نەمىس الەۋمەتتانۋشىسى ءارى ستاتيست-عالىم ەرنست ەنگەل ءبىر وتباسى جەكە تابىسىنىڭ 30-35 پايىزىن ازىق-ت ۇلىككە جۇمساسا – ول قالىپتى وتباسى, 50 پايىز شاماسىندا بولسا – جاعدايى تومەن, 55 پايىزدان جوعارى بولسا – كەدەيلىك دەڭگەيىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر دەپ پايىمداعان. ال ءبىزدىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەل ازاماتتارى ازىق-ت ۇلىككە تابىسىنىڭ جارتىسىنان كوبىن جۇمسايتىن بولىپ شىقتى.
ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تۇستا ازاماتتاردىڭ وزدەرىن عانا كىنالاۋعا بولمايدى. مىسالى, تۇركىستاندا, شىمكەنتتە ورتاشا جالاقى 130-140 مىڭ تەڭگە بولسا, ورتالىق وڭىرلەردە نەمەسە استانادا ازاماتتار شامامەن 300-400 مىڭ تەڭگەگە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بىراق ەلىمىز بويىنشا ازىق-ت ۇلىك پەن كوممۋنالدىق شىعىنداردىڭ ورتاشا مولشەرى شامامەن بىردەي.
«كەيدە ادام ءوز مۇمكىندىگىنەن تىس نارسەگە ۇمتىلادى: بىرەۋدەن قالماۋ ءۇشىن, بىرەۋگە ەلىكتەۋ ءۇشىن ارتىق شىعىنعا بارادى. سونىڭ ىشىندە توي شىعىندارى, ءسان-سالتانات, الدەڭەلەر بويىنشا باسەكەلەسۋ – وسىلاردىڭ بارلىعى قوسىلىپ, نەگىزگى تابىستىڭ 50%-ى بىلىنبەي 60-70%-عا دەيىن كەتىپ قالادى», دەيدى ەكونوميست ب.ىسقاق.
كوپ ادامدار شىعىندارىن ءتيىمدى باسقارا الماي وتىر, بۇل – جوسپارلاۋ جەتىسپەيتىندىگىن كورسەتەدى. ماسەلەن, ەڭ ۇنەمشىل حالىق سانالاتىن جاپونداردا كەرىسىنشە – ناقتى جوسپار, ناقتى مەنەدجمەنت بار. ولار قاراجاتتى قايدا جۇمسايتىنىن ناقتى ءتىزىپ قويادى: بالالارىنا كەتەتىن شىعىن, تۇراقتى جانە تۇراقسىز تولەمدەر – ءبارىن ناقتى جوسپارمەن رەتتەپ وتىرادى.
جالپى, ازىق-ت ۇلىككە جۇمسالاتىن شىعىننىڭ ارتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىك ءونىمىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ياعني يمپورتقا تاۋەلدىلىك. تاعى ءبىر سەبەبى – ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرگە جەتكەنشە, ونىڭ قۇنى بىرنەشە دەلدال ارقىلى ءوتىپ بارىپ كوتەرىلەتىنى, سونىڭ ءبارى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا, سالدارىنان حالىقتىڭ تابىسىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ سوعان جۇمسالۋىنا اكەلىپ وتىر.
ىسىراپشىلدىققا اكەلەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – توي. توي شىعىنى تۋرالى ءماجىلىس دەپۋتاتى بولات كەرىمبەك تە ءسوز الىپ ءجۇر.
«قازاق تويشىل حالىق, «توي – ىرىس, توي – قازىنا» دەيمىز. بىراق تويدىڭ وزىندىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرساق, ىسىراپشىلدىقتى ءبىر جونگە كەلتىرۋگە بولادى. ونىڭ ءبىر ايقىن ايعاعى – اس شارالارىندا «جەتى تاعامدى» ۇستانىپ وتكىزەدى. ەرەجە بەكىتىلگەن, ونى يمامدار مەشىت ارقىلى ءجيى ناسيحاتتايدى. كەلەسى كەزەڭدە ءبىز ۇلكەن تويلاردى ءبىر رەتتەۋىمىز كەرەك», دەيدى دەپۋتات.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر تويدىڭ سانى كۇرت ءوسىپ كەتتى.
«مىسالى, تۇركى حالىقتارى «نەگىزگى توي – ۇيلەنۋ تويى» دەيدى دە, سول ۇيلەنۋ تويعا بار شىعىنىن شىعارىپ وتكىزەدى. ال بىزدە بالا تۋعاندا, بالانىڭ تۇساۋى كەسىلگەندە, ءتىلى شىققاندا, مەكتەپكە بارعاندا, قۇدا كەلگەندە, قۇدا شىعارىپ سالعاندا دا جاساي بەرەدى. تويلاردىڭ كوپتىگى قازاق قوعامىندا ىسىراپشىلدىققا اكەلدى. جالپى, توي دەگەنىمىز – باس قوسۋ, ءبىر-بىرىنە تىلەك بىلدىرەتىن شارا عوي. سول سەبەپتى داستارحاندى فۋرشەت تۇرىندە جاساپ, ازداپ تاماقتانىپ, ارى قاراي تىلەك ايتۋ فورماتىنا بىرتىندەپ كوشكەن ءجون سياقتى. ۇنەمشىلدىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ, تاماق دايىنداۋ بويىنشا زاڭدى نەگىزدەگى تالاپتار ەنگىزۋ قاجەت», دەيدى دەپۋتات.
جالپى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, قانداي توي بولماسىن كوپ تاعام جەلىنبەي قالادى ەكەن. مىسالى, ءبىر ستولدا 8 ءتۇرلى سالات بولىپ, ارقايسىسى 300 گرامنان ەسەپتەگەندە – 2,5-3 كگ سالات جينالادى جانە تورت, كامپيت, ورىك, مەيىز, فيستاشكا, ت.ب – بۇل تاعى 5-6 كگ. جەمىس-جيدەك بولەك. سونىمەن قاتار, ەكى ىستىق تاعام بەرىلەدى. بارلىعىن ەسەپتەسەك, ءبىر ستولعا 30-35 كيلوگرامم تاماق قويىلادى. وتىراتىن ادام سانى – 12.
ال الەۋمەتتانۋشى, ساراپشى اقنۇر يمانقۇلدىڭ ايتۋىنشا, حالىق تابىسى ارتقان سايىن, ازىق-ت ۇلىككە جۇمسالاتىن ۇلەس ازايادى. مىسالى, اقش-تا XX عاسىردىڭ باسىندا حالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزى ازىق-ت ۇلىككە جۇمسالعان. بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 10-15 پايىز ارالىعىندا عانا.
«ولار بىزدەن ازىراق تاماقتانا ما؟ جوق. ايىرماشىلىق – تابىس دەڭگەيىندە. ولاردا تابىس جوعارى, بىزدە تابىس تومەن. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىككە كەتكەن شىعىن – ءبىزدىڭ تابىسىمىزدىڭ جارتىسىنان اسىپ كەتەدى. زەرتتەۋ جۇرگىزدىك, «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» جۇرگىزگەن ساۋالناماعا 3000 ادام قاتىستى. ءبىز حالىقتىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن 5 كاتەگوريا بويىنشا سۇرادىق. مىسالى: 1) اقشا بارىنە جەتەدى. 2) اقشا ءىرى تۇرمىستىق تەحنيكا (توڭازىتقىش, شاڭسورعىش) الۋعا دا جەتەدى. 3) اقشا تەك ازىق-ت ۇلىككە جەتەدى. وسى سوڭعى جاۋاپتى «اقشا تەك ازىق-ت ۇلىككە جەتەدى», دەپ بەرگەندەر سانى ءدال 50% بولدى. بۇل – رەسمي ستاتيستيكامەن سايكەس كەلىپ تۇر», دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
جالپى ايتقاندا, يتاليادا نەمەسە باسقا دامىعان ەلدەردە ەگەر تاماق بۇزىلماي, ارتىلىپ قالسا, قوقىسقا تاستاعانى ءۇشىن ايىپپۇل سالىنادى ەكەن. ال ەگەر ونى بالالار ءۇيى, مۇقتاجدارعا بەرسە – سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلادى. ياعني, ولار ىسىراپتى – ەكونوميكالىق مەحانيزمدەرمەن شەكتەيدى. ال, توي ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ماسەلەن, توي تۋرالى زاڭدى وزبەكستان 2019 جىلى قابىلدادى. وندا ادام سانى بويىنشا ستاندارتتار بەكىتىلگەن. مۇنداي ۇسىنىستار پارلامەنتتە بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنى ءمالىم. بىراق ءبىزدىڭ قوعام ءالى وزبەكستان, تاجىكستان سەكىلدى زاڭمەن قاتاڭ رەتتەۋگە دايىن ەمەستىگى بايقالادى.