سۋپەركومپيۋتەر دەگەن نە؟

«سيقىرلى» سۋپەركومپتەر

«FP8 ءادىسى, ەكزافلوپس». تەحنولوگيالىق تەرميندەرمەن تۇتاسقان سويلەمىمىزدى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ: ء«بىر ەكزافلوپس – بۇل ءبىر كۆينتيللون, ياعني, 1 سەكۋندتاعى ميللياردتاعان ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ ءبىر ميللياردى. ال بىزدە 2 ەكزافلوپس بار. ويلاپ كورىڭىزشى, الەم حالقى, ياعني 8 ملرد ادام ءاربىر سەكۋند سايىن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەر جاساۋ ءۇشىن ولارعا 4 كۇننەن استام ۋاقىت قاجەت بولادى. ال ءبىزدىڭ سۋپەركومپيۋتەر ونى 1 سەكۋندتا جاساي الادى», دەپ تۇسىندىرەدى.

وسىنداي قاۋقارلى ەسەپتەۋ قۇرالى حالىققا قانداي پايدا اكەلە الادى؟ تارقاتىپ كورەيىك. بىرىنشىدەن, سۋپەركومپيۋتەر عىلىمي زەرتتەۋلەر ءۇشىن تاپتىرماس دۇنيە. ماسەلەن, عارىشتىق مودەلدەر جاساپ, اۋا رايىن, جەر سىلكىنىسىن الدىن الا بولجاپ, قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا قارەكەت جاساۋعا ۇندەيدى. ال مەديتسينا سالاسىندا - دارىلەردىڭ جاڭا ءتۇرىن ازىرلەۋ, ادامنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىن زەرتتەۋ بويىنشا كەمەل كومەكشى. ينجەنەريا مەن تەحنولوگيادا اۆتوكولىكتەر, ۇشاقتار نەمەسە زىمىراندار جوباسىن جاساۋ كەزىندە كۇردەلى سيمۋلياتسيالاردى جۇرگىزەدى. سۋپەركومپيۋتەر قارجى سالاسىندا دا قۇتقارۋشى بولا الادى. قور نارىعىن تالداپ, تاۋەكەلدەردى بولجايدى. جاساندى ينتەللەكت پەن ماشينالىق وقىتۋدا دا وڭ ديناميكالىق دامۋعا باستاپ, سانسىز مالىمەتتەردى وڭدەپ, نەيروجەلىلەردى ۇيرەتەدى. ءبىز كەلتىرگەن تىزبەك سۋپەركومپيۋتەر پايداسىنىڭ ءبىر پاراسى ەكەنى انىق. سونداي-اق سۋپەركومپيۋتەردىڭ ەسەپتەۋ قۋاتىن نەيروجەلى شەشىمدەرىن ازىرلەۋمەن اينالىساتىن ستارتاپتار, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتار, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن جەكە كومپانيالار دا پايدالانا الادى.

ءبارىن ايتتا ءبىرىن ايت, سۋپەركومپيۋتەر سىيلايتىن باستى مۇمكىندىك ەلدىڭ تسيفرلىق تاۋەلسىزدىگى ەكەن.

«مەملەكەتتىك ورگاندارعا تيەسىلى دەرەكتەردىڭ كوبىسى – جابىق دەرەكتەر. سول سەبەپتى شەتەلدىك سۋپەركومپيۋتەرلەردى قولدانۋ بارىسىندا بەلگىلى شەكتەۋلەر بولدى. قازاقستان ءوز سۋپەركومپيۋتەرىن ىسكە قوسىپ, سول شەكتەۋلەردەن ارىلىپ جاتىر. ويتكەنى ەندى ءوز سۋپەركومپيۋتەرىمىز ارقىلى ءبىز مەملەكەتتىك ورگاندارداعى بارلىق جابىق دەرەكتەردى اينالدىرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن ارتتىراتىن دۇنيەلەر جاساۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. اتاپ ايتۋ كەرەك, سۋپەركومپيۋتەر قازاقستاننىڭ تسيفرلىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى», دەدى جاساندى ينتەللەكت جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى عيززات بايتۇرسىنوۆ.

ال سۋپەركومپيۋتەردى ەلگە جەتكىزۋ تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى مەن Presight كومپانياسىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسقان.

ء«بىز اقش-تان ەكسپورتتىق ليتسەنزيا الۋ سياقتى كۇردەلى پروتسەستى ەڭسەرىپ, ەلگە وزىق ەسەپتەۋ تەحنولوگيالارىن اكەلدىك. بۇگىندە قازاقستان جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا وڭىرلىك كوشباسشى رەتىندە تانىلعان مەملەكەت. بىزدە ادامي كاپيتال جاقسى دامىعان, دەرەكتەردىڭ اۋقىمدى بازاسى قالىپتاسقان. ال سۋپەركومپيۋتەر سياقتى قۋاتتى تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ىسكە قوسىلۋى جاساندى ينتەللەكتتى كەڭىنەن ەنگىزۋگە, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە جانە ەكسپورتقا باعىتتالعان تسيفرلىق ونىمدەردى جاساۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى», دەدى Presight Kazakhstan وڭىرلىك ديرەكتورى ماقسات قوشۋمباەۆ.

وسىلايشا, قازاقستاندا سۋپەركومپيۋتەردىڭ ىسكە قوسىلۋى تسيفرلىق تەحنولوگيالار, ۇلكەن دەرەكتەر جانە جاساندى ينتەللەكت سالالارىن دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن اشىپ, ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك تەحنولوگيالىق كوشباسشى رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتۋعا جول اشىپ وتىر.

الەمنىڭ ۇزدىكتەرى

قازىر الەمدە سۋپەركومپيۋتەرلەر كۇردەلى كليماتتىق قۇبىلىستاردى مودەلدەۋدەن باستاپ كۆانتتىق حيميانى زەرتتەۋگە جانە بيومەديتسينالىق ەسەپتەۋلەرگە دەيىن ءارتۇرلى سالالاردا قولدانىلىپ ءجۇر. قۋاتى سەكۋندىنا تريلليون جانە كۆادريلليون ەسەپتەۋ وپەراتسيالارىمەن ولشەنەتىن جاھاننىڭ جىلدام سۋپەركومپيۋتەرلەرى قاي ەلدەردە ورنالاسقان؟ ورتالىق ازياداعى IT-ستارتاپتاردىڭ ەڭ ءىرى حالىقارالىق تەحنوپاركى Astana Hub ۇسىنعان ۇزدىك بەستىكتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

1.OLCF - 5 (Hewlett Packard Enterprise Frontier) - ول Frontier رەتىندە بەلگىلى, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەرلەردىڭ ءبىرى. ول كۇردەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ينجەنەرلىك ەسەپتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان. OLCF-5-بۇل ەكسافلوپسيالىق ونىمدىلىك دەڭگەيى بار الەمدەگى العاشقى سۋپەركومپيۋتەر, ياعني ول سەكۋندىنا كۆادريلليوننان استام ەسەپتەۋ وپەراتسيالارىن ورىنداي الادى. اقش-تا تەننەسسي شتاتىنىڭ وۋك ريدج قالاسىندا Oak Ridge Leadership Computing Facility دەرەكتەر ورتالىعىندا ورنالاسقان.

2.Aurora(Intel) - قۋاتى 1 ەكزافلوپتان اساتىن سۋپەركومپيۋتەر-الەمدەگى ەكىنشى قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەر. Aurora جۇمىسىنا Ponte Vecchio سەرياسىنداعى 63 744 Intel Data Center GPU Max پروتسەسسورى جانە Sapphire Rapids سەرياسىنداعى 21 248 Intel Xeon CPU Max پروتسەسسورى جاۋاپ بەرەدى. سۋپەركومپيۋتەر سونىمەن قاتار جالپى سىيىمدىلىعى 220 پەتابايت جانە ماكسيمالدى وتكىزۋ قابىلەتى سەكۋندىنا 31 تەرابايت بولاتىن 1024-تەن استام ساقتاۋ تۇيىندەرىن قامتيدى. اقش-تا ورنالاسقان.

3. Eagle(Microsoft) - Intel Xeon Platinum 8480 °C پروتسەسسورلارىمەن جانە NVIDIA H100 ۇدەتكىشتەرىمەن جۇمىس ىستەيتىن جانە HPL 561 پەتافلوپ/س-قا جەتكەن.

4. فۋگاكۋ - جوبانى تولىعىمەن دەرلىك جاپونيا ۇكىمەتى قارجىلاندىرادى - جىلدىق بيۋدجەتى شامامەن 90 ميلليارد يەن (800 ميلليون دوللار). فۋگاكۋدىڭ قۋاتى شامامەن 442 پەتافلوپ, دەگەنمەن قۋات تۇتىنۋ شەكارادان الدەقايدا كوپ — شامامەن 30 مۆت. بۇكىل جۇيە PRIMEHPC FX1000 نەگىزىندە جاسالعان-ىشىندەگى پىشاق سەرۆەرلەرى بار جابىق تىرەك بولىپ تابىلاتىن «Noda» ءتۇرى.   ىشىندە ARM ارحيتەكتۋراسىنداعى FUJITSUa64fx ورتالىق پروتسەسسورى بار, ول 52 پروتسەسسور يادروسى مەن بىرنەشە قوسالقى بولشەكتەردى بىرىكتىرەدى. مۇنداي يادرولاردىڭ بارلىق فۋگاكۋىندا شامامەن 150 000 دانا بار. 

5. LUMI (Large Unified Modern Infrastructure) – فين تىلىندەگى «lumi» تەرمينى «قار» دەپ اۋدارىلادى. جاھاندىق رەيتينگتە بەسىنشى ورىنعا يە بولعانىنا قاراماستان, LUMI بارلىق ەۋروپالىق سۋپەركومپيۋتەرلەر اراسىندا جەتەكشى ورىن الادى.