قانشا جەردەن «كۇركىرەپ كۇندەي, ءوتتى عوي سوعىس», (ق.امانجولوۆ) دەپ كەي تۇستا توقسان ساققا جۇگىرتكەنىمىزبەن سول كۇركىرەۋدىڭ ارعى جاعىندا ميلليونداردىڭ تاعدىرى جاتقانى انىق. سول ميلليونداردىڭ اراسىندا ميلليونعا جۋىق قاراكوز باۋىرلارىمىز, ونىڭ ىشىندە بەس مىڭنان استام قىزدارىمىز بولعانى جانە بار. سول تاعدىرلى جىلدار جىلجىعان سايىن كۇڭگىرتتەنىپ بارا جاتقانى دا راس. توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزار سۇمدىقتاردى كوزىمەن كورىپ: «ۇستىمدە سۇر شينەلىم, اقساڭداي باسىپ كەلەمىن. قاندى قىرعىن, قىزىل وت, قاپتاپ ءجۇر اجال دەگەنىڭ» (ق. امانجولوۆ) دەپ شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەپ امان ورالعاندار دا كۇن ساناپ اق سەلەۋدەي سەلدىرەپ, كەي ەلدى مەكەندەردە تۇياق قالمادى دەۋگە بولادى. كەيىنگى ۇرپاق سوعىس ارداگەرى دەگەندى ءبىر كەزدەرى باياعىنىڭ باتىرلارىنداي ەلەستەتەرى ءسوزسىز. سولاي بولا بەرسە ەكەن دەپ تىلەيىك, لايىم.
سوعىس اتاۋلىنىڭ وڭعانى جوق. سوعىس – مىقتىنىڭ السىزگە ۇستەمدىگىنەن, نە ساياساتتىڭ ساتپاعىنان بولاتىن قىرعىن. ەڭ وكىنىشتىسى, مۇنداي الاپاتتا كوبىندە قاراپايىم حالىق زارداپ شەگىپ, السىزدىكتەن ءتىلى بايلانىپ, تيتىقتاپ ءجۇرىپ جەر قۇشادى.
تورتكۇل دۇنيەنى ءتورت جىل بويى تىتىرەتكەن سول سۇراپىل سوعىسقا باستان اياق قاتىسىپ, «ءولىم – جاۋىم, ءومىر – دوس, نەگە ولەمىن بوستان-بوس!» (ق.امانجولوۆ) دەپ ءار تاڭىن ۇمىتپەن قارسى العان, سول ءۇمىتى اقتالىپ جەڭىستى ەلبا وزەنىنىڭ بويىندا ەستىپ, بەرليندەگى جەڭىستى كورگەن ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك, قازىر 103 جاستى ەڭسەرىپ, 104-كە بەت العان, كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ, جادى مىقتى شەجىرە اقساقال, الماتى وبلىسى مەن ۇيعىر اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى – كۇرىشبەك كوجەكباي ۇلى ەدى. عاسىردان اسقان ومىرىندە كورگەنى كوپ, تۇيگەنى مول, ساناسى سارا ابىز كىسى بىزبەن اڭگىمەسىن قازاق قادىرلەيتىن, اسىلىم دەپ ارداقتايتىن الىپتاردى قوسقان: «اتا ءسوزى دارىپ مول, اق ۋىزعا جارىپ مول! ابىلايداي الىپ بول, شوقان سىندى جارىق بول. اتىڭ شىقسىن الاشقا-اي! ابايعا ۇقساپ ميلى بول. قۇرمانعازىداي كۇيلى بول. قامىن ويلاپ حالقىڭنىڭ, سۇلتانماحمۇتتاي سىيلى بول, باۋىرجانداي باتىر بول, راقىمجانداي باتىل بول. مارعۇلانداي شەجىرە, قاسىمدايىن اقىن بول. باعىڭ جانىپ ءاردايىم, جاقسىلارعا جاقىن بول!» دەپ كەلەتىن باتاسىمەن باستادى.
«التى الاشتىڭ وتكەن عاسىرداعى ارىسى ديمەكەڭ (قوناەۆ) ەكەۋمىز ءبىر جىلدىڭ ءتولى ەدىك. ول كىسى مەنەن ءبىر-ەكى اي عانا ۇلكەن بولاتىن. بيىك ادام ەدى عوي. بويى عانا ەمەس – ويى, كەمەلدىگى, كەمەڭگەرلىگى. قانىش تا سولاي بولاتىن. قانىش دەپ وتىرعانىم – ساتباەۆ! «سوعىس ارداگەرىسىز, بوس اڭگىمەنى قىسقارتىپ سول سوعىس تۋرالى ايتىڭىز», دەپ وتىرسىڭ-اۋ, شاماسى! قيپاقتاۋىڭ سونى اڭعارتقانداي. بالا, سوعىستىڭ الدىندا دا قيلى زاماندار وتكەن. مۇحتار اۋەزوۆ «قيلى زامان» دەگەن شىعارماسىن اسپاننان الىپ جازباعان, – دەدى دە ءبىر تىنىستاپ الىپ, ودان كەيىن: – وي, شىركىن-اي, كورگەننىڭ كوزى توياتىن, اق قۇبانىڭ قىزىل شىرايلىسى, ادەمىسى ەدى. شاشى تاۋ ورمانىنداي قويۋ, كوزى بوتانىڭ كوزىندەي جايناپ تۇراتىن. وزىنە ءتىرى پەندەنى ەرىكسىز تارتاتىن زيالىنىڭ زيالىسى, ۇشقىر ۇيىمداستىرۋشى, سوزگە شەبەر, شەشەن, ۇشان-تەڭىز بىلىمىمەن دە ءۇيىرىپ اكەتەتىن, جۇرت سۇيسىنگەندىكتەن «كراسنىي پروفەسسور» اتاپ كەتكەن ءبىر دارا قازاقتى كەيىنگىنىڭ ەسىنە سالا كەتەيىن. ونى كورىپ, ءسوزىن ەستىگەننەن ءتىرى قالىپ, جەر باسىپ جۇرگەن جالعىز مەن شىعارمىن. كەيدە ادەمى مۇرتىنا ساي ەتىپ, كىشكەنە عانا شوقشا ساقال قوياتىن. ارتىنان قىرىپ تاستايتىن. ايەلى تاتار جۇرتىنىڭ قىزى ەدى. كەلىستى بولاتىن. ول كەزدەگى باستىقتار حالىقتىڭ ورتاسىنان تابىلاتىن. بۇگىپ قالاتىن قۋلىقتارى كوپ بولا قويمايتىن. ەڭبەگىم حالىق ءۇشىن دەيتىن. ول قازاق كىم ەكەن دەگەندە دەگبىرىڭ قاشىپ وتىرسا ايتايىن, ول – وراز جاندوسوۆ. وعان كيگەن كيىم دە جاراسىپ كەتەتىن. وتكەن جىلى 115 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى, جاڭىلماسام».
«جوق, جاڭىلمادىڭىز».
«ە, باسە! سول قيلى زامان جىلدارى باي مەن كەدەي قاقتىعىسى باستالدى. قىزىلدار بيلىككە كەلگەن. بىزگە ناۋقاننىڭ شەتىن شىعارساڭ, ارعى جاعىن كوكپار تارتقانداي الا ءجونەلەتىن ادەتىمىز بار ەمەس پە؟ سونداي ناۋقان ءحانتاڭىرىنىڭ باۋرايىنداعى ەلدى الا تايداي ءب ۇلىندىردى. الگى قىزىلدىڭ قىسىمىنا شىداماعان جۇرت باس ساۋعالاپ ىرگەدەگى قىتايعا اۋدى. سودان جۇرتتى بايىپقا شاقىرۋ ءۇشىن جوعارىداعىلار كەمەل اقىل يەسى وراز جاندوسوۆتى سول تۇستاعى كەگەن اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ جىبەرىپتى. مەن 1930 جىلى جەتى جىلدىق مەكتەپتى اياقتاپ, الماتىداعى التى ايلىق مۇعالىمدەر كۋرسىن ءبىتىرىپ كەلىپ, ساۋات اشۋ مەكتەبىندە جۇرگەنمىن. بۇگىنگىدەي سايلى مەكتەپ قايدا. كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە ساۋاتسىزدارعا ساباق بەرەم. ول كەزدەگى كولحوز باسشىلارىنىڭ ءوزى – شالاحات ەدى. بۇرىنعى ءبىرىنشى حاتشى ءامىر تاجىباەۆ دەگەن كىسى بولاتىن. ول ورازدى تانىستىردى. ودان كەيىن وعان ءسوز بەردى. ورازدىڭ داۋىسى زور ەكەن. ايبىندى. كۇندەي كۇركىرەيدى. كۇركىرىندە ءزىل ەمەس, مەيىرىم بار. قازاقشاعا دا, ورىسشاعا دا جۇقپايدى, اعىپ تۇر. ۇلكەندەر جاعى: «مىنا كىسىنى قانداي انا دۇنيەگە اكەلدى ەكەن!» دەستى. ەل مەن جەردىڭ تاريحىن ايتقاندا, شەجىرەدەي شەرتەدى», دەپ الىپ, اۋدان كولەمىن قاق قالدىرماي ارالاعانىن, قۇدايقۇلوۆ دەگەن قىرعىزدى رايسپولكومعا ورىنباسار ەتىپ قويعانىن, ونىڭ ساۋاتى از بولعانمەن, كەۋدەسى سارا, ارعى-بەرگىنى تەرەڭ بىلەتىنىن ەسكە ءتۇسىرىپ, ءبىلىم باسقارماسىنا وركەنباي ءدىناسىلوۆ دەگەن جاقسى جىگىتتى بەكىتكەنىن, اسىل زاتتى ازاماتتىڭ مايدانعا كەتىپ, ورالماي سول جاقتا قالعانىن قولمەن قويعانداي جەتكىزدى. «مەن بۇلاردى نەگە ءتىزىپ وتىرمىن, ولاردى ءبىز بىلگەنمەن, وزگەلەر بىلمەي, ۇمىتىلىپ بارادى. بۇگىنگى ەل ءىرگەسىن بەكىتۋگە ونداي ادال جاندار از ۇلەس قوسقان جوق. ولاردى دا ۇمىتپاڭدار, حاتقا ءتۇسىرىپ, كەيىنگىگە تانىستىرىپ جۇرسەڭدەر ەش ارتىقتىعى جوق. قازاق الدىنداعىلاردى كەيىنگىگە مارجانداي ءتىزىپ ايتىپ وتىرعان. جەتى اتاسىن بىلمەگەندەردى – جەتەسىز دەگەن. ءبىز دە سول جولدى جالعاۋعا ءتيىستىمىز. ءوزىم عانا دەۋ – ۇلتتى وسىرمەيدى, وزەگىن تالدىرىپ, ءوشىرىپ تىنادى», دەپ ءبىر قايىرىپ تاستادى.
زەردەلى قاريا ورازدىڭ كەرەمەت اقىل يەسى ەكەنىنە ەل ارالاپ جۇرگەندە كۋا بولعانىن ايتىپ, شال-كەمپىرلەردىڭ الدىن قيىپ وتپەي, سالەم بەرەتىنىن, حال-جاعدايلارىن سۇراپ, نە جەتىپ, نە جەتپەيتىنىن ءبىلىپ, مەيىرىمدى ەكەنىن بالا دا بىلە مە, ولار الدىنان جۇگىرىپ شىقسا, ماڭدايىنان سيپاپ, اتىن سۇرايتىنىن, تىلگە تيەك ەتتى. «وراز مۇحتار اۋەزوۆ جازاتىن اتاقتى قارقارا ءوڭىرى مالدىڭ جەرى ەكەنىن, بايلىق وسىندا جاتىر دەپ, ونى وبلىستىڭ سول كەزدەگى باسشىلارى ورىس توبولەۆ پەن قازاق مولداجانوۆتارعا دالەلدەپ, شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىردى. بار كۇش-جىگەرىن سول شارۋاشىلىقتاردى وركەندەتۋگە سالدى. ول كەزدەگى جىگىتتەردىڭ ءبارى ءدوي بولاتىن. شەتىنەن ءىرى, ىسكەر ەدى. بايدالى دۇكەنباەۆ دەگەن كىسى شارۋاشىلىق باسقاردى. اقىن جاندى, كەلىسكەن جىگىت ەدى. قاپەز بايعابىلوۆ, نۇربەك بالابەكوۆ, قاجىم باسىموۆ دەگەن مۇعالىمدەر بولدى».
«قاپەزدى كوردىڭىز بە؟».
«كورمەگەندە, ءوزىمدى وقىتقان مۇعالىم عوي, ول كەزدە مەكتەپ تابالدىرىعىن 10-12 جاستا اتتاي بەرەدى».
«قانداي ادام ەدى؟».
«ساقال-مۇرتى جوق, كەلىستى, پىسىق ەدى. بايتۇرسىنوۆ ەڭبەكتەرىن كوپ پايدالاناتىن, بىزدەرگە كونسپەكتى جاساتىپ, سونى وقىتاتىن. احمەت بايتۇرسىنوۆ دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ, ونى وقىماساڭ جانىڭدى شىعاراتىن. ول كەزدە جاسپىز, احمەتتىڭ كىم ەكەنىن بىلە قويماپپىز. ەندى ۇعىپ ءجۇرمىز, ۇلتىمىزدىڭ كوزىن اشقان ۇلىسى ەكەن عوي. 1923-1924 جىلدارى سول بايتۇرسىنوۆ ەڭبەكتەرى توتە جازۋدا بولاتىن. كەيىن لاتىنعا كوشتىك, ودان وسى كۇنگى ارىپكە اۋىستىق. قاپەز ءبىلىمدى دە ونەرلى ەدى. وي جىبەرىپ قاراپ وتىرسام, ايتاتىن اندەرىمنىڭ ءبىرازى وزىنىكى ەكەن. ەسىل ەر «حالىق جاۋى» بولىپ, اتىلىپ كەتتى. «جاپالاق جالپ ەتەدى جار باسىندا, نەمەنە جوقتىڭ كۇنى بار قاسىندا», دەپ كەلەتىن اندەگى مۇڭلى ءۇنى ءالى كۇنى قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە شىڭىلدايدى دا تۇرادى. ە, ە, ءبىراز نارسە ءبىلۋشى ەدىم, كارىلىك قۋسىرىپ بارادى».
وسىلاي دەپ ءجۇزدى ەڭسەرگەن ەستى قارت بۇلاق سىڭعىرىنداي سىلق-سىلق كۇلگەنى. جالت قارادىق, ءجۇزى بال-بۇل جانىپ, جانارى وت شاشادى. بۇل دا بولسا قۇدايدىڭ ول كىسىگە وڭ كوزىمەن قاراعانى بولار. «مىناۋ كىم؟ – باي عوي! ءبىر كەزدەگى قۇداي عوي! باي, مولدا تىزە قوسىپ, نە قىلمادى؟ وي-بوي!», دەپ قاراپ وتىر. «بۇل ولەڭ كىمدىكى؟», دەيدى. تۇتىعىپ بارىپ, «بەيىمبەتتىكى», دەدىك. «بەيىمبەت مۇنداي ولەڭدى كوپ جازعان».
«بەيىمبەتتى كوردىڭىز بە؟».
«ول كەزدىڭ جازۋشىلارى مىقتى بولعان, بالا! ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياس... وي, تولىپ جاتىر». «كوردىڭىز بە ولاردى دا؟» «الماتىدا مۇعالىمدىك كۋرستا, ءبىلىم ءوسىرىپ جۇرگەندە ساباق بەرگەن». «ساكەن قانداي ادام ەدى؟». «ءارلى ادام عوي, ۇلتشىلدىعى بار. ورىسقا قاتاڭ كەتەدى. ەل ايتاتىن ورىسقا قاتاڭ دەپ. راس ەكەن, ءبىز دە بايقادىق». «بەيىمبەت... بەت-بەينەسى قانداي ەدى؟» «ول وتە جاقسى ادام ەدى, سالماقتى بولاتىن, كەڭ پىشىلگەن, سىقاقتى ءولتىرىپ جازاتىن, بەتىندە سەكپىلى بار ەدى. قويۋ شاشىن ارتىنا قاراتا قايىراتىن. ال ءىلياستىڭ اقىندىعى بولەك ەدى». «ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتىڭ قايسىسى سوزگە العىر ەدى؟». «ۇشەۋى دە قازاق ءسوزىنىڭ تامىرىن تازا ۇستاعاندار عوي. سوۆەت ءمينيسترى بولعان ساكەن ەكپىندى بولاتىن».
قىتايعا بوسقان قازاقتى توقتاتۋ, جەردى بوس قالدىرماۋ ءۇشىن بەل شەشىپ, كىرىسكەن ورازدان كەيىن اۋداندى ەگدەلەۋ قاسەنباي قاسەنوۆتىڭ, جايىق قازاعى, ەكى تىلگە بىردەي جۇيرىك, تاريحتى دا تالداپ بەرەتىن سۇلتانعاليەۆتىڭ (اتىن ەسىنە تۇسىرە المادى), گولوششەكينمەن جاعالاسقان جاعىپار سولتانبەكوۆتەردىڭ باسقارعانىن, سول كەزدەگى يدەولوگيا ءۇشىن اۋداندىق گازەت ءرولىنىڭ ەرەكشەلىگىن, وعان ەلگە بەلگىلى ازاماتتار كەلىپ رەداكتورلىق ەتكەنىن, سونىڭ ءبىر مىسالى, م.شولوحوۆتى قازاقشا سويلەتكەن حاسەن وزدەنباەۆ ەكەنىن اتادى. «نكۆد دەگەن بولدى, ونىڭ ادامدارى ەشكىممەن سويلەسپەيتىن, رايكومىڭىز ولاردىڭ الدىندا اياعىن تارتا باساتىن. قىزمەتكەرلەرىن كورگەندە, ۇلكەن تۇگىل, جىلاعان بالانىڭ ءۇنى ءوشىپ قالاتىن. كەڭسەسىنىڭ الدىنان ەل قورقاقتاپ ارەڭ وتەتىن. كومسومولمىز, ءبىزدى ءتارتىپ ساقتاۋ ءۇشىن كەزەكشىلىككە قويۋشى ەدى. نەبىر جاقسىلار نايزانىڭ ۇشىندا, ءبىر ءتۇيىر قورعاسىننىڭ بوداۋىندا كەتتى عوي...».
اقساقال وسىلاي دەپ سۇراۋلى جۇزبەن قارادى دا: «بار تىلەۋىم قازاقتىڭ ۇستىندە, مىنا تاۋەلسىزدىگى باياندى بولسا ەكەن. وزبىرلار قايتا قازاق توپىراعىن باسپاسا ەكەن. ەندىگى ءسوزدىڭ بەتىن سۇراپىل سوعىسقا بۇرايىن. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە مايدانعا اتتانىپ, 1945 جىلدىڭ قىسىندا ەلگە امان ورالدىم», دەگەن كۇرىشبەك كوجەكباي ۇلى الماتىدا جاساقتالعان 100-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا بارلاۋشى بولىپ مايدانعا كىرىپتى. ماسكەۋدى قورعاۋعا قاتىسىپتى. كالينين, ۆەليكيە لۋكي, نەۆەل, نوۆوسوكولنيكوۆ قالالارىن, لاتۆيا, ەستونيا, ليتۆا, بەلورۋسسيا, پولشا ەلدەرىن تەگەۋرىندى جاۋدان بوساتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپتى. نەۆەل قالاسى دەگەندە قۇلاعىمىز ەلەڭ ەتىپ, قازاقتىڭ قاھارمان قىزى مانشۇك مامەتوۆا كوز الدىمىزعا كەلە قالادى.
«نەۆەل قالاسى ءۇشىن بولعان شايقاستا مانشۇك مامەتوۆامەن بىرگە بولدىڭىز با؟». قاريانىڭ قىزىل شىرايلى ءجۇزى قابارىپ, ەرنى دىرىلدەپ: «قازاقتىڭ قىزى جامان بولماعان, شەتىنەن سۇلۋ, شەتىنەن باتىر. مانشۇك قاراتورىنىڭ ءارلىسى دە ادەمىسى ەدى, قاعىلەز ەدى. بويى وتە بيىك تە, الاسا دا ەمەس, شىمىر بىتكەن ەدى. ءبىر روتادا بولدىق. مەن بارلاۋشىمىن. ول باس شتابتا ىستەدى. وعان كۇندە مالىمەت تاپسىرامىن. ورىسشاسى دا مىقتى, ساۋاتتى بولاتىن. الماتىدا وقىعان. شەشەسى ءامينا عالىم بولعان. مانشۇك تۋراشىل ەدى, بەت قاراتپايتىن. ورىستار قاتتى مويىندايتىن, سىيلايتىن. ادامعا قاسىرەت اكەلگەن جاۋعا پۋلەمەتتەن وق جاۋدىرعاندا, قىز ەمەس باياعىنىڭ اڭىز باتىرلارى سەكىلدى قايراتتانىپ كەتەتىن. بىلايعى كەزدە مەيىرىمدى, جايدارى بولاتىن. «سوعىستان امان ورالسام, ءبارىڭدى الماتىعا شاقىرامىن, وقيسىڭدار», دەيتىن. حالقىمىزدىڭ اقىلدى انالارى وسىنداي قىزداردىڭ اراسىنان شىققان عوي. نەۆەل قالاسىن فاشيستەردەن ازات ەتۋ ءۇشىن يزوچا ستانساسىنداعى 173,7 مەتر بيىكتە كەسكىلەسكەن ۇرىس بولدى. مانشۇكتىڭ باسىنا وق ءتيدى. بار كۇشىن جيناپ, سوڭعى دەمى بىتكەنشە تىستەنىپ الىپ, پۋلەمەتىنەن جاۋعا وق بوراتىپ, ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەرگە جول اشتى. قۇدانىڭ قۇدىرەتى, سونداي ءولىم مەن ءومىر ايقاسىندا, ادام ولىمنەن بۇرىن, ومىرگە تالپىنادى ەكەن. بۇل زاڭدىلىق, ارينە. كەتپەن شاۋىپ جۇرگەندەي العا ۇمتىلاتىنىن قايتەرسىڭ. ءبىر اللا قاقپاسا, وققا بايلانىپ كەتە باراسىڭ. امال نە, قازاق قىزىنان سول كۇنى كوز جازىپ قالدىق. قىزىمىزداي كورەتىنبىز (قارت كوزىنە جاس الدى). وتكىنشى ءومىر-اي, بولجاۋسىز كەلگەن اجال-اي!.. ارۋلاپ جەرلەدىك. قابىرىنە ءوز قولىممەن توپىراق سالدىم. ونىڭ ەرلىگىن كەيىن اقىندار «سىلكىنتىپ زەڭبىرەكتەر جەردىڭ ءجۇزىن, وق بوراپ, سناريادتار قاققاندا ىزىڭ, قاپتاعان قالىڭ جاۋدان تايسالماعان, مەن كوردىم پيلوتكالى قازاق قىزىن. قولىندا پۋلەمەتى «ماكسيم» ونىڭ, بويىندا كۇش-جىگەرى تاسقىن ونىڭ. ەرلەرمەن تىزە قوسىپ شابۋىلدا, وعىمەن باتىس مايدان اشتى جولىن», دەپ باتىر قىزدىڭ باتىلدىعىن ءدال سۋرەتتەگەن. بۇل ەكى شۋماقتان ءوزگە دە جالعاسى بار ەدى. كارىلىك قۇرعىر جاڭىلدىرىپ وتىرعانىن قاراشى. باتىر ءمانشۇكتى كورگەن ادامداردان ءتىرى قالعان تاعى دا مەن عانا شىعارمىن. اتقىشتار پولكىندە مانشۇكپەن قاتار ءماريام سىرلىباەۆا دەگەن ءدارىگەر قىز بولدى. ءار ۇلتتان قۇرالعان 4890 جاۋىنگەردىڭ ىشىندە ەكەۋى تەلقوڭىرداي, ادەمى ورىلگەن قوس بۇرىمداي قاتار, جۇپتارىن جازباي بىرگە جۇرەتىن. جاۋىنگەرلەر سول ەكەۋىنە قاراپ بوي تۇزەيتىن, ىزەت ساقتايتىن. يناباتتى بولۋعا تىرىساتىن, بەيپىل سوزگە بارا بەرمەيتىن. كەيىن ءماريام ماۋلەن يسين دەگەن جاقسى جىگىتپەن وتاۋ تىكتى. ۇلدى بولىپ, اتىن – وتان قويدى, بىلەم, – دەگەن كۇرىشبەك اقساقال مايداندا بىرگە بولعان قارۋلاستارىنىڭ قامقورلىعىن العا تارتتى, – ءادىل ءبىلالوۆ دەگەن ازامات بولدى. اكەمىزدەن ارتىق قامقورلىق كورسەتتى. كوماندير روتامىز انۋاربەك سەيداحمەتوۆ ەدى. ول قاتال ادام بولاتىن. بىراق توڭىرەگىنە قامقورلىق جاساۋعا كەلگەندە مىنەزى ماقتاداي ۇلپىلدەپ تۇراتىن», – دەپ الاپات مايداننىڭ نەبىر حيكايالارىن قىزىقتى ەتىپ شەرتىپ وتىرعاندا, سوعىستا ەرلىك جاساۋ جايىن سۇرادىق: «ە, «مايدان ەتىپ دۇنيە ءتورىن, تەمىر گۇرزى قاقتاپ وتقا, جەكپە-جەك كەپ ءومىر, ءولىم, سوققىلاسىپ جاتقان جوق پا؟», دەپ قاسىم اقىن ايتپاقشى, ونى ويلايتىن ۋاقىت قايدا؟ ويلايتىنىڭ قاي جەردە وققا ۇشامىن, قارسىلاسىمنان بۇرىن ءبىر وق اتسام دەيسىڭ. جاۋدى جەر جاستاندىرىپ, ءوزىم امان قالسام, دەگەن وي ساناڭدا جۇرەدى. كوماندير جۇمسايدى, كەتەسىڭ. جولدا نە بولمايدى. ەرلىك جاسايمىن, سول ءۇشىن مايدانعا باردىم دەپ وتىرىك ءبوسۋدىڭ كەرەگى نە؟ ماقساتىڭ ءبىر ءتۇيىر قورعاسىنعا بايلانباي, تانكىنىڭ تابانىنا تاپتالماي, پلەنگە تۇسپەي, جامان اتقا قالماي, وتباسىنا ورالۋ – كوكەيىڭنىڭ تۇكپىرىندە جۇرەدى. ارينە, ەرلىك جاساۋ كەيدە كەزدەيسوق تا بولىپ جاتادى. قاراپ ولگەنشە, جاۋدىڭ جاعاسىنا جارماسىپ, بىرەۋىن بولسا دا الا جىعايىن دەگەن ويدىڭ جانىڭدا جاڭعىرىپ جۇرەتىن كەزى دە بولادى. ەكى اعايىندى ەدىم. ادىلبەك دەگەن ءىنىم ستالينگراد مايدانىندا ءبىر اياعىنا وق ءتيىپ ەلگە ورالعان ەدى. 96 جاسىندا, 2012 جىلى ومىردەن وزدى. مەنى كوبىندە سول ىزدەيتىن, كەلىپ جاعدايىمدى سۇرايتىن», – دەگەن اقساقال مۇڭايىپ قالدى.
«جامبىلدىڭ باتاسىن الىپ ەدىك, سۇراپىل سوعىستان امان كەلۋىمە سول دا سەپ بولعان شىعار», دەگەندى قوسىپ قويدى.
سوعىستان سوڭ اتاعى جەر جارعان مارشال گەورگي كونستانتينوۆيچ جۋكوۆتىڭ قول استىندا, 36-شى تارتۋ ديۆيزياسىنىڭ 1-ءشى پولكىندە اعا بايلانىسشى, روتا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولعانىن, اعا سەرجانت دارەجەسىندە كىندىك قانى تامعان وتانىنا ورالعانىن ءتىلگە تيەك ەتتى. ودان كەيىنگى ءتىرلىك تىنىسى بالا وقىتۋ, ولارعا تاربيە بەرۋ ىسىمەن ۇشتاسقانىن, ول پارتيالىق جۇمىسپەن جالعاسقانىن ايتىپ, «45 جىل ءومىرىمدى جاس ۇرپاققا ارنادىم, 5 بالادان 24 نەمەرە, 23 شوبەرە ءسۇيدىم. ۇلىم – باقىتجان, قىزىم – باقىت, كەلىنىم – گۇلبانۋ الاقاندارىنا سالىپ, بالاداي ماپەلەپ وتىر. 3-ءشى سىنىپ وقيتىن, قولىمنان جەتەلەپ مەنى ماقتان ەتەتىن ءلاززاتىمنان باستاپ, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارلارى بولىپ جۇرگەن س.تۇرداليەۆ, ب.ماكەن, ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ە.نىسانباەۆ سەكىلدى, تاعى باسقا ۇل-قىزدارىم, بۇكىل ەل-جۇرتىم, اۋدان اكىمدەرى تىك تۇرىپ قۇرمەت كورسەتەدى. وماروۆ دەگەن مۇعالىم دوسىم بولىپ ەدى. سونىڭ بالاسى اۋدانىمىزدى باسقارۋشى ەدى, وبلىسقا اۋىسىپ كەتىپتى. «اكەمنىڭ كوزىندەيسىز!» دەپ ءجيى ات ءىزىن سالۋشى ەدى. ۇيدە وتىرعان ادامنىڭ سەرىگى وي عوي. اۋىلدى كوتەرۋ كەرەك. اۋىل قۇلدىراپ بارادى. جاستاردىڭ كوبى ءۇيسىز-كۇيسىز قالا جاعالاپ ءجۇر. اۋىلداعى كەشەگى كەيبىر ادەمى ۇيلەردىڭ سيقى كەتىپ, كوشەلەر جىرىم-جىرىم بولىپ بارادى. بۇلاي كەتە بەرسە, بابالارىمىزدان قالعان جەر بوس قالا ما, قايدام. باياعىدا وراز جاندوسوۆ اۋىلدى كوتەرىپ ەدى. ۇيىمداستىرۋ جاعى كۇشتى بولدى ما, قيمىلداماي وتىرعان پەندە تاپپايتىنسىڭ. قازىرگىلەر اقشا-اقشا دەيدى, وڭكەي ءبىر سۇرامساقتار, بەرىپ تە جاتقان سەكىلدى. بىراق اۋىلدىڭ ىلگەرىلەيتىن ءتۇرى جوق. ونىڭ سەبەبىنە, مەنىڭ شاراداي باسىمداعى ءبىر شوكىم ميدىڭ ورەسى جەتەر ەمەس. ماعان بۇگىنگىنىڭ ءبىلىم بەرۋى ۇنامايدى. ءبارىن اقشاعا اكەپ تىرەپ قويدى. ال اناۋ جوعارى وقۋ ورىندارى دەگەنىڭىز اۋىلداعىلاردىڭ مالىنا «قىرعيداي» ءتيىپ جاتىر. وقۋ باعدارلاماسى جىلدا وزگەرەدى. اۋىل مۇعالىمدەرى شارشادى. بالالار سانى بار, ساپاسى كەمشىن كىتاپتاردان قاجىدى. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە وقۋلىق جوق ەدى. ءبىر كىتاپ بارىمىزگە جەتەتىن. 4-ءشى كلاستى, 7-ءشى كلاستى ءبىتىرىپ, قىزمەت ەتىپ كەتتىك. بىزدەن كەيىنگىلەردىڭ ىشىنەن دە نەبىر مىقتىلار شىقتى. جوعارى وقۋ ورىندارىن بىلاي قويىپ, تەحنيكۋم, ۋچيليششە بىتىرگەندەردىڭ ءوزى اۋليە ەدى. قالاعان جەرىنە بارىپ, جۇمىس ىستەيتىن. قازىر ءبىر ەمەس, بىرنەشە ديپلوم ۇستاعاندار جۇمىس تاپپاي ساندالىپ ءجۇر. وسى قالاي دەگەن ءبىر سۇراق كوكەيىمنەن كەتپەيدى. ارينە, ونى مەن شەشە المايمىن. بىراق قولداعى ازىن-اۋلاق مالىن ساتىپ, تىراشتانىپ وقىتقان اتا-انالار بالالارىنىڭ سەندەلىپ جۇرگەنى ارقامدى ايازداي قاريدى. مەن سونداي ۇرپاققا ايتار ءبىر عانا تىلەگىم بار. ول تىلەك اتا-بابالارىمىزدان قالعان وسيەت قوي: «بوس جۇرسەڭدەر دە ۇمىتتەرىڭدى ۇزبەڭدەر, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماڭدار, ينە-جىبىنە قاس قىلماڭدار», دەيمىن. بۇل بابالاردان قالعان ساباق, ول ساباقتى مەن زامان وسىلاي ەكەن دەپ ۇزۋگە قانداي قاقىم بار. بايقايمىن, كەيبىر جاس بۇزىق جولعا ءتۇسىپ بارادى. وندايدى قۇلاق تا شالادى. مىناۋ – توردەن ورىن العان «كوكساندىق» تا كول-كوسىر ەتىپ ايتىپ جاتادى», دەپ ءسال وي كەشتى دە: «سۇمدىق-اي, از قازاق باي-كەدەي دەپ بولىنەتىن بولىپتى. بۇل ۇلكەندەردى قويىپ, بالالاردىڭ اراسىنا شوق بولىپ تۇسە باستاپتى. قارادومالاقتار اناۋ بايدىڭ بالاسى, مىناۋ كەدەيدىڭ بالاسى دەيتىن-ءدى شىعارىپ ءجۇر, «ءتايت», دەپ سەس كورسەتەمىن. كىم ءبىلسىن. مۇنىڭ اياعى قالاي بولاتىنىن, بۇرىنعى بايلاردىڭ كوبى مومىن بولۋشى ەدى, كيىز ۇيدە تۇردى. جيەكتەگەن شالبار كيدى, ۇيىندە ءبىر كىلەم بولسا, ازىن-اۋلاق جاقسىسىن سونىڭ ىشىنە سالىپ بۋىپ, تەڭەتىپ تورىنە قويدى. ول ەندى بۇرىنعىدان جالعاسقان تىرلىك قوي. قازىرگى بايلاردىڭ قالاي بايىپ كەتكەنىن بىلمەيمىن. ءبارى كوز الدىمىزدا وسكەندەر, ال ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ سالعان ۇيلەرى باستى اينالدىرادى. كەي تىرلىگى جۇرەگىڭە ينەدەي قادالادى. الشاڭ-الشاڭ باسىپ جۇرگەندەرى, وزگەگە تىزە باتىراتىندارى دا جوق ەمەس. قادىرىن ۇقسا, تۇسىنسە, قازىرگى زامان جاقسى. ءبىر مىسال, ءبىز ەۋروپاعا سۇم سوعىستىڭ كەسىرىنەن ازىپ-توزىپ, بەلشەدەن بالشىق كەشىپ, امالسىزدىقتان جاياۋ باردىق. قازىرگىلەر سامولەتپەن كىرلەمەي بارىپ ءجۇر. تاۋبە, دەۋ كەرەك. اسىرەسە, بايمىز, باعلانبىز دەپ شالقايعاندار.
«كوپ جاساۋدىڭ سىرى نەدە؟»
«مىنەزدەن, شىدامدى بولۋدان, ارام پيعىلدان, جامان ويلاۋدان اۋلاق بولۋدا دا جاتسا كەرەك. ىزگى نيەتتە ءجۇرۋ قاجەت. پايداكۇنەم بولساڭ, بۇكىل ساناڭدى سونىڭ سان ءتۇرلى قيتۇرقىلارى شىرماۋىقتاي شىرماپ, بەرەكەڭدى كەتىرەدى. جۇيكەڭدى توزدىرادى. قامشىنىڭ سابىنداي دەلىنەتىن قىسقا عۇمىردا تەك جۇرسەڭ, توق جۇرەسىڭ. مەن ءبىر ادامنىڭ سىرتىنان عايبات ويلامايمىن. ايتارىمدى بەتكە ايتامىن. ۇرپاعىمدى دا سولاي تاربيەلەيمىن. كەڭ بول, كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ, ۇزاق ءومىر سۇرەسىڭ دەيمىن. مۇنىڭ ءبارى مەنىڭ ومىردەن كوكەيىمە تۇيگەندەرىم عوي» دەگەن بايلامىن العا تارتقان, ومىراۋىندا «داڭق» وردەنى, وزگە دە ماراپاتتارى جارقىراعان كۇرىشبەك كوجەكباي ۇلى الاتاۋدىڭ ءبىر سىلەمىنىڭ باۋرايىنا ورىن تەپكەن, سۇمبە اۋىلىندا تۇرادى. قادىرلى قارتتىڭ كورگەنى كومبە تولى التىنداي, وي قاينارلارى ساباق الارلىق. سونىڭ ءبارىن زەردەسىنە زەردەي توقىعان نەتكەن زەرەكتىك دەسەڭىزشى. جادىنا سۇيسىنەسىڭ. ءبىز ۇيدەن شىعا بەرگەندە, ازىلگە بۇرىپ: «بۇرىنعىنىڭ ادامدارى ءىرى بولۋشى ەدى, قازىرگىلەر نەگە كىشىرەيىپ, دومالانىپ بارادى؟», دەپ 103-تەن اسقان اقساقال اينالاسىنا سۇراۋلى جۇزبەن قاراعاندا, قىزىل شىرايلى ءجۇزى جايناي ءتۇستى. بۇرىنعىنىڭ سارقىتى, بۇگىنگىنىڭ الدىندا تۇرعان ابىز اقساقالدىڭ بۇدان دا وزگە ايتقاندارىن قاعازعا ءتۇرتىپ الدىق. ۋاقىت جەتىپ جاتسا, تاعى ءبىر ورالارمىز دەگەن ۇكىلى ءۇمىت بار.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى,
ۇيعىر اۋدانى,
سۇمبە اۋىلى.