بالاماسى جوق باياندى بايلىق

اباي ءىلىمىنىڭ جۇيەسىن, ىرگەلى ۇستا­نىمدارىن, قۇرامداس بولىمدەرىن, باستاۋ كوزدەرىن, باستى كاتەگوريالارىن ءبىلۋ, ءتۇسىنۋ جانە ومىردە قولدانۋ – قوعامدىق سانا جاڭارۋىنىڭ, زياتكەرلىك الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋدىڭ باستى تەتىگى. ابايدىڭ ءىلىمىن ءبىلۋدىڭ, ءتۇسىنۋدىڭ, ومىردە قولدانۋدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى ولشەۋسىز زور.

اقىننىڭ شىعارماشىلىق دارالىعى مەن دانالىعىنىڭ ءمانى حالىقتىعىندا. حالىق ءومىرىنىڭ شىندىعىن اشىپ سۋرەتتەۋدە اباي كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ويلاۋ كەڭىستىگىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ەشبىر اقىن شىعىپ كورمەگەن شىرقاۋ بيىگىندە سامعادى. سول بيىكتە حالىقتىڭ وتكەن شاعىنىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىن پايىمدادى, ءوز تۇسىنداعى مۇڭى مەن مۇقتاجىن تولعادى, الداعى ارمانى مەن ءۇمىتىن جىرلادى, ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ نۇرىن تاراتتى, ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنىڭ شىراعىن جاقتى.

وندا تەڭدەسى جوق تەرەڭ تانىم بايلى­عىنان تۋعان, ەرەكشە دارالانعان ەكى بەينە بار: ءبىرى – حالىق بەينەسى, ەكىنشىسى – اقىننىڭ ءوز بەينەسى. ەكى بەينەنىڭ دە مازمۇنى باي, ءمانى تەرەڭ. اباي مۇرا­سىنىڭ حالىقتىعى وسى بايلىق پەن وسى تەرەڭدىكتە اشىلادى. بۇل بايلىق اشىلعان سايىن تاسيدى, بۇل تەرەڭدىك بويلاعان سا­يىن تەرەڭدەيدى. مۇنداي قاسيەت ءبىزدىڭ سانامىزدان تىس تۇرعان بولمىسقا عانا ءتان. ابايدىڭ بايتاق شىعار­ماشىلىق الەمى, ءىلىمى ءوزىنىڭ بالاما­سىز بايلىعى­مەن, بويلاۋ بەرمەيتىن تەرەڭدىگىمەن وسى بولمىستىڭ وزىندەي بيىك كورىنەدى.

اباي حالقىنىڭ يگىلىگىنە سىرى مەن قىرى تولىق اشىلىپ بىتپەيتىن قيساپسىز مول كوركەمدىك-ەستەتيكالىق قازىنا, تەڭىزدەي تەبىرەنىپ جاتقان تەرەڭىنە قانشا بويلاعانمەن, تۇبىنە جەتىپ بولمايتىن اقىل-وي بايلىعىن قالدىردى. مۇنداي كوركەمدىك-ەستەتيكالىق قازىنا مەن مۇنداي اقىل-وي بايلىعىنىڭ قاسيەتىن تانىپ, قادىرىن ءبىلۋ تۋرالى ايتقانىمىزبەن, قانداي دا ءبىر ناقتى عىلىمي-شىعارماشىلىق ناتيجەگە قول جەتكىزەتىن تياناقتى ءىس ءبىتىرۋ وڭاي ەمەس.

ء«ىشى التىن, سىرتى كۇمىس ءسوز جاقسىسىن

قازاقتىڭ كەلىستىرەر قاي بالاسى؟»

دەگەندە, ولەڭ ءسوزدىڭ پوەتيكالىق تابيعا­تى تۋرالى كوركەمدىك-ەستەتيكالىق بيىك كوزقاراسىن اڭعارتادى. ولەڭنىڭ ىشكى باي­لىعىنا, سىرتقى اجارىنا قاتىستى تالاپ­تارىن تانىتىپ, ادەبي شىعارما ماز­مۇنى مەن ءپىشىنىنىڭ بىرلىگى جايىندا تەرەڭ تەوريالىق قاعيدا تۋدىرادى. اقىن­نىڭ ء«سوز جاقسىسى» تۋرالى ويلارى ۇلكەن عىلىمي پايىمداۋلارعا نەگىز بولاتىن قۇندى قاعيدالار قاتارىمەن ماڭىزدى.

«تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى ءتيىپ,

تەپ-تەگىس جۇمىر كەلسىن اينالاسى»,

دەپ, ولەڭ ءسوزدىڭ قاسيەتى تۋرالى قاعيدالا­رىن ناقتى ۇلگىدە ۇسىنادى. وي انىق, پىكىر ايقىن, نەگىزدى, دايەكتى.

ولەڭدى ءسوز پاتشاسى رەتىندە باعالاۋ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىندا ابايدان باستالادى. ءسوز ونەرى­نىڭ اسىل ۇلگىسىنە, ادەبي تىلگە قوياتىن تالاپ­تارى مەن قاعيدالارىن عىلىمنىڭ قازىرگى تاڭداعى ولشەم بيىگىندە زەرتتەۋ – گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى عالىمدارىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.

حاكىم شىعارماشىلىعى ايرىقشا سىنشىلدىق سارىنىمەن سارالانا­دى. اقىننىڭ سىنشىلدىعى, سىنى تۋرا­لى ايتقاندا, مىنا جايعا نازار اۋدارۋ دۇرىس دەپ بىلەمىز: اباي سىنا­عان قوعام, اباي سىناعان ادام, اباي سىناعان زامان – ءبارى دە بوداندىق بۇ­عاۋىن­دا ەدى. اقىن قوعامنىڭ بوداندىق بۇعاۋىندا قالىپتاسقان بولمىسىن سىنا­­دى, ادامنىڭ بوداندىق بۇعاۋىندا قالىپ­تاس­قان مىنەزى مەن ىستەگەن ءىسىن سىنادى, زا­ماننىڭ بوداندىق بۇعاۋىندا پايدا بول­عان احۋالىن سىنادى. ابايدىڭ سىنى مەن سىنشىلدىعىنىڭ, ساتيراسىنىڭ وزە­گىندەگى وسىنداي سىردى دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

بولىس بولدىم, مىنەكەي,

بار مالىمدى شىعىنداپ, –

دەپ بولىس بولعان ادامنىڭ سىنىن ايتسا, ونىڭ ءوزى بوداندىق جاعدايىنداعى ەلدى قۇرساۋىندا ۇستاپ وتىرعان يمپەريالىق بيلىكتىڭ سالدارىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. اباي بولىس بولعان زامانداسىنا سىن ايتا وتىرىپ, وعان بولىستىق بيلىكتى بەرۋشى وتارشى يمپەريانىڭ بودان حالىقتى بيلەپ-توستەۋ جۇيەسىن سىنايدى. بۇل ماسەلە كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق زەرتتەلگەن ەمەس, بىراق ونى عىلىمي نەگىزدە قازىرگى زامان عىلىمىنىڭ مەتو­دو­لوگيالىق جەتىستىكتەرى دەڭگەيىندە قاراستىرىپ, لايىقتى باعاسىن بەرۋدىڭ وزەكتىلىگى كۇن سايىن ارتا تۇسۋدە.

اقىن:

«ادىلەتتىك, ارلىلىق, ماحاببات پەن –

ءۇش جولداسىڭ قابىردەن ءارى وتكەندە», دەيدى. اقىننىڭ ۇسىنىپ وتىرعان ناسيحاتى بويىنشا, ادىلەتتىك, ارلىلىق, ماحاببات ۇشەۋىن ادام تىرىسىندە جولداس ەتەدى, ولاردان اداسىپ قالماعان نەمەسە ولاردى اداستىرىپ تاستاپ كەتپەگەن ادام قابىردە دە وسى ۇشەۋىنىڭ دوستىعىن كورەدى. ادام بالاسىنىڭ بويىندا وسى قاسيەتتەردىڭ ءبىرى بولماعان جەردە قالعان ەكەۋى دە قالمايدى.

تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءداستۇرلى دۇنيە­تانىمىندا ادام ادىلەتتىك, ارلىلىق, ماحاببات ۇشەۋىنىڭ جولداستىعىنا اقىرەتتە دە مۇقتاج بولادى. ادام بالاسى قابىردەن ءارى ءوتىپ, جاراتۋشى الدىندا جاۋاپ بەرگەندە, ونىڭ تىرشىلىكتە جاساعان ابزال ىستەرىنە وسى ۇشەۋى كۋالىك ەتىپ, جول­داستىعىن كورسەتەدى. اقىننىڭ وسى ءبىر­اۋىز ءسوزىنىڭ تۇپكى مانىسىنەن تۇرىك حالىق­تارىنىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنا ءتان كوزقاراستىڭ نۇرى تارالادى. ادام­زاتقا ادىلەتتىكتى, ارلىلىق پەن ماحابباتتى ناسيحاتتاعاندا, وسىنداي ابزال قاسيەت­تەردىڭ ءنارىن حالىقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيە­تانىمىنا سۇيەنىپ ءسىڭىرۋدى كوزدەگەن.

«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,

سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتəتتى.

ادامزاتتىڭ ءبəرىن ءسۇي باۋىرىم دەپ,

جəنە حاق جولى وسى دەپ əدىلەتتى»,

دەگەن ءتورت جولدا اياۋلى اقىننىڭ ابزال مۇراتى, ومىرلىك كرەدوسى, قازاق حال­قى­نىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ ءبارىنىڭ داناسى, اسقان ويشىلى, گۋمانيست-فيلوسوفى ەكەنى كورىنىپ تۇر. قازاقتىڭ ۇلى ويشىلىنىڭ تاعىلىمى مول ءىلىمى مەن ءبىلىمى, ءارىسىن ايتقاندا, پايعامباردان, بەرىسى تۇگەل تۇركى جۇرتىنىڭ ءپىرى سانالاتىن قوجا احمەت ياساۋيدەن باستاۋ الادى. ونىڭ دانالىعى, تەرەڭ ويشىلدىعى تۇرىك اقىنى يۋنۋس ەمرەمەن, əزەربايجان اقىنى نەسيميمەن ۇندەسەدى.

الەم حالىقتارىنىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن كوزدەيتىن كەز كەلگەن حالىق­ارا­­لىق ۇيىمنىڭ, əلەم بەدەرىندە بەي­بىتشىلىكتى ناسيحاتتاۋمەن اينالىساتىن دۇنيە جۇزىنە ورتاق قوعامدىق مەكە­مەلەردىڭ اينىماس ۇرانى وسى ەمەس پە؟ مۇنداي اسىل ويدىڭ نەگىزى ادامزاتقا كۇن كوزىندەي نۇر بەرەتىن ءىلىم جۇيەسىندە عانا بولادى. اباي – كوكىرەگىنەن كۇن كوزىندەي نۇر تاراتقان ءىلىمى بار تۇلعا.

فارابي ۋنيۆەرسيتەتىندە «اباي­دىڭ كىسىلىك كودەكسى» جاسالىپ, وعان اقىننىڭ وسى دانالىق ءسوزى ون توعىز باپتىڭ ءبىرى بولىپ ەندى. 

«ابايدىڭ كىسىلىك كودەكسى» – فارابي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زياتكەرلىك اسىل قۇندى­لىقتارىنىڭ ءبىرى. كودەكستە ەل ءۇشىن, ەل­دىڭ وسەر وركەنى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى زور اقىل-وي كەنى اشىلعان. ول ستۋدەنتتەر­دىڭ جاتاقحانادان وقۋ عيماراتتارىنا كەلە­تىن, وقۋ عيماراتتارىنان جاتاقحاناعا باراتىن گۇل اشقان جولى بويىندا ەكى باننەرگە ورنالاستىرىلعان.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اقىننىڭ شىعار­ما­شىلىق مۇراسىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋ با­عىتىندا كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. قازۇۋ جانىنداعى اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى حاكىم ەڭبەكتەرىن جانە ابايتانۋ بويىنشا زەرتتەۋلەردى ءبىلىم الۋشىلار مەن وقىتۋشى-پروفەس­سورلاردىڭ, عىلىمي قاۋىمنىڭ, كوپ­شىلىكتىڭ يگىلىگىنە ۇسىنۋ ماقساتىندا ناقتى جانە يگىلىكتى جۇمىستار جۇرگى­زىپ كەلەدى. اتقارىلعان جۇمىس ناتيجە­لەرىنىڭ دەنى اباي ينستيتۋتىنىڭ سايتىندا جاريالانىپ, ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسى, ءىلىمى تۋرالى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندەگى اقپا­راتتاردىڭ مول قورى جاسالدى. اباي ينستيتۋتى ابايتانۋ تاريحىندا العاش رەت «ابايتانۋ. تاڭدامالى ەڭبەكتەر» كوپتومدىق باسىلىمىنىڭ 50 تومىن دايىنداپ, «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسىنان جارىققا شىعاردى.

ءبىز «اباي­تانۋ انتولوگياسى» اتتى 10 تومدىق ىرگەلى عىلىمي باسىلىمدى دايارلاپ, جارىققا شىعاردىق. العاشقى توم پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اباي تۋرالى ماقالاسىمەن اشىلعان. ەڭبەكتى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جا­­نىن­­داعى اباي عىلىمي-زەرت­تەۋ ينس­تي­تۋتى ازىرلەپ, «قازاق ۋني­ۆەر­­­سيتەتى» باسپاسى شىعارعان ەلۋ تومدىق «اباي­تانۋ. تاڭدامالى ەڭبەكتەر» كوپ­توم­­­دىق سەريالىق باسىلىمىمەن ۇيلەستىردى.

«اباي ينستيتۋتىنىڭ ەڭبەكتەرى» ­جانە «اباي ينستيتۋتىنىڭ ە-باسىلىم­دارى» اتتى كوپتومدىق ەكى سەريالىق باسىلىم جارىق كورىپ, ءبىلىم الۋشىلار­­عا ۇسىنىلدى. وسى باسىلىمدار نەگىزىن­دە وتىزدان استام كىتاپ جارىق كوردى. سونىمەن قاتار اباي ينستيتۋتىنىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» تاقىرىبىندا تۇراقتى جۇمىس جاسايتىن بەينەحابارلار سەرياسىنىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك ءمانىنىڭ زور ەكەنىن اتاپ وتكەن ورىندى.

ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى مەن ءىلىمىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ سالاسىندا جاسالعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلە­رىن, مادەني-اقپاراتتىق, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە عىلىمي قۇندىلىقتار قورىن تولىق قامتيتىن «ابايتانۋ انتولوگياسى» اتتى ە-رەسۋرستار بازاسى جاسالىپ, ول ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنىڭ پورتالىندا ورنالاستىرىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتالعان ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرستار بازاسى – الەۋمەتتىك ماڭىزى مەن قۇندىلىعىنا الەمدىك ماسشتابتا باعا جەتپەيتىن باياندى رۋحاني بايلىق.

«ابايتانۋ انتولوگياسى» ينتەل­لەك­تۋالدىق رەسۋرستار بازاسى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عىلىمي كەڭەسىنىڭ قاۋ­­لىسىمەن وندىرىسكە ەنگىزىلدى. ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زياتكەرلىك مەنشى­گىنە اينالعان مۇنداي ۇلتتىق سيپاتى قانىق رۋحاني بايلىق قازىر وسى ۋنيۆەرسيتەتتە عانا بار. ايتىلعان جەتىستىكتەرگە قوسا اتالۋعا لايىقتى تاعى ءبىر جاي بار. ول – اباي ينستيتۋتىندا «ابايتانۋ. تاڭدامالى ەڭبەكتەر» كوپتومدىق سەريالىق باسىلىمىنىڭ كەزەكتى ەلۋ تومىنىڭ ە-باسىلىم رەتىن­دە دايىندالۋى. وندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارىنىڭ, ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ سونى ەڭبەكتەرى جيناقتالعان. سونداي-اق اباي ينستي­تۋتىنىڭ «ادامزاتتىڭ ابايى» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافياسى, «اباي عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» عىلىمي-اقپا­راتتىق جيناعى مەن ون بەينەلەكتسياسى دا ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ءورى­سىنىڭ كەڭەيۋىنە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس.

«اباي ءىلىمى» وقۋ ءپانى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن­دە جوعارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالا­رى­نىڭ ءبىرىنشى توبىنداعى تاڭداۋ ءپانى رەتىندە 2021–2022 وقۋ جىلىنان باس­تاپ وقىتىلىپ كەلەدى, ساراپتاۋدان تو­لىق ءوتتى. ءپان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ گرانتتىق عىلىمي جوبالارىن ورىنداۋ ناتيجەلەرى نەگىزىندە دايىندالدى. وقۋ-ادىستەمەلىك تۇرعىدا تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. ءپاننىڭ مازمۇنىندا اباي ءىلىمىنىڭ باستى ۇستانىمدارى, قۇرامداس بولىم­دە­رى, باستاۋ-كوزدەرى, قۇرىلىمدىق مودەلدەرى تولىق قامتىلعان. ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە «اباي ءىلىمى» وقۋ ءپانىن مىندەتتى ءپان دەڭگەيىندە وقىتۋدىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار. اباي ءىلىمىنسىز بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ جوعارى ساپالى بولۋى­نا كەپىلدىك بەرۋ قيىن. بۇل وقۋ ءپانىنىڭ مازمۇنى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە انىقتالىپ, ءتيىستى تارتىپتە بەكىتىلدى, وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلدى. وقۋ ءپانىن ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ باع­دارلامالارى بويىنشا وقىتۋدىڭ الەۋ­مەتتىك ماڭىزىنا فاكۋلتەتتەر مەن كافەدرالار ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ كەلەدى. «اباي ءىلىمى» وقۋ ءپانىن باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقى­تۋى, وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋى ۇلكەن دايىن­دىقتى تالاپ ەتەدى. بۇل ورايدا فارابي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقا جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ وقىتۋشىلارى ءۇشىن بۇل وقۋ ءپانى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك بىلىكتى­لىكتى جەتىلدىرۋ, ءبىلىم مازمۇنىن بايىتۋ باعىتىندا ۇسىناتىن قىزمەتى وزەكتى.

بيىلعى ناۋرىز مەيرامىندا ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ مىڭنان اسا وقىتۋشى-پروفەسسورى مەن ءبىلىم الۋشى جاس­تارى ابايدىڭ بىرنەشە ءانىن حورمەن ورىنداپ, قازۇۋ قالاشىعىن تەڭىزدەي تەبىرەنتكەنىن, وزدەرىن دە, تىڭداۋشى جاستاردى دا ەستەن كەتپەس ادەمى اسەرگە بولەگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. تۇلەكتەر كۇنى دە سونداي اشىق اجارىمەن ەستە قالدى. 25–26 ماۋسىمدا ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ ۇلكەن ءبىر توبى اباي ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ار­داگەر وقىتۋشىلارىنىڭ رەسپۋبلي­كا­لىق سيمپوزيۋمىن وتكىزدى. سيمپوزيۋم «ادامزاتتىڭ ابايى» دەگەن تاقىرىپ­تا ءوتتى. سيمپوزيۋم اياسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەر وقىتۋشىلارى ابايدىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» (گەتەدەن) ولەڭىن انگە قوسىپ حورمەن ايتتى, ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسى «ادامزاتتىڭ ابايى» اتتى كىتاپ كورمە­سىن ۇيىمداستىرىپ, كوپشىلىك نازارى­نا ۇسىندى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جىل بويى جۇرگىزىلەدى.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ابايدىڭ شىعارما­شىلىق مۇراسىن, اباي ءىلىمىن زەرتتەۋ, نا­سيحاتتاۋ, قولدانۋ ناتيجەلەرى نەگىزىن­دە جاسالعان زياتكەرلىك رەسۋرستار بازاسى – ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-گۋمانيتار­لىق عىلىمدار جۇيەسىندەگى, ابايتانۋ تاري­حىن­داعى بالاماسى جوق باياندى بايلىق.

جانسەيىت تۇيمەباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باسقارما توراعاسى-رەكتور