قوعامدا بولىپ جاتقان ءاربىر ءىس-ارەكەتكە ءۇن قاتۋ, ءار وقيعانى تالداپ جازۋ, ءار قۇبىلىستى ەلگە جەتكىزۋ ءجۋرناليستىڭ قىزمەتى عانا ەمەس, ءومىرى. قالىڭ الەۋمەتتىڭ ساۋاتىن كوتەرۋمەن قاتار, ساناسىنا اسەر ەتىپ, ۇلت ساپاسىن جاقسارتاتىن دا قالام ۇستاعان قاۋىم مەن اقپارات سۇزگەن قالامگەردىڭ مىندەتى. مىنە, ءاربىر تاعدىرعا ارا ءتۇسىپ, ءاربىر رۋحقا ۇڭىلەتىن جۋرناليستيكا دەيتىن عىلىمنىڭ كۇردەلى سالالارىنىڭ ءبىرى قۇقىق ماسەلەسى. وتاندىق جۋرناليستيكانىڭ ماڭىزدى ءبىر عىلىمي سالاسى رەتىندە وسى «قۇقىقتىق جۋرناليستيكا نەگىزدەرى» دەيتىن ءپان اينالىسقا ەنىپ, ونى ۇزاق جىلداردان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ۇستاز, بەلگىلى جۋرناليست سەرىك جۇمابەك ۇلىن اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– سەكە, ءوزىڭىز ءبىراز جىلداردان بەرى ءتىلشى قاۋىمىنىڭ بىرنەشە بۋىنىنا «قۇقىقتىق جۋرناليستيكا» ساباعىنان ءتالىم بەرىپ كەلەسىز. ءجۋرناليستىڭ قىزمەتى تەك اقپاراتپەن قامتۋ عانا ەمەس, ونىڭ سول اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوزى كوپ كوزگە بايقالا بەرمەيتىن «قىپ-قىزىل» زاڭ. وسى «قۇقىقتىق جۋرناليستيكا» جونىندە از سوزبەن مالىمەت بەرىپ كورىڭىزشى؟
– ەكونوميكا تاقىرىبىنا, الەۋمەتتىك, قوعامدىق تاقىرىپتارعا سىن جازۋعا بولادى, مينيستردەن باستاپ اكىمدى دە, كەز كەلگەن باسشىنى سىناۋعا بولادى. الايدا, پروكۋروردىڭ شەشىمىن, سوتتىڭ ۇكىمىن, تەرگەۋشىنىڭ ءىسىن جۋرناليستىك تۇرعىدا بايانداۋ, بارلىق ءىستى قورىتۋ – ول وڭاي شارۋا ەمەس. مينيستر مەن اكىمنىڭ باسقارۋىنداعى ىسكە باعا بەرۋ, سىناۋ, دالەلگە سۇيەنە وتىرىپ بۇلتارتپاي ايتۋعا, جازۋعا بولادى. ال سوت ىسىندە سەن مىسالداردى ەركىن قولدانا المايسىڭ. جۋرناليستىك زەرتتەۋدىڭ ءتۇرلى ساپاسى, ءادىسى بولاتىندىعىن ەسكەرسەك, بۇل – قۇجاتتىق زەرتتەۋ بولادى. ياعني, ءبىز قۇجاتقا, شىعارىلعان ۇكىم مەن شەشىمگە سۇيەنىپ جازامىز.
مىنە, ايتىپ وتىرعان قۇقىقتىق جۋرناليستيكا ۇدەرىسىن ەڭ العاش بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان», ءبىر كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» سوناۋ 80-جىلدارى, ەلىمىزگە «جاريالىلىق» دەيتىن ءۇردىس كەلگەن كەزدە ەڭ العاشقى قازاق باسىلىمى بولىپ باستاعان ەدى. 90-جىلدارى «سوت بۇزىلسا – كىم تۇزەيدى؟», «پروكۋرور پارمەنى», «تەرگەۋدىڭ تەپەرىشى», «شىمبايعا باتسا دا – شىندىق», «ار قازانى ايىپتايدى», «زاڭ الدىندا ءبارىمىز جاۋاپتىمىز», «قىلمىس قۇرىقتالماي, تۇرمىس دۇرىستالمايدى», «سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس» دەگەن سەكىلدى ايدارلارمەن ەلدەگى قۇقىق ماسەلەسىن كوتەرىپ, قوعامدىق ماسەلەنى ءاردايىم نازاردا ءجىتى ۇستادى.
كەز كەلگەن قوعامدا ءتۇرلى ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمانى جاساي بەرىڭىز, ەگەر زاڭدىق قاداعالاۋ بولماسا, ول ەش جۇزەگە اسپايدى. ءسوز جۇزىندە اتقارىلا بەرۋى مۇمكىن, بىراق ءىس جۇزىندە ونداي بەتبۇرىستار حالىق يگىلىگىن كورمەيدى. مىنە, وسى جەردە قۇقىقتىق ورگاندار ءىستى قاداعالاپ جۇرگىزسە, قۇقىقتىق جۋرناليستيكا سول جاۋاپتى ورگاننىڭ جۇمىسىنا باعا بەرەدى. زاڭنىڭ جۇزەگە اسۋى, جۇمىس ىستەۋى, وسىنىڭ ءبارىن كورسەتۋ, تالداپ تۇرىپ حالىققا ءتۇسىندىرۋ – جۋرناليستيكانىڭ ءمىندەتى. ءبىزدى ارنايى زاڭمەن بەكىتىپ قويماسا دا, جۋرناليستيكانىڭ قوعام تىنىسىن, قادامى مەن وزگەرىستەرىن كورسەتىپ, جاريالاپ وتىرۋ ەڭ العى شارتتارى مەن اتقارار قىزمەتى.
ءبىر نارسە بار. جۋرناليستيكا ءوز قۇقىعىنا ساي ارەكەت ەتۋ كەرەك بولعاندا, ونىڭ دا ارالاسا الاتىن, قاتىسا الاتىن جەرى بولادى. جۋرناليست سوت ءىستى قاراپ جاتقاندا, تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇستا وعان ارالاسۋعا, ءوز تۇرعىسىنان باعا بەرۋگە قاقىسى جوق. مىنە, «قۇقىتىق جۋرناليستيكانىڭ نەگىزدەرى» دەگەن ءپان وسىنى وقىتادى. ءجۋرناليستىڭ قاقىسى وسىدان تۋىندايدى. ياعني, ءجۋرناليستىڭ قۇقىعى, ونىڭ ءۇن قاتۋ امالدارى مەن ايتۋعا, جازۋعا بولاتىن شەگى.
– جاقسى, ەندى جۋرناليستيكانىڭ وسى سالاسىنا قالاي كەلدىڭىز؟ نەنى زەرتتەپ, نەنى زەردەلەدىڭىز؟
– سونىمەن, جاڭا ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتتىك, 80-جىلداردىڭ ورتاسىنان 90-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى قۇقىقتىق تاقىرىپقا تەرەڭ دەندەي باستادى. قۇقىقتىق جۋرناليستيكا سول كەزدەردە قوعامدىق ماسەلەلەردى قۇقىقتىق تۇرعىدان زەردەلەدى. بەلگىلى تىلشىلەرىمىز نۇري مۋفتاح, باقتيار ەرىمبەت, قۇديار ءبىلال, كوپەن امىربەك سەكىلدى جۋرناليستەر سول كەزدە زاڭ تاقىرىبىن كەڭىنەن زەرتتەپ, حالىققا جەتكىزىپ وتىردى. مەن ول كەزدە «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە قىزمەت ەتەتىن ەدىم. سوندا «ەگەمەننىڭ» جۋرناليستەرى زەرتتەپ, سولار قوزعايتىن قۇقىقتىق تاقىرىپتار ماعان وتە قىزىق ءارى تارتىمدى ەدى. باس گازەتتىڭ جۋرناليستەرى بارشا قازاق گازەتتەرىنىڭ جولباسشىسى سەكىلدى بولدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, توقسانىنشى جىلدارى مەن اعا گازەتتىڭ «قۇقىق» بولىمىنە قىزمەتكە كەلدىم. ءسويتىپ, وسى تاقىرىپتى ودان ءارى جالعاستىرۋعا, ءوز ۇلەسىمدى قوسۋعا تاعدىر ءناسىپ ەتتى.
بۇگىندە «قۇقىقتىق جۋرناليستيكا نەگىزدەرى» دەگەن ءپان بارلىق جەردە بار. بىراق وندا نەنى وقىتادى؟ «جۋرناليستىك ەتيكا», «ءجۋرناليستىڭ قۇقىعى مەن مىندەتى», جۋرناليست قاي كەزدە زاڭ بۇزباۋ كەرەك, مىنە, سونى عانا ايتادى. سوتتىڭ ىسىنە تىكەلەي قاتىسپاي وتىرىپ, قالاي سىن ماقالا جازۋعا بولادى, ونى وقىتپايدى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا دا, شەتەلدىك جۋرناليستيكادا دا بۇل ءپان بار. الايدا, ءجۋرناليستىڭ الگىندەي شەبەرلىگىن دامىتاتىن مانەر جوق. مىنە, مەن 30 جىلدان اسا ۋاقىت وسى تاقىرىپتى جازدىم با, ەندى وسىنى عىلىمي نەگىزگە ءتۇسىرۋ ىسىمەن تەرەڭدەپ اينالىسىپ ءجۇرمىن. وسى ءجۋرناليستىڭ قۇقىقتىق تالاپتارىن عىلىمي اينالىسقا ءتۇسىرىپ, شاكىرتتەر تاربيەلەۋ ءىسىن جولعا قويىپ كەلەمىن. «تيپتىك باعدارلامالار» رەتىن مينيسترلىك بەكىتەدى, رەكتوراتتار قۋاتتايدى. ونى ءسىز ءوز جانىڭىزدان شىعارىپ, وقىتا المايسىز. عىلىمي تۇرعىدان دالەل كەلتىرۋىڭىز كەرەك. مىنە, مەن از دا بولسا, وسى سالاعا ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ, قازاق جۋرناليستەرىنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيلىك ساپاعا يە بولۋىنا قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. بۇعان دەيىن جۋرناليستيكا سالاسىندا بولماعان وسى عىلىمنىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, تەرەڭىرەك قوزعالا باستاعانىنا دا ەكى-اق جىل بولدى. ءبىز ءبىر نارسەنى مويىنداۋىمىز كەرەك. ول – بۇگىنگى قوعام, بۇگىنگى بيلىك قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر جاساپ وتىر.
– كوپ جاعدايدا كوڭىل بولە بەرمەيمىز, راسىندا جۋرناليستيكا دەگەنىڭىز بارلىعىنان حاباردار بولۋ عانا ەمەس, بارلىق جاعدايدا ساۋاتتى بولۋ دەيسىز عوي؟
– ارينە! بىزدە كەز كەلگەن سالانىڭ ءوز زاڭى بار. ءار قىزمەتتىڭ, ءار مىندەتتىڭ ءوز زاڭى, ءوز قۇقىعى بار. زاڭگەرلەردىڭ ءوزى بۇل سالانى كۇندە وقىسا دا, زەرتتەسە دە ءالى كۇنگە تۇبىنە جەتە الار ەمەس. ەڭ العاش بولىپ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى زاڭدى ءبىز قابىلدادىق. وسى زاڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. قۇقىقتىق مەملەكەتتە قانشاما زاڭنامالار بار. مىنە, ءبىزدىڭ ءپان جۋرناليستەرگە وسى زاڭ مەن قۇقىقتى وقىتىپ كەلەدى. بۇل دەگەنىڭىز قوعامدا قىزمەت ەتەتىن كۇردەلى سالانى ءۇيرەتۋ. جۋرناليست تەك ءبىر سالانى نەمەسە ءوز قۇقىعىن عانا وقىمايدى, بارلىق سالانىڭ زاڭىمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان ءبىلىپ شىعادى.
جۋرناليست دەگەن ءاربىر ادام تاعدىرى مەن قوعام وقيعاسىنا قاتىسۋشى, اراشاشى جانە ءۇن قاتىسۋشى عانا ەمەس, ول وسى ادامزات ءومىرىنىڭ ساقشىسى, دۇنيەدەگى بارلىق زاڭدىلىقتار ساقتالىپ, ءادىل قوعام ورناۋىن تىكەلەي باقىلاۋشى ىسپەتتى. سوندىقتان دا ءجۋرناليستتىڭ ساۋاتىن كوتەرۋ دامىعان قوعامنىڭ ىلگەرى باسۋىنا زور اسەر ەتەدى.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.