اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا جەراستى سىناعى جاسالعان ەكى اسكەري پوليگون بولعان. سونىڭ ءبىرى – قۇرمانعازى اۋدانىنداعى ازعىر پوليگونى.
اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مانسۋر قۋانشاليەۆتىڭ پىكىرىنشە, اتالعان پوليگون ازعىر اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. كەڭەس وداعى كەزىندە پوليگون ءۇشىن 300 گەكتار جەر تەلىمى بەرىلگەن. سەبەپ – جەر استىنداعى تۇز قاباتىندا يادرولىق سىناق جۇرگىزۋ. پوليگون اۋماعىندا يادرولىق سىناق جۇرگىزۋ ءۇشىن 10 تەحنولوگيالىق الاڭ دايىندالعان.
«جارىلىستىڭ ەڭ تايىزى 161 مەتر, ال تەرەڭى 1 491 مەتردە جاسالعان. جاقىندا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى 1966–1979 جىلدار ارالىعىندا الاڭداردا 1491–1613 مەتر تەرەڭدىكتە قۋاتى 10 كيلوتوننادان 100 كيلوتونناعا دەيىن 17 جەراستى يادرولىق جارىلىس جاسالعانى تۋرالى اقپاراتتى ۇسىندى. ال سالدارى تۋرالى ايتساق, 1966 جىلى ا1 تەحنولوگيالىق الاڭىنداعى العاشقى جارىلىستان سوڭ راديونۋكليتتەر جەر بەتىنە شىعىپ كەتكەن. بۇدان سوڭ 1978 جىلى ا9 تەحنولوگيالىق الاڭىندا جارىلىستىڭ سالدارىنان ديامەترى 600 مەتر جەر بەدەرى 35 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن تومەن تۇسكەن», دەيدى م.قۋانشاليەۆ.
ونىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ازعىر پوليگونى اۋماعىنداعى رادياتسيالىق جاعدايدى انىقتاۋ بىرنەشە عىلىمي مەكەمەگە جۇكتەلىپتى. ماسەلەن, 1991 جىلعا دەيىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ورنالاسقان حلوپين اتىنداعى رادي ينستيتۋتى, 1995 جىلعا دەيىن ارزاماس قالاسىنداعى بۇكىلرەسەيلىك ەكسپەريمەنتتىك فيزيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 1996 جىلعا دەيىن قازاقستان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى, 1996 جىلدان بەرى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جۇرگىزگەن.
«پوليگونداعى جارىلىس الاڭدارىندا پايدا بولعان تۇز قاباتتارىنىڭ قۋىسىندا 77-دەن 1 500 كيۋريگە دەيىن الفا-اكتيۆتى نۋكليد, 450-دەن 50 000 كيۋريگە دەيىن بەتا-اكتيۆتى نۋكليد ساقتالىپ, راديواكتيۆتى زاتتار ىدىراۋ ۇدەرىسى بار. تۇز قاباتتارىنداعى قۋىستار تۇگەلگە جۋىق جەراستى سۋىنا تولعان. دەمەك پوليگوندا راديواكتيۆتىك تۇزدىقتار جەراستى سۋىنىڭ اعىنىمەن جان-جاققا تاراپ, وزەن-كولدەرمەن جالعاسىپ جاتۋ قاۋپى بار. ماسەلەن, 2006–2007 جىلدارى جارىلىس الاڭدارىندا وسىمدىكتەر مەن توپىراقتاعى رادي مەن تسەزي كولەمى 6 500 بەككەرەل/كگ دەيىن كورسەتتى. جەراستى سۋى اعىنىمەن راديواكتيۆتى تۇزدىقتاردىڭ تارالۋى, راديواكتيۆتى توپىراقتىڭ جەلمەن شاڭ-توزاڭ تۇرىندە اۋاعا ۇشۋى, راديواكتيۆتى گازدىڭ اتموسفەراعا جايىلۋىنىڭ زاردابى وراسان زور بولۋى مۇمكىن. رادي-تسەزيدىڭ جانە رادي-ءسترونتسيدىڭ جارتىلاي ىدىراۋ مەرزىمى 27–30 جىلعا, ءپلۋتونيدىڭ 238, يزوتوپتىڭ 90 جىلعا, پلۋتوني 240-ءتىڭ 6 600 جىلعا, ال پلۋتوني-239 ىدىراۋى 24 مىڭ جىلعا سوزىلاتىنىن ەسكەرسەك, وندا ازعىر ماڭىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسا قاۋىپتى اسەرى ۇزاق مەرزىمگە جالعاساتىنىن, ءتىپتى ماڭگىلىك بولۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارا المايمىز», دەيدى اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى.
جەرگىلىكتى دەپۋتات م.قۋانشاليەۆ قۇرمانعازى اۋدانىنداعى بالقۇدىق اۋىلىندا تۇرادى. بۇل اۋىل – اتالعان پوليگونعا جاقىن ورنالاسقان ازعىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى. پوليگون ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن شىرىلداپ جۇرگەن دەپۋتاتتىڭ ۇسىنعان مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن ازعىر اۋىلىنان 1 شاقىرىم قاشىقتاعى №1081 بۇرعىسىندا سترونتسي 25 600 مكگ/ل بولعان. الايدا نورماعا سايكەس سترونتسي 100 مكگ/ل بولۋى كەرەك. دەگەنمەن سۋ قۇرامىنداعى ءسترونتسيدىڭ تابيعي, الدە يزوتوپتى ءتۇرى ەكەنى بەلگىسىز.
«ال باري مولشەرى – ازعىردىڭ №1 قۇدىعىندا 271 مكگ, ال №4 قۇدىقتا 240 مكگ/ل. بۇل ەلەمەنت تە نورماداعىدان 100 مكگ/ليتردەن اسىپ تۇر. مارگانەتس №2002 گيدروگەولوگيالىق بۇرعىسىندا 1 160 مكگ/ل, №2004-تە 350 مكگ/ل, №2005-تە 277 مكگ/ل, №1081-دە 807 مكگ/ل. اۋىل تۇرعىندارى سۋىن ىشەتىن №2 قۇدىقتا 2230 مكگ/ل, «بۇلاق» قۇدىعىندا 442 مكگ/ل. بۇل دا نورماداعى شەكتەن اسىپ كەتكەنى انىقتالدى. تەمىردىڭ ۇلەسى نورما بويىنشا – 300 مكگ/ل. الايدا №2002 گيدروگەولوگيا بۇرعىسىندا 7070 مكگ/ل كورسەتتى. مىنە, وسىنداي دەرەكتەن اۋىزسۋ قۇرامىنىڭ سانيتارلىق تالاپقا ساي ەمەسىن بايقايمىز. دەمەك جەراستى سۋى تازا بولماۋى مۇمكىن», دەپ قىنجىلادى ول.
يادرولىق پوليگونداعى جەراستى جارىلىسىنىڭ تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا اسەرى جوق دەۋگە بولمايدى. م.قۋانشاليەۆ وسىعان بايلانىستى مىناداي دەرەكتى ۇسىندى.
«مەنىڭ قولىمدا ازعىر اۋىل وكرۋگىندەگى ۋچاسكەلىك اۋرۋحانا دارىگەرىنىڭ مالىمەتى بار. وندا 1990–2004 جىلدارى ازعىر جانە بالقۇدىق اۋىلدارىنان 416 ادامنىڭ (214 ەر, 202 ايەل) قايتىس بولعانى جازىلعان. ونىڭ ىشىندە 14 جاسقا دەيىنگى 53 ءجاسوسپىرىم, 29 جاسقا دەيىنگى 17 ەرەسەك بار. وسى جىلدارى 39 جاسقا دەيىنگى 27, 50 جاسقا تولماعان 28, ال 59 جاسقا دەيىنگى 33 ادام باقيلىق بولعان. تۇرعىنداردىڭ كوز جۇمۋىنا بىرنەشە اۋرۋ سەبەپ بولعان. ماسەلەن, قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان قايتىس بولعاندار جىل سايىن تىركەلەدى. 1990–2004 جىلدارى ءدال وسى اۋرۋدىڭ سالدارىنان 69, قان اينالىمى جۇيەسىندەگى سىرقاتتان 85, تىنىس الۋ جولىنداعى كەسەلدەن 52 ادام باقيلىق بولعان. ال 12 ادام اس قورىتۋ جۇيەسى بۇزىلعاندىقتان قايتىس بولعانى تىركەلىپ وتىر. سۋيتسيدتەن 14 ادام و دۇنيەگە اتتاندى», دەيدى قوعام بەلسەندىسى.
ازعىر پوليگونىنىڭ زاردابىنان لەيكەميا اۋرۋىنا ۇشىراعاندار دا بار. قوعام بەلسەندىسىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, ازعىر اۋىلىنان 10 جاسار وقۋشى, ءبىر تۇرعىننىڭ ءسابيى (ىشتەن تۋابىتكەن), مال دارىگەرى مەن بالقۇدىق ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى لەيكەميادان مەزگىلسىز ومىردەن وزىپتى.
وسىنداي سەبەپتەردى العا تارتقان مانسۋر قۋانشاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ازعىر پوليگونىنا قاتىستى كەيبىر ماسەلە ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. اسىرەسە پوليگوننىڭ ىرگەسىندەگى ازعىر اۋىلىنا قاتىستى ومىرلىك ماڭىزى بار ءارى كوكەيكەستى ۇسىنىستارىن ايتقانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى اۋعان. ونىڭ ۇسىنىستارى ءالى دە ماڭىزىن جويعان جوق.
«بىرىنشىدەن, يادرولىق سىناق جاسالعان الاڭنىڭ ءبارى ءالى دە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. سول سەبەپتەن ءار الاڭنىڭ اينالاسىنا راديواكتيۆتى توپىراقتىڭ جەلمەن كوتەرىلىپ ۇشۋىن تەجەيتىن تال-تەرەك ەگۋ ارقىلى كوگالداندىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, جارىلىس الاڭدارى توڭىرەگىنىڭ گيدروگەولوگيالىق كارتاسىن جاساقتاۋ كەرەك. بۇل جەراستى سۋى اعىنىنىڭ باعىتىن انىقتاۋعا, الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزۋگە ىقپال ەتەر ەدى. ۇشىنشىدەن, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, دەڭگەيدە ازعىر يادرولىق سىناق الاڭدارىنا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردى ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋ, ال تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ باعىتىندا ارنايى باعدارلاما قابىلداۋ كەرەك. مۇنداي باعدارلامانىڭ شەكاراعا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەن تۇرعىنداردىڭ كوشۋ قارقىنىن توقتاتۋعا سەپتىگى تيەدى. ويتكەنى شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدارعا تۇرعىنداردى تۇپكىلىكتى تۇراقتاندىرۋ – اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق گەوساياسات. تورتىنشىدەن, شەكاراعا, ازعىر پوليگونىنا جاقىن ورنالاسقان اۋىلدارعا قاتىنايتىن جولدى اسفالتتاۋ ماسەلەسى تۇپكىلىكتى شەشىلۋگە ءتيىس. بۇل – تۇرعىندار ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى زور ماسەلە. بەسىنشىدەن, ازعىر پوليگونىنا جاقىن ورنالاسقان اۋىلدارداعى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋگە ءمان بەرىلگەنى ءجون. وسى ماقساتتا قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ورتالىعى قۇرمانعازى اۋىلىنان ساۋىقتىرۋ, نە وڭالتۋ ورتالىعىن اشۋ قاجەت. التىنشىدان, ازعىر پوليگونىنىڭ زاردابىن تولىق زەرتتەۋگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. مۇنى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە بىرنەشە رەت كوتەرىپ ءجۇرمىن. قازىر بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارماساق, كەيىن كەش بولاتىنى انىق», دەيدى م.قۋانشاليەۆ.
اتىراۋ وبلىسى