇل ەلدە مۇناي ءوندىرۋدىڭ تاۋلىكتىك كولەمى 1,6 ميلليون باررەلگە دەيىن بولاتىن. 2014 جىلى ءوندىرۋ كولەمى تاۋلىگىنە 430 مىڭ باررەلگە دەيىن تومەندەدى. ال 2015 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بۇل كورسەتكىش ءتىپتى, تاۋلىگىنە 350 مىڭ باررەلگە دەيىن ءتۇسىپ كەتتى. ليۆيا بۇرىن «تاتنەفت» جانە «گاز­پروم نەفت» كومپانيالارىمەن جۇمىس ىستەدى. 2014 جىلدىڭ قاراشا ايىندا لي­ۆيا­نىڭ ۇلتتىق مۇناي كورپورا­تسياسىنىڭ وكىلدەرى «تاتنەفت» كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ جونىندە كەلىسسوزدەردى قايتادان باستاعان بولاتىن. ليۆياداعى اسكەري وپەراتسيالار باستالعانعا دەيىن «تاتنەفت» كومپانيا­سى 2005 جىلدان باستاپ كونتسەسسيالىق كەلى­سىم نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ كەلگەن ەدى. ءسويتىپ, بۇل كومپانيا 2014 جى­لى ءوز جۇ­مىسىن قايتا باستاۋدى جوسپار­لا­عان بولاتىن. ەندى وسى جوسپاردى جۇزەگە اسى­رۋعا مۇناي كەن ورىندارىنا جاسا­لىن­عان اسكەري شابۋىلدار كەدەرگى كەلتىرۋ ۇستىندە.

اقش-تا قارا التىن بۇرعىلاۋ ازايدى

امەريكا قۇراما شتاتتارىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىنىڭ سانى 98 بىرلىككە ازايىپ كەتتى. ال جالپى, جىل كولەمىندە بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن توقتاتقان قوندىرعىلاردىڭ سانى 406 بىرلىكتى قۇراپ وتىر. بىراق سوڭعى اپتادا اقش-تاعى سۋ بەتىندەگى بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى ەكى بىرلىككە وسكەندىگى حابارلاندى. بەرىلگەن ءباسپاسوز مالىمەتتەرىنە قارا­عان­دا, كانادادا دا وسىنداي جاعداي ورىن الۋدا. مۇنداعى مۇناي كەن ورىندارىندا بۇر­عىلار 14 بىرلىككە وسكەنىمەن, گاز كەن ورىن­دارىندا ولاردىڭ سانى 13 بىرلىككە ازايعان. جىل ىشىندە كانادادا 242 بۇر­عى­لاۋ قوندىرعىسى پايدالانۋدان شى­عارىلعان.

جاڭا كەن ورىندارى كەمىپ كەلەدى

الەم بويىنشا جاڭادان اشىلىپ جاتقان مۇناي مەن گاز كەن ورىندارىنىڭ سانى بارعان سايىن ازايىپ كەلەدى. 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا بۇل كورسەتكىش 20 جىلدان بەرگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسكەن. وسىعان بايلانىستى, ساراپشىلار بۇل ماسەلەنىڭ الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن بولاشاقتا ۇلكەن پروبلەماعا اينالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتىپ, الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. ازىرگە جاريالانىپ وتىرعان بۇل فاكتى مۇناي باعاسىن قالىپتى دەڭگەيگە ۇستاۋعا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. الدىن الا الىنعان مالىمەتتەر سولتۇستىك امەريكاداعى تاقتاتاس جانە باسقا دا كەن ورىندارىن ەسەپكە الماعان جاعدايدا تابىلعان مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىنىڭ ازايىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى. IHS كومپانياسىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى مۇنداي كورسەتكىشتىڭ 1995 جىلدان بەرگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتكەندىگىن بىلدىرەدى. ال ەندى ءبىر دەرەكتەر 2014 جىلعى جاڭا­دان اشىلىپ جاتقان مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىنىڭ ازايۋىن 1952 جىلدان بەرگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش رەتىندە باعالاعان. جاعداي اسىرەسە, مۇناي كەن ورىندارى بويىنشا كۇردەلەنە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءوزى الداعى ۋاقىتتارى مۇناي ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ جاھاندىق سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋدە نەعۇرلىم بەلسەندى رولگە يە بولا تۇسەتىندىگىن كورسەتەدى. جاڭادان الىنعان مالىمەتتەر بويىنشا 2014 جىلى بار بولعانى 16 ميلليارد باررەل مۇناي ەكۆيۆالەنتىنە تەڭ مۇناي قورىنىڭ بايقالعاندىعى انىقتالىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى سوڭعى ءتورت جىلدان بەرى جاڭا مۇناي قورلارىنىڭ اشىلۋ كولەمى ازايۋ ۇستىندە ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ال جالپى, ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا مۇنايدىڭ ازايۋى 1950 جىلدان باستاپ جۇيەلى ۇدەرىسكە ەنگەن. جاڭا مۇناي كەن ورىندارىن ازىرلەۋ ۇزاق جىلداردى قاجەت ەتەتىن جۇمىس ەكەندىگى بەلگىلى. دەمەك, مۇناي قورىن ارتتىرۋ ءۇشىن الدا ۇلان-عايىر جۇمىستاردىڭ كۇتىپ تۇرعانى انىق. وسىعان وراي, ساراپشىلار كورسەت­كىشتەردىڭ تومەندەۋىن وتە قاۋىپتى قۇبىلىس رەتىندە اتاپ كورسەتكەن. دەگەنمەن, قازىرگى قولداعى بار مالىمەتتەر 2020-2025 جىلدارى بولۋى مۇمكىن جاعدايدى انىقتاۋعا ازدىق ەتەتىن كورىنەدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءالى كۇنگە دەيىن «الىپ» دەپ اتاۋعا لايىق بىردە-ءبىر كەن ورنى اشىلماعان. قورى 500 ميلليون باررەلدىك مۇناي ەكۆيۆالەنتىنە تەڭ ءبىر مۇناي كەن ورنى بار ەكەن. بىراق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا كەلە بۇل كورسەتكىشتىڭ تومەندەۋ جاعىنا قاراي وزگەرۋى ابدەن مۇمكىن كورىنەدى. ەڭ ءبىر قىزىعى, وسى قاتەرلى قۇبىلىستىڭ مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىمەن قاباتتاسا ورىن الىپ وتىرعاندىعى. وسى رەتتە ساراپشىلار جاڭا مۇناي كەن ورىندارىن اشۋ مۇناي قورىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەمەس ەكەندىگىن اتاپ كور­سەتىپ وتىر. كومپانيالار ءوز الەۋەتتەرىن قولدا بار كەن ورىندارىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن دە كوتەرە الادى. ونىڭ ۇستىنە ءداستۇرلى ەمەس دەپ تانىلعان جاڭا كوزدەردى قاراستىرۋ دا بارعان سايىن قاجەتتىلىككە اينالىپ كەلەدى. ماسەلەن, اقش-تا تاقتاتاس كەن ورىن­دارى, ال كانادا مەن ۆەنەسۋەلادا اۋىر مۇنايدىڭ كەن ورىندارى تابىلۋ ۇستىندە. جاڭا مۇناي كەن ورىندارىن اشۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى ەكىنشى جاقتان العاندا ءداستۇرلى ەمەس كوزدەردىڭ ءونىمىن پايدالانۋ ءىسىن ارتتىرۋى مۇمكىن. دەمەك, الەمدە مۇنايعا دەگەن سۇرانىس قايتا ارتقان جاعدايدا, بۇل كوزدەردى پايدالانۋ ءىسى بەلسەندى سيپاتقا يە بولماق. ماسەلەن, اقش-تاعى تاقتاتاس ءوندى­رۋدىڭ كۇرت ارتۋى مۇناي ونىمدەرىنە دەگەن ۇسىنىستىڭ ارتۋىنا الىپ كەلدى. بۇل ب­اعانىڭ قۇلاۋىنا ەداۋىر اسەر ەتتى. دەگەن­مەن, بۇل ەلدەگى تاقتاتاس ءوندىرۋ دەڭگەيى الەم­دىك مۇناي ءوندىرۋ كورسەتكىشىنىڭ 5 پايى­زىن عانا قۇرايتىندىعىن ەسەپكە الاتىن بولساق, مۇنىڭ ءوزى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ سەنىمدى جولى ەمەس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. ونىڭ ۇستىنە تاقتاتاس كەن ورىندارىن ازىرلەۋ ءىسى مۇناي باعاسى جوعارىلاعان كەزدە عانا تيىمدىلىك بەرەتىندىگى بايقالۋدا. ويتكەنى, ءداستۇرلى كەن ورىندارىنىڭ ءونىم­دەرىن الۋعا قاراعاندا, ولار كوپ شى­عىندى قاجەت ەتۋدە. دەمەك, قازىرگى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ودان ءارى جالعاساتىن بولسا, جاڭا تاقتاتاس جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى مۇلدەم تۇيىققا تىرەلمەك.

ءۇشىنشى بانكتىڭ جۇمىسى جابىلدى

دجوردجيا شتاتىنداعى رەتتەۋشى ورگان Capitol City Bank & Trust Company-دىڭ قىزمەتىن توقتاتتى, دەپ حابارلانعان اقش-تاعى دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ جونىندەگى كورپوراتسيانىڭ ءباسپاسوز حابارلاماسىندا. سونىمەن Capitol City Bank & Trust Company 2015 جىلدىڭ باسىنان باستاپ اقش-تا جابىلعان ءۇشىنشى بانك بولىپ وتىر. بۇل بانكتىڭ اكتيۆتەرى مەن دەپو­زيتتەرى اقش-تاعى دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ جونىندەگى كورپوراتسيانىڭ كە­لىسىمى بويىنشا, ەندى Frist-Citizens Bank & Trust Company قارجى مەكە­مەسىنە (سولتۇستىك كارولينا شتاتى) كوشىرىلەدى. Capitol City Bank & Trust Company-دىڭ اكتيۆتەرى وتكەن جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنداعى مالىمەت بويىنشا 272,3 ميلليون دوللاردى قۇراعان. ال دەپوزيتتەرىنىڭ كولەمى 262,7 ميلليون دوللارعا تەڭ بولعان. جابىلعان قارجى ۇيىمىنىڭ دەپوزيت يەلەرى ەندى اۆتوماتتى تۇردە Frist-Citizens Bank & Trust Company-دىڭ سالىمشىلارى بولىپ تابىلادى. ال اقش-تاعى دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ جونىندەگى كورپوراتسيا ەندى وسىنداعى ەسەپ شوتتاعى قارجىلاردى ساقتاندىراتىن بولادى. كورپوراتسيانىڭ باعالاۋى بو­ي­ىن­­شا, بانك قىزمەتىنىڭ توقتاتى­لۋى­نا بايلانىس­تى قوردىڭ دەپو­زيت­تەردى ساقتان­دىرۋعا جۇمسايتىن شىعىن­دارىنىڭ كولەمى 88,9 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. اقش-تاعى دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ جونىندەگى كورپوراتسيا ادەتتە 250 مىڭ دوللارعا دەيىنگى دەپوزيتتاعى قارجى­نى ساقتاندىرادى. ونىڭ جۇيەسىنە 2014 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنىڭ قورى­­تىن­دىسى بويىنشا, اقش-تىڭ 6589 بان­ك ­پەن جيناقتاۋ مەكەمەلەرى قاتىسقان. وتكەن جىلى بۇل ەلدەگى بانكروتقا كەتكەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ سانى 18 بىرلىكتى قۇرادى. بۇل 2013 جىلى بان­كروتقا كەتكەندەردەن 6 بىرلىككە از. دەگەنمەن, سوڭعى 7 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا العاندا, قۇردىمعا كەتۋشى بانكتەر مەن اقشا جيناقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ سانىنىڭ كوبەيگەندىگى بايقالادى. ماسەلەن, 2007 جىلى تەك ءۇش بانكتىڭ عانا قىزمەتى توقتاتىلعان بولاتىن. ەندى 2015 جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىنىڭ وزىندە عانا وسىنشاما بانك رەتتەۋشى ورگان شەشىمىمەن بانكروت دەپ تابىلىپ وتىر. ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».