قازاق تازىسى: جاھانعا تانىلۋ جولى

تازى مەن توبەت ەجەلدەن حالقىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان. عاسىرلار بويى ادامزاتقا ادال قىزمەت ەتكەن ءۇي جانۋارى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ءبۇتىن ءبىر اۋىلدى امان الىپ قالعان دەگەن دەرەك بار. مەملەكەت باسشىسى تازى مەن توبەتتى قورعاۋ ماسەلەسىن جاۋاپتى ورىندارعا تاپسىردى. ارنايى زاڭ دا قابىلدادى. تازى مەن توبەتتى قورعاۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل ءبولىندى. بىلتىر حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسى (FCI) قازاق تازىسىن مويىنداپ, تىركەدى. ەندى بار نازار فينليانديا استاناسى – حەلسينكيدە وتەتىن يتتەر كورمەسىنە اۋىپ وتىر. سونىڭ قارساڭىندا قازاقستان كينولوگتەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى باۋىرجان سەرىكقاليمەن سۇحبات قۇرىپ, قازاق تازىسىنىڭ ەرەكشە قاسيەتى جايىندا, كورمەگە دايىندىق بارىسى تۋرالى اڭگىمەلەستىك.

– باۋىرجان مىرزا, اڭگىمەنى بىردەن بۇكىلالەمدىك يتتەر كورمەسىنەن باستا­ساق. جۇزدەگەن ەلدىڭ باسىن قوسقان ءىرى كور­مەگە قازاق تازىسى تۇڭعىش رەت قاتىس­قا­لى وتىر. جاۋاپكەرشىلىك جوعارى بول­عان سوڭ, دايىندىق بارىسى دا قىزۋ شى­عار دەپ ويلايمىز. قالاي دەگەندە تا­زىعا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارى  اۋعالى تۇر.

– ءيا, تازى تۇقىمى وسىعان دەيىن يتتەر كور­مەسىنە قاتىستى دەگەن اقپاراتتاردى ەستىگەنىمىزبەن, «قازاق تازىسى» اتاۋىمەن تۇعىش رەت كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسى­نىلعالى تۇر. نەگىزى حەلسينكي قالاسىن­دا ەلىمىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ءۇش ءىرى حا­لىقارالىق ءىس-شارا وتەدى. ولار – حالىق­ارا­لىق كينولوگيا فەدەراتسياسىنىڭ (FCI) باس اسسامبلەياسى, «World Dog Show – 2025» بۇكىلالەمدىك كورمەسى, قازاقى تازى­ تۇ­قىمىنىڭ رەسمي حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى. FCI باس اسسامبلەياسىنا الەمنىڭ 100-دەن استام ەلىنىڭ ۇلتتىق كينولوگيالىق ۇيىم­دارى­نىڭ باسشىلارى كەلەدى. ەلىمىز العاش رەت وسى جيىنعا FCI-ءدىڭ تەڭ قۇقىلى, دا­ۋىس بەرۋ قۇقىعى بار تولىققاندى مۇ­شەسى رەتىندە قاتىسادى. بۇل – ۇلكەن مار­تەبە. وسى ساتتەن باستاپ ءوز ۇلتتىق تۇقىم­دارى­مىزدى رەسمي تۇردە ۇسىنۋعا, قازاق كينو­لوگياسىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا, الەمدىك كينولوگيا جۇيەسىن دامىتۋعا بەلسەندى تۇردە ۇلەس قوسۋعا قۇقىلىمىز. ەندى ءبىزدىڭ پىكىرىمىزبەن باسقا ەلدەر ساناساتىن بولادى.

كورمەگە جىل سايىن بارلىق قۇرلىق­تان 25 000 مىڭداي يت جەتكىزىلەدى. ءبىز ءار مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى ۇزدىك دەگەن يت­تەرىن الىپ كەلەتىنىن بىلگەن سوڭ, قازاق تازى­سى­نىڭ تانىستىرىلىمىن ايرىقشالاپ ۇيىم­داستىرۋدى ۇيعاردىق. پاۆيلوننىڭ بىرىنە تازىنىڭ سۋرەتىن قويىپ, بىلتىر FCI مويىنداعانىن جازىپ, تازى تۋرالى, ەلى­مىز تۋرالى اقپاراتتار قامتىلعان كور­مە جاساۋدى ويلاپ وتىرمىز. ءار ەل ءوز پاۆيلوندارىندا ءيتتىڭ كەرەك-جاراقتارىن ساۋ­دالاسا, ءبىز تازىنىڭ عاسىرلار بويى ادام­زاتقا تيگىزگەن پايداسىن, ادالدىعىن بارىنشا ايشىقتاپ كورسەتەمىز. وسىن­داي حالىقارالىق كورمەلەردەن كەيىن شەت­ەلدىكتەردى قازاقى يت تۇقىمىنا قىزىقتىرا الساق, تازىعا ءتانتى بولىپ, ساتىپ الاتىندار كوبەيسە, قازاقى يت الەمگە تانىلسا, وندا ول ءسوزسىز جەڭىسىمىز بولار ەدى.

– كورمەگە كەز كەلگەن ەل وسال يت الىپ بارمايتىنى بەلگىلى. ۇزدىكتەردىڭ ىشىندە ەڭ لايىقتىسىن انىقتاۋ دا وڭايعا سوق­پاي­تىن ءتارىزدى. دەگەنمەن تورەشىلەر يت­تەردىڭ قانداي قاسيەتىنە قاراپ باعا بەرەدى؟

– جارىس دەگەنگە ەل-جۇرت يتتەردىڭ جۇي­رىكتىگىنە نەمەسە اڭشىلىق قابىلەتىنە قاراپ باعا بەرەدى دەپ ويلاپ قالۋى مۇمكىن. بىراق ولاي ەمەس. بايقاۋدا ەڭ اۋەلى يتتەردىڭ ءوز ستان­دارتتارىنا سايكەستىگى, دەنە تۇرقى, تازا­لىعى سىنالادى. كەيبىر ءيتتىڭ كورسەت­كىشى بىردەي بولىپ قالاتىن جاعداي تۋسا, ون­دا ءيتتىڭ تەمپەرامەنتى, ادامدار اراسىندا ءوزىن ۇستاۋى دا ەسكەرىلەدى. ءبىز كور­مەگە ­­8 تازى الىپ بارامىز. تورەشىلەر الدىمەن يتتەرىمىزدىڭ ىشىنەن ەڭ ۇزدىك دەگەن ار­لا­نىن, ۇرعاشىسىن تاڭدايدى. سوسىن ولار­دى اڭشىلىققا شىعاتىن يتتەردىڭ (بورزوي) توبىنا قوسادى. ياعني الەمنىڭ وزگە دە اڭشى يتتەرىمەن ءبىر توپقا تۇسەدى. ودان ءارى ءار توپتان تاڭدالىپ الىنعان يتتەر تاعى بولەك ­سىنالىپ, ىشىنەن ەڭ مىق­تى دەگەنى انىقتا­لا­دى. نەگىزى, جارىس تالابى بو­يىنشا ءبىز كورمەگە تازىنىڭ ەرە­سە­گىن, 18 ايعا دەيىن­گىسىن, كۇشىگىن الىپ بارۋعا ءتيىس بولدىق. الايدا جول الىس بول­عان سوڭ, تاۋەكەلگە بارماي, كۇشىكتەرىن اكەلمەۋگە ۇيعاردىق. قىسقاسى, سوڭىندا تو­رە­شىلەر ەڭ ۇزدىك ارلان, ۇرعاشى يت تۇ­قى­مىن انىقتايدى. باعالاۋ ستاندارت بويىنشا انىقتالادى. ستاندارتتى كۇزدە, تازى تۇقىمىن FCI كينولوگيا فەدەراتسيا­سى مويىنداعان كەزدە وتكىزگەنبىز. تورەشىلەردىڭ قولىنا دا سول ستاندارتتاردى جەتكىزدىك.

– حەلسينكيگە باراتىن تازىلاردى ءوزارا قالاي ىرىكتەدىڭىزدەر؟ سەگىز تازى­نىڭ قاي-قايسىسى دا وسال بولماسا كەرەك.

– ارينە, كورمەگە باراتىن تازىلار ەلدىڭ ابىرويى ءۇشىن سىنعا تۇسەتىن بول­عان سوڭ, ىشىندە وسالى جوق, ءبارى ستان­دارتقا ساي كەلەدى. ولار كينولوگتەر ودا­عىنىڭ ىشكى ىرىكتەۋ كوميسسياسىنىڭ شە­شىمىمەن انىقتالدى. جالپى, وسىنداي ءىرى كورمە­لەر­گە اپاراتىن تازىلارعا تالاپ قاتاڭداۋ. ەۋروپالىق وداقتىڭ ۆەتە­ري­ناريا­لىق تالاپ­تارىنان ءوتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. كە­لەشەكتە وسىنداي ءىرى جارىستاردىڭ الدىن­دا ىرىكتەۋ تۋرنيرلەرىن ۇيىم­داستى­رىپ, سولاردىڭ ىشىنەن ۇزدىگىن اپارۋ جوس­پار­دا بار. وسى جولى كورمەگە قاتىستىرى­لا­­تىن تازىلار بارلىق جارىستا جۇلدە العان. اتاپ ايتقاندا, استانا, الما­تى, وسكەمەن, سەمەي­دىڭ «ازات», «تامەرلان», «ساكۋرا», «پانا», «لاشىن», «ارۋ», «كوكسەرەك», «التىن» اتتى تازىلارى كورمەگە بارادى.

– بىرەر جىلدىڭ ىشىندە تازىنى وزى­مىزگە مەنشىكتەپ, جاھانعا تانىتۋ با­عىتىندا قىرۋار جۇمىس ۇيلەسىم تاپقانىن بىلەمىز. كوپتىڭ كوكەيىندە نەگە بۇل شارۋالالار ون, جيىرما جىل بۇرىن ەمەس, قازىر قولعا الىندى دەگەن سۇراق قىلاڭ بەرەدى.

– ءوزىم بىرلەستىك توراعالىعىنا 2023 جىلى كەلدىم. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن تازىعا قاتىستى زاڭ قابىلداندى. ونى قورعاۋعا, كوبەيتۋگە, تانىتۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنگەن سوڭ, ءىس العا باستى. ءيا, وسى ماسەلەمەن ەرتەرەك اينالىساتىن مۇددەلى ادامدار تابىلعاندا, تازىنى بىر­نە­شە جىل ەرتە تىركەگەندە قازىر الەمگە تانى­تىپ قويار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن. مەنىڭشە, قا­زىر دە كەش ەمەس, ءدال ۋاعىندا قولعا الدىق دەپ ويلايمىز.

– كورشى ەلدەردەن ۇلتتىق مۇرامىز­دى مەن­شىكتەپ الۋعا ارەكەت جاساعان­دار بولدى ما؟

– ونداي قاۋىپتىڭ بولعانىن جوققا شى­عارا المايمىن. تازىنىڭ اتاۋىن وزگەر­تىپ, ارەكەت جاساعاندار بولمادى ەمەس, بولدى. وسى اقپارات بىزگە جەتكەن سوڭ, «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەپ, جۇمىسقا بارىنشا جىلدام كىرىستىك. اتاۋىنىڭ ءوزىن «قازاق تازىسى» دەپ بەكىتىپ, شەشۋشى قادام جاسادىق. ەندى ءبىزدىڭ تازىمىزدى ەشكىم وزىنە مەنشىكتەي المايدى. بۇل ءبىزدىڭ, مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, اتا ءداستۇردى ۇزبەي, اڭشىلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەن ۇلتقا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, ءتول مۇرامىزعا جاناشىر ازاماتتاردىڭ جەڭىسى. سەبەبى قازاق تازىسى – حالقىمىز­دىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ اجىراماس بو­لىگى. ەندى بۇل تۇقىم حالىقارالىق كەڭىستىكتە ء­دال ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ قۇندىلىعى رەتىندە قورعالىپ وتىر. بۇل – عاسىرلار, بەرىدە ونداعان جىل بويى تازىلاردى ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزگەن اڭشىلار­دىڭ, زووتەحنيكتەردىڭ, جاناشىر جاندار­دىڭ ەڭبەگى.

– الەمدە يتتەردىڭ الۋان ءتۇرى بار. اراب ەلدەرىندە تازىعا ۇقساس يت ءتۇرى كەز­دە­سەدى. ولاردان ءبىزدىڭ, ياعني قازاق تازى­نىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟

– يت – اقىلدى ءۇي جانۋارى. قىزمەتتىك يتتەر بار, ەسىرتكى زاتتارىن تاباتىن, زاعيپ جان­دارعا جاردەمدەسەتىن يتتەردى بىلەمىز. ءاربىر ءيتتىڭ ءوزىنىڭ قابىلەتى, قاسيەتى بار. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ تازى اڭشىلىققا بەيىم. شىدامدى, جۇيرىك, ەستۋ, كورۋ سەزۋ قابىلەتى جاقسى دامىعان. جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋدا ۇزاق قاشىقتىقتى اتتىڭ قا­­سىنا ىلەسىپ ءجۇرىپ-اق باعىندىرادى. ابو­ريگەندى تۇقىم. ياعني 4 مىڭ جىلدىق تاريحى بار تازى عاسىردان-عاسىرعا ادام­نىڭ ارالاسۋىنسىز ءوزى كوبەيىپ, قازاق دالاسى­نا بەيىمدەلگەن. تازى تۇقىمداس ءيتتىڭ قازاق دالاسىندا پايدا بولۋ كەزەڭى يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋ ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى (IX–X عاسىر). سەبەبى ءبىزدىڭ تازىلار تۇقىمى جاعىنان اراب دالاسىنان شىققان «ساليۋكي» يتىنە كوبىرەك ۇقسايدى. تازىنى ۇيگە كىرگىزگەن. دەمەك قازاقتىڭ تازىعا دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولعان. جەتى قازىنامىزدىڭ ءبىرى. ءيا, باسقا ەلدەردە دە اڭشىلىققا شىعاتىن يتتەر بار. مى­سالى, اعىلشىنداردىڭ «گرەيحاۋند» تۇ­قىم­دى ءيتى الەمدە ەڭ جىلدام سانالادى. جىل­دام­دىعى ساعاتىنا 70 شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى دەسەدى. بىراق قازاق تازىسىنىڭ ودان ارتىقشىلىعى ۇزاق قاشىقتىقتى ەمىن-ەركىن ەڭسەرۋىندە. تازى اڭنىڭ سوڭىنا تۇسكەندە 5-6 شاقىرىمعا دەيىن قۋىپ جە­تەدى. اڭدى كوزدەن تاسا قىلىپ السا, ءيىسىن سەزىپ تاۋىپ الىپ, قايتا قۋا جونەلەدى دە, شار­شاتىپ بارىپ ۋىسقا تۇسىرەدى. ونىڭ كەۋدە قۋىسى باسقا اڭشى يتتەرگە قاراعاندا ۇلكەنىرەك. ءتىپتى شىنتاعىنا دەيىن تۇسىڭكى بولادى. بۇل تازىنىڭ تەرەڭ تىنىس الۋىنا كومەكتەسەدى. اياعىنىڭ ۇزىندىعى, بۇلشىق ەتتەرىنىڭ مىقتىلىعى, ءتىپتى تىرناعىنىڭ قاتتىلىعىنا دەيىن ارتىقشىلىقتارى بولىپ سانالادى.

– ءسوزدىڭ ءتۇيىنى, قازاق تازىلارى دالا­لىق ولكەگە ابدەن ماشىقتانىپ, دا­مىعان ءيتتىڭ ناعىز تورەسى دەيسىز عوي؟

– ءيا, تازى قازاق حالقىمەن بىرگە دامىدى, جەتىلدى دەسەم, جاڭساق ايتقاندىعىم بولماس. سەبەبى ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراساق, حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىنا بايلا­نىستى قالىپتاسقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونى جوعارىدا ايتتىم. تازىنىڭ دەنە ءبىتىمى دالالىق جەردە اڭ اۋلاۋعا ماشىقتانعان. مىسالى, «نەمىس وۆچاركاسى» – جاساندى تۇردە بۋدانداستىرۋدان پايدا بولعان يت. ابوريگەندى ەمەس. مال باعۋعا قولايلى بولسىن دەپ شىعارعان. قىزىعى, نەمىس وۆچاركاسىنىڭ دا باسقا بۋدانداستىرىلعان يتتەر سەكىلدى گەنەتيكالىق كەمشىلىكتەرى بار. ايتالىق, دۇرىس تىنىس الا المايتىن تۇقىمدارى كەزدەسەدى. ونىڭ قاسىندا قازاق تازىسى – تەڭدەسسىز يت. قازىر ءبىز عانا ەمەس, باسقا دا ەلدەر وزدەرىنىڭ ابوريگەندى يتتەرىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قورعاۋعا الىپ جاتىر. نەگە دەسەڭىزدەر, وسىعان دەيىن ءوزىنىڭ ابوريگەندى تۇقىمىن جوعالتىپ العان ەلدەر كوپ. تازى دا سونداي, جوعالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ساتتەردى ەڭسەرىپ كەلەدى. ەلىمىزدە رەسمي تىركەلگەن 3000-نان استام تازى بار. تىركەلمەگەندەرىن انىقتايتىن ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, جاپوندار ءوزىنىڭ «اكيتا-ينۋ» تۇقىمدى ءيتىن قاستەرلەيدى. ول – ءبىز كورگەن «حاتيكو» فيلمىندەگى يت. جاپون­دار سول ءيتتى سوعىس جىلدارىندا جويىلۋعا ­جول بەرمەي, كەيىن حالىقارالىق فەدەرا­تسيا­عا تىركەتىپ, قورعاۋعا العان. سودان بەرى اكيتا-ينۋ بۇكىل الەمگە تارادى. ءبىز دە قا­زىر تازىنى الەمگە تانىتىپ, اتىن شىعا­رۋ ءۇشىن دۇرىس باعىتتا كەلە جاتىرمىز. 3 قىركۇيەكتە قازاقى يت تۇقىمدارى­نىڭ كۇنى اتالىپ وتەدى. مۇنىڭ بارلىعى الدا قولعا الاتىن ۇلكەن جۇمىستاردىڭ تەك ­باستاماسى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ساندىبەك ءاسانالى,

«Egemen Qazaqstan»