كۇلتوبەدەگى قىرعىن

– باس بالا قامشىنى, اۋەلەت-اۋەلەت, – دەپ بيسەن اعاي قوزعالاقتاپ قويدى.

سول اياعىن مايداندا قالدىرعان كورىنەدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, مينا جارىلىپ, اياعىن ج ۇلىپ تۇسكەن.

 – توقتا, بيسەن, مىنا تاريحي ەسكى اڭگىمەنى تىڭدايىق. قۇرەكەڭ قولعا تۇسە بەرمەيدى. جۋىردا ورىنبوردان كەلىپ ەدى, ەندى استراحانعا ارعى كۇنى جۇرەمىن دەپ وتىر عوي, – دەدى اداي اتا تەگەۋرىندى ۇنمەن.

 – وسى ءۇي قازان استىما, ءا, ءجانيپا؟ – دەپ ساتىم اتا ءۇن كوتەرە بەرىپ ەدى,

 – قايناپ جاتىر عوي, – دەگەن داۋىسقا ريزا بولدى.

ەسكى اڭگىمەگە جانىم قۇمار مەن قۇرماش اتانىڭ اۋزىنا قارايمىن, وتە-موتە دەگبىرسىزبىن. ءاربىر ءسوزدى جادىما جازىپ الا قويامىن, سولاي ساقتالا بەرەدى.

« ... ەي, وڭ قولىندا كوك نايزا,

سول قولىندا كوك نايزا,

اتويلاپ كىردى, بارلىباي,

قاراماي, ءجۇدا, ءاي, شايعا!

تەبىنگى تورى استىندا,

دۋلىعاسى باسىندا,

قاراعايداي قاقشيعان,

تاناي باتىر قاسىندا,

ءجۇز وتىز بەس جاساقپەن,

قوس-قوس اتتى قوساقپەن», دەپ تىزبەكتەتە بەرگەن جالەلدى دىنقۋات اتا: – سابىر ەتشى, قۇرماشتى سويلەتەيىك, بۇل كىتاپتى كوپ وقيدى, ءارى ورىس تىلىنە دە جەتىك, – دەپ كىدىرىستەتىپ تاستادى.

كوجە پىسىرىمدەي ۋاقىت قىزىل-كۇرەڭ شايعا ابدەن بوگىپ تەرلەگەن قۇرماش اتا:

 – كەلىن قىزىلداتىپ ەندى ءبىر قۇي, – دەپ ۇرتىنداعى قۇرتتى الاقانىنا ءتۇسىرىپ, ودان داستارقان شەتىنە قويدى دا, ونسىزدا ۇلكەن كوزىنىڭ جانارىن اشىڭقىراپ:

 – جالەل بۇل داستان كارىكوز قۇرمانعاليدىكى عوي, مارقۇم وسى داستاندى ءارى جازىپ, ءارى تەرمە سيپاتتاعى سازىن دا شىعارعان. مۇنى شىنايى مانىنە, سانىنە كەلتىرىپ, وزىنەن باسقا ەشكىمدى ايتا المايدى ەكەن. ونىڭ دومبىراسى دا, ءانى دە تەرىسقاقپاي! ول سولاقاي بولىپتى عوي! بارلىباي – جەتىرۋ: ونىڭ ىشىندە تابىن تايپاسىنىڭ بوزىمىنان تارايدى. بوزىمنان – توقسيىق, ودان ەسەنباي, بارلىباي بوپ كەتە بەرەدى, مەنىڭ ەستۋىمشە. ايتپاقشى, ساعان قايىن جۇرت بوپ كەلەتىنىن بىلەمىسىڭ؟

 نەگە ەكەنىن قايدام, وسى ساتتە جىم-جىرت بوپ, داستارقان ءۇستىن ۇنسىزدىك باستى. قايماق قاتقان قىپ-قىزىل ىستىق شايدى ۇرتتاپ ىشكەن قۇرماش اتا باتا قايىردى دا, ءسال-ءپال كەيىن شەگىنىپ وتىردى. سوسىن تەڭسەلە ءتۇسىپ:

 – كۇلتوبەگە دەيىن قارسىلاس كورمەي, ابدەن ماساتتانعان قالماقتىڭ قالىڭ قولى اسىقپاي-ۇسىكپەي, قونا جاستانعان عوي. سول كەزدە جان-جاققا حابارشى جىبەرگەن قايىپ باستاعان ءۇش ءجۇز, ءارى كەتكەندە ءۇش ءجۇز وتىزداي قول جينالىپ, جاۋدى كۇلتوبەدەن قارسى الۋعا ۋاعدالاسىپ, بەلدى شىلبىرمەن بۋعان. كۇنى-ءتۇنى دامىلسىز ءارتۇرلى ايلا-ءتاسىل, شارعىنى ويلاستىرعان. تايسويعان وڭىرىنەن جينالعانى ءۇش جۇزدەي, جان-جاقتان كەلگەنىمەن ءۇش ءجۇز جەتپىستەيى تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, قالىڭ ۇيقىدا جاتقان ءنوپىر قالماققا سىنالاپ كىرىپ, قاندى ۇرىسقا كىرىسكەن عوي: ءسويتىپ, قاندى قىرعىن باستالىپ كەتكەن. ساسكە ءتۇس مەزگىلىندە توسىننان كىرگەن بارلىباي مەن تاناي باستاعان جاساق قاندى ۇرىستى ءجۇدا قىزدىرىپ, قارسىلاستىڭ ەسىن كەتىرگەن, كىل سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن جىگىتتەر – جاۋدى بولشەك-بولشەك قىلىپ ءبولىپ الىپ, قانىن سۋداي اعىزعان. جارالىلارى مەن ولگەندەرىن جيناۋعا شاماسى كەلمەي, قالماقتار باس جوق, كوز جوق قاشقانىنا تاريح كۋا! مۇنى ورىس تاريحشىلارىنىڭ مۇقيات زەرتتەپ جازعان اسا قۇندى ەڭبەكتەرىنەن وقىپ, ريزا بولعانىم بار. قۇرمانعالي مارقۇمنىڭ داستانىندا وسى قاندى قىرعىن باستان-اياق سۋرەتتەلەتىن ەدى, ول داستاندى تۇگەلدەي بولماسا دا شەرنياز اقىن ءبىلىپتى دەپ ەستۋشى ەدىم. ال ەپتەپ ءۇزىندىسىن جىرشى-ءانشى سۇلتانگەرەي ىسقاق بالاسىنان ۇزدىك-ۇزدىك ەستىپ, وعان ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, العىسىمدى ايتقانمىن. بىراق داستاندى تۇگەلدەي بىلەتىن بۇل وڭىردە ەشكىم جوق.

 «بارلىباي كوك نايزامەن شانىشقاندا,

 تاناي دا بۇل ەرلىكتەن قالىسقان با!

 ەكەۋى قوسارلانىپ ۇمتىلعاندا,

 شاق كەلمەس, قالماق تۇگىل ارىستاندا.

 

 ويپىرىم-اي, قايىپ باتىر سەمسەرىن-اي,

ء بىر, ەكى-ءۇش جاۋدى شاپتى ەڭسەرىپ-اي!

 قوساقتاپ قوس اتتىعا تۇزاق تاستاپ,

 و, عاجاپ, دالدىگى مەن ولشەمىن-اي!» دەگەن ەكى شۋماق قانا ويىمدا قالىپتى. نەگىزى مەنىڭ بىلەتىنىم, ون-ون بەس شۋماقتاي عانا ەدى, ول دا ۇمىتىلىپ بارادى, – دەپ قۇرماش اتا ءسال تىنىستادى.

 

*  *  *

تاريحتى تىزبەلەسەك, 1710–1711 جىلدارى جوڭعار اسكەرلەرىنىڭ كۇش جيناپ, ولارعا ارقا سۇيگەن ەدىل ماڭىنداعى قۇبا قال­ماق­تاردىڭ ەسىرگەنى, ولارعا جايىق كازاكتارى مەن باشقۇرتتار دەم بەرگەنى بەلگىلى. ءسويتىپ, قازاقتاردى جان-جاعىنان سىعىمداعانى انىق جانە ايقىن كورسەتىلگەن. بىراق «جالعىزعا قۇداي جار» دەگەندەي, قاراقۇمداعى قازاق جۇزدەرىنىڭ (1710 جىلى) باس قوسىپ, كۇش بىرىكتىرۋى, بوگەنباي باتىر باسشى بوپ انت قابىلداۋى – كۇشكە-كۇش, جىگەرگە-جىگەر قوسقانى اسا ءمالىم. ەسكىلىكتى ءبىر جىردا:

 «بوگەنباي, تايلاقپەنەن قاپتالداستى,

 شاقىرىپ, ۇران وتىن «اتتانداستى»,

 ساۋرىق پەن مالايسارى, جانىبەك باتىر,

 جاۋىنان كۇشى باسىم – جاسقانباس-تى», دەگەن سياقتى شۋماقتار سان-قيلى الاساپىران كەزدەگى ارپالىستى بەينەلەيتىنى ءسوزسىز. «قۇداي سالدى, ءبىز كوندىك», دەپ ەڭسەسى تۇسپەگەن بابالارىمىز – ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن ءوز جاندارىن ورتاعا سالعان عوي, شىركىن!

كۇلتوبەدەگى قىرعىندا قالماقتار ويسىراي جەڭىلىپ, كەيىن قاراي جوڭكىلە قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. وسى ەكى-ءۇش تاۋلىككە سوزىلعان ۇرىستا قازاق قولىنان شامامەن جەتپىس-سەكسەن ادام قۇربان بولىپ, وتىز-قىرىقتايى جاراقات الادى. اۋىر سالماق – ادام قازاسى ەكەنى تۇسى­نىكتى. قاندى ۇرىستا تابىننىڭ ەكى باتىرى بارلىباي مەن تاناي ات جالىن قۇشادى. تاناي سۇبەدەن كىرگەن نايزادان بىردەن قازا بولادى دا, بارلىباي اۋىر جارالانىپ, ومىرتقاسى سىنادى. ونى داستانداعى ەكى-شۋماق دالەلدەپ بەرەدى:

 «... تانايعا كىردى نايزا ءدال سۇبەدەن,

 قالماقتىڭ نايزاسى ەكەن قارسى كەلگەن,

 قايران ەر اتتىڭ جالىن قۇشىپ قالدى,

 قان جۋدى ءتانىن مۇلدەم السىرەگەن...

 

 بارلىباي بايقاپ قالىپ, ايقاي سالدى,

 قورشاعان قالماقتاردان تايسالمادى.

 سىلتەلەپ, الداسپانىن وڭ مەن سولعا,

 جاپىرىپ قالىڭ جاۋدى جول سالعانى.

 

 سول مەزەت ومىرتقادان سارت ەتكەنى,

 وت ويناپ, كوز الدىندا جارق ەتكەنى.

 ەر ۇستىنەن ۇشىردى بارلىبايدى,

 گۇرزى سوققى – اپىراي, قالت كەتپەدى».

قارتتاردىڭ ايتۋىنشا, ءارى اقىلداسىپ, بەرى اقىلداسىپ, جاۋدى وكشەلەي قۋىپ قايتا ورالعاندار جينالىپ ءبىر شەشىمگە كەلەدى: اتان تۇيەگە ەكەۋىن دە تەڭدەپ, قاستارىنا ءبىر جىگىتتى وتىرعىزىپ, تەرىستىكتى بەتكە الادى. بارلىباي باتىردىڭ كەۋدەسىندە جانى بار, بىراق, سويلەۋگە شاماسى بولمايدى. ەكى كۇن ءجۇرىپ, ءۇشىنشى سارسەنبى كۇنى ءتۇس قايتقان كەزدە, باتىر: ء«بىر بيىك جالعا مەنى جەرلەڭدەر», دەپتى ءتىل قاتىپتى. سودان ەرتەسىنە وسى جالعا كوتەرىلەدى. سونىمەن, 1711 جىلدىڭ ساراتان ايىنىڭ اياعى, اسەت ايىنىڭ باس كەزىندە, ساسكە تۇستە ەلۋ توعىز جاسىندا بارلىباي باتىر پانيدەن باقي دۇنيەگە اتتانىپتى. اڭىز ەمەس, شىنايى شىندىققا جاناساتىن تاعى ءبىر اڭگىمە: قۇلپىتاستى ءمادينادان جاساتىپ, اكەلىنگەن كورىنەدى, التى قىرلى قوشقار ءمۇيىزدى, ۇزىندىعى ءۇش مەتردەي بولعان. جىلدان اسا ۋاقىت جول ءجۇرىپتى, اۋەلى تۇيەمەن, ودان كەمەمەن... ال تاناي ەردىڭ قايدا جەرلەنگەنىنەن ناقتى ماعلۇماتىم جوق, بىرەۋلەر – ول كىسى وگىز مولادا دەسە, بىرەۋلەر – ودان ارىرەك ءدوڭ باسىندا دەيدى. 1969–1970 جىلدارى قۇلپىتاس قولدى بولىپ ۇرلانعان. تاستىڭ ەرەكشەلىگى, كيەلىلىگى جونىندە ءارتۇرلى اڭگىمەلەر, الىپ-قاشپا اۋىزەكى سوزدەر بارشىلىق. اسىرەسە ايتۋلى ازامات رامازان تولەش بالاسىنىڭ قۇلپىتاس جونىندە ايتقان اڭگىمەسىنە قۇلاق قويساق, عاجاپ...

وتكەن جىلدىڭ ميزان (قىركۇيەك) ايىنىڭ سوڭىنا تامان بارلىبايدىڭ ون ءۇشىنشى ۇرپاعى – يكرام تابارىك ۇلى بولىسباەۆ باس بولىپ, باتىر باباسى بارلىبايدىڭ باسىنا قاراعان كىسىنىڭ كوز جانارىن سۇرىندىرەتىن كەسەنە تۇرعىزىپ, اتىراۋ وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ورتالىعى ميالى سەلوسىندا اس بەردى. قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش اۋدانىندا تۇراتىن بۇل ازاماتتىڭ جيىرما بەس-وتىز جىلداي تالماي ىزدەنىسىنىڭ قورىتىندى ناتيجەسىنە جينالعاندار ءبىراۋىزدان ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, شىنايى كوڭىلمەن العىسىن ايتتى. باتىر بابا باسىنا 315 جىلدان كەيىن ەكىنشى رەت ءساندى دە, ءماندى كەسەنە سالىنىپ, «بارلىباي جالى», «بارلىباي كولى», «بارلىباي بۇلاعى» جاسارىپ, جايقالدى. مۇنى ءبىز, ءوز حالقىنىڭ ەلى مەن جەرى ءۇشىن جانىن قيعان باتىر بابالارىمىزعا – ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارناعان سىي-قۇرمەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس...

 

مارات ءماجيتوۆ,

جازۋشى