«الاشيا» ءريسالاسى حاقىندا ايتار سىر

وسىلاي حالقىمىزعا مەملەكەت­تىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ سونى باعىتىن نۇسقاعان ­1905 جىل­دان باستاپ, «ز ۇلىمدىق يمپە­ريا­سى­نىڭ» كوبەسىن سوگىپ, يمپەريا تۇن­شىقتىرعان بارلىق وداقتاس رەسپۋب­ليكالاردىڭ ەڭسە كوتەرۋىنە تۇرتكى بولعان 1986 جىلعى كوتەرىلىسكە دەيىنگى, ياعني حالقىمىزدىڭ ساياسي ويانۋ جولىنداعى العاشقى قادامدارىنان تاۋەلسىزدىككە جەتكەنگە دەيىنگى شەجىرەسىن كوركەمدىك تۇرعىدا باعدارلاپ زەرتتەۋگە كىرىسكەنمىن. ءسويتىپ, عاسىرعا ۇلاسقان ۇزاق جولدىڭ تاريحي تاعىلىمدى تۇستارىنان سومدالىپ, عيماراتتىڭ سۇيەگىن قۇراپ تۇتاستىراتىن تۋىندىلار تىزبەگى نوبايلاندى. سول تىز­­بەك جاس ازاماتتارعا رۋحاني ءنار بەرەر­لىك تانىمدى شىعارمالار شوعىرىن قۇرادى. باستاپقىدا بۇل رۋحي-عيماراتىم الدەنەشە سەريامەن ورىلەدى دەپ جوبالاعان ەدىم. ونى ۇلتتىق رۋحتى ۇلىقتايتىن رۋحاني ءۇي سىندى بەينەدە كورگەنمىن. رۋحاني ءۇيدىڭ ىرگەتاسى, ەڭسە كوتەرەر نەگىزى تۋعان توپىراق بولماق. سول سەبەپتى دە «رۋح-سا­راي» الەمىنىڭ ىرگەتاسى ىسپەتتى العاشقى ­تۋىندىلار شوعىرىن بىرىكتىرەتىن جەلى ءجاي عانا «توپىراق» دەپ اتالدى. بۇل سەريادان قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى تۇڭعىش رەت وزىق وركەنيەتتىك ساياسي وي دەڭگەيىندە پايىمداي باستاعان كەز – حح عاسىردىڭ باسىنداعى قوعامدىق-ساياسي تىنىس-تىرشىلىك كورىنىستەرىن بەي­نەلەيتىن ەتيۋدتەر ورىن الادى دەپ جوس­پار­لادىم.

ال ىرگەتاس ۇستىنە قابىرعا ورى­لەتىنى بەلگىلى, مەن ونى قۇرايتىن تۋىن­دىلاردى «كەرەگە» دەپ اتالاتىن سە­رياعا توپتاستىرماق ەدىم. وعان ۋاقىت جاعىنان حح عاسىردىڭ العاشقى ۇشتەن بىرىندە ورىن العان بەتبۇرىستى وزگەرىستەر جايىنداعى ەتيۋدتەر كىرەدى. ولار جەكەلەگەن ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ عۇمىرى مەن قىزمەتىن ارقاۋ ەتۋ ارقىلى بەينەلەنەدى. كەرەگەگە ۋىق بەكىتىلەدى, ۋىق شاڭىراقتى كوتەرىپ تۇرادى. توپتامادا بۇل قىزمەتتى «ۋىق» سەرياسى اتقارادى. وسى سەريا­مەن توتاليتاريزم كەزەڭىنەن قازىرگى تاۋەلسىزدىك باسپالداقتارىنا دەيىن­گى ارالىقتى جالعاستىراتىن شەجىرە تۇ­زى­لەدى. ال عيماراتتىڭ شاتىرى, شاڭى­راعى – تاۋەلسىزدىك بەلەسىندەگى رۋحاني كۇم­بەز ءتارىزدى سەريا ء«تاج» دەگەن اتاۋمەن بەدەرلەنەدى. وعان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ىزدەنىستەردى, تاۋەلسىز ەل ازاماتتارىنىڭ كوزقاراسىن, ۇستانىمىن كورسەتەتىن, ونىڭ قالىپتاسۋىنا ارقاۋ بولاتىن ەتيۋدتەر كىرەدى. بۇل الدىڭعى ءۇش توپ­تامانىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتى بولۋى كەرەك. ءوستىپ, تاۋەلسىزدىك ازاماتى كوزقاراسىنىڭ تۇعىرىن قالاۋعا سەپتەسۋگە ءتيىس «رۋح-ساراي» ءتورت سەرياعا جۇيە­لەنگەن, تۇتاستاي ءبىر عاسىردى قامتيتىن ەتيۋدتەر دەستەسى, رۋحي-عيمارات رەتىندە بوي تۇزەيدى دەپ شەشكەن ەدىم.

الايدا «رۋح-ساراي» جوبالانعان تۇر­پاتتا تولىق جارىق كورمەدى. «تو­پى­راق» سەرياسىنىڭ بەس ەتيۋدى, «كەرەگە» سەرياسىنىڭ ەكى ەتيۋدى ءتورت كىتاپ بولىپ شىعىپ, العاشقى ورىس رەۆوليۋتسيا­سى جىلدارىنداعى قازاق ساياسي ويى جانە ونى دامىتۋشى تۇلعالار, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى جايىندا سىر شەرتىلدى. توپ­تامانىڭ 5-تومىندا ء«تاج» سەرياسىمەن ءار جانردى قامتيتىن ەتيۋدتەر شىققان. وكىنىشكە قاراي, تاپ وسى 2012 جىلى جارىق كورگەن 5 تومنان سوڭ «رۋح-سارايدىڭ» كەزەكتى كىتاپتارى شىعارىلماي قالدى. ناقتى سەبەبىن, مەملەكەتتىك تاپسىرىس­پەن باستىرۋدىڭ نەگە كۇرت تىيىلعانىن باسپاگەرىم ماعان اشىپ ايتقان جوق, ءوزىمنىڭ بۇلدىرلاۋ تۇسپالىمدى ەسەپكە الماعاندا, وسى ءجايتتىڭ شىندىعى ماعان كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم. مەن, ايتەۋىر, بۇل كۇتپەگەن كەدەرگىگە الاڭداماۋىم كەرەك دەپ ءتۇيدىم دە, ۇلكەن جوباما ءبىر­شاما تۇزەتۋ ەنگىزدىم. توپتامامدا جارىق كورگەن تۋىندىلار تىزبەگىنىڭ ءبىر بو­لىگىن جالعاستىرىپ, بۇگىندە الاش قوزعالىسى رەتىندە كەڭ تانىمال قازاق ۇلت-ازات­تىق قوزعالىسى تاريحىنا ارنايى توق­تالۋىمدى, ياعني كوركەمدەلگەن الاش داس­تانىن تولىقتىرىپ جازۋىمدى قا­جەتسىندىم. وسىلاي ون داپتەردەن تۇراتىن «الاشيا» ءريسالاسى دۇنيەگە كەلىپ, 2018 جىلى جەكە باسپادان ءۇش توم بولىپ جا­رىققا شىقتى...

سونىمەن, «رۋح-سارايمەن» باستالعان وسىناۋ دەرەكتى-كوركەم, تاريحي-تانىمدى تۋىندىما قازاق ازاتتىق قوزعالىسى­نىڭ تۋىن, دامۋ بارىسىن جانە قول جەتكىز­گەن ناتيجەسىن ارقاۋ ەتتىم. كەڭ كولەمدى داس­تان, ەپوپەيا تۇرپاتتى «الاشيا» اتتى شى­عارمامدا ەلىمىزدىڭ ەلدىگى جويىلعان, يمپەريا وتارى احۋالىنداعى جاي-كۇيىن, حالىقتى جەر-سۋدان, ۇلتتىق رۋحاني­ سانادان ايىرۋ ساياساتى داۋىرلەگەن كەزەڭ­دەگى ساياسي-الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشى­لى­گىن, حح جۇزجىلدىق باستالا تۋعان جال­پى­رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس تولقىنىندا وزگە ۇلتتارمەن قاتار باستان كەشكەن ويانۋ ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋعا تىرىستىم. ءسوي­تىپ, الاش قوزعالىسىنىڭ بوداندىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇرك-مۇسىلمان حالىقتارى قوزعالىسىمەن بىرگە ورىستەۋى بارىسىندا, ءحىح عاسىردا جوعالتقان مەم­لەكەتتىلىگىنىڭ 1917 جىلى قايتا جاڭ­عىرۋىن كورسەتۋدى, ونى جاس وقىرمانعا تانىمدى بولارلىقتاي ەتىپ سۋرەتتەۋدى ماق­سات ەتتىم. دامۋى 1905 جىلدان 1917 جىل­عا دەيىنگى مەرزىمدى – وتارلىق كەزەڭ­نىڭ اقىرعى مۇشەلىن قامتيتىن, يمپەريا­داعى جالپىرەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس­پەن, جال­پى­مۇسىلمان قوزعالىسىمەن استاس­قان الاش قوزعالىسى سىندى وسى ەرەن دە ەرەك قۇ­بىلىستى نە سەبەپتەن بۇگىن­­گى دەربەستىگىمىزدىڭ, مەملەكەتتىك تəۋەل­­سىز­دىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىنا بالايتىنىمدى جاس وقىرمانىما بەينەلەپ تۇسىندىرگىم كەلدى.

«الاشيانى» نەلىكتەن ءريسالا دەگەن ايدار-جانرمەن ەرەكشەلەگەنىمدى ايتا كەتەيىن. ريسəلə تۇڭعىش رەت ورتا عاسىردا اراب تىلىندە, ءوز زامانىنداعى قول­دانىلۋ رەتىنە ساي – جولداۋ دەگەن ما­عىنامەن ومىرگە كەلگەن دە, بىرتىندەپ اراب, پارسى, تۇرك قاراسوزىنىڭ وزىندىك جانرىنىڭ اتالىمىنا اينالعان ەدى. وسى اتاۋدىڭ تۇپكى ماعىناسى ۇناعاندىقتان, ءوزىمنىڭ ويىما العان ماقساتىما قىزمەت ەتەدى دەگەن سەنىممەن مەن ونى جانر رە­تىندە جاڭعىرتۋعا نيەتتەندىم دە, توپ­تا­ماعا ريسəلə دەگەن ايدار تاقتىم. ال ءريسəلəنى قۇرايتىن تۋىندىلاردى ەشقانداي əدەبي جانرعا جىكتەمەي, əر شىعارمانى ءبىر داپتەر, وزىنشە ءبىر ەتيۋد, ءريسəلəنىڭ ءبىر بولىگى دەپ ساناعاندى ءجون كوردىم. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا قازىرگى جاھانداندىرۋ ۇدەرىسى داۋىرىندە ۇمىتتىرىلا باستاعان ۋاقىت تۇڭعيىعىنان بۇگىنگى زامانداسقا ارنايى جولدانعان جولداۋ, بولاشاق ومىرگە قاجەت ەسكەرتپە ىسپەتتى قىزمەت كورسەتەدى دەپ سانادىم.

حح عاسىردىڭ باسىندا ۇشقىنداعان ­جال­پىرەسەيلىك رەۆوليۋتسيالىق قوزعا­لىس­­پەن, يمپەريادا تۇتانعان جالپى­مۇ­سىلمان­­دىق قوزعالىسپەن استاسا دامىعان الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۋىن جəنە ونىڭ الاشوردا شاڭىراق كو­تەرگەنگە دەيىنگى ورىستەۋىن, تيىسىنشە, قازاق قوعامدىق-ساياسي ويىنىڭ دامۋىن كورسەتەتىن جەكە-جەكە بولىمدەرگە جىكتەلگەن تاريحي-تانىمدى ون داپتەر­دەن تۇراتىن «الاشيا» ءريسəلəسى قا­لىڭ وقىر­ماندى ەڭ اۋەلى 1 360 بەتكە سو­زىلعان كولەمىمەن شوشىتا­ ما دەپ وي­لايمىن. قالىڭ وقىرمان تۇگىل, ساناۋ­لى ءام سانالى ادەبيەت سىنشىلارى دا تاپ سوندىقتان بۇل تۋىندىعا بەتتەمەي مە دەپ قورقامىن. قازىرگى زامان ءۇشىن بايىرعى زاماننىڭ ءزىلماۋىر فوليان­تىنداي كورىنەتىن مۇنداي قالىڭ كىتاپ­تى وقيمىن دەپ ۋاقىت وتكىزگەننەن گورى, ونىڭ ازاماتتارىمىزدى تاريحپەن تار­بيەلەۋ تۇرعىسىنان بۇگىنگى كۇن ءۇشىن وتە ماڭىزدىلىعىنا, وتكەن جولىمىز بەن سول جولداعى جان-تانىمەن حالىققا قىزمەت ەتكەن تۇلعالارىمىزدى ءىس-ارەكەت ۇستىندە تانىپ-بىلۋگە جاردەمدەسەتىن تانىمدى­لىق سيپاتىنا ۇڭىلگەننەن گورى, بۇلارعا ەش ءمان بەرمەستەن, «ادەبيەتىمىزدە ەلەڭ ەتەرلىكتەي شىعارما ءالى كۇنگى جازىلمادى» دەي سالۋ الدەقايدا وڭاي, ءارى مۇنداي تۇجىرىم, كوپشىلىك وقىرمان بەيتانىس بولعاندىقتان, ەشكىمنىڭ تاراپىنان داۋ دا, كۇدىك تە تۋعىزبايدى. جوق دەگەنگە سوت تا جوق.

قالاي بولعاندا دا, ءبىز ءبارىبىر «الاشيا» ءتۇپتىڭ تۇبىندە وقىرمانعا وقۋ­لىق سەكىلدى تانىلادى دەگەن ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيمىز. ويتكەنى ونىڭ بۇگىنگى جاس ۇرپاق­قا اتا-باباسى عۇمىرىنان قۇندى مالىمەت بەرىپ, ءوزىن-ءوزى تانۋىنا جاردەمدەسەتىن تانىتقىش انىقتامالىق ءراۋىشتى قۇندى تۋىندى ەكەنىن بىلەمىز.

ءريسالانىڭ العاشقى داپتەرىندە 1905 جى­لى ماۋ­سىمدىق قوياندى جəرمەڭكەسىندە پاتشا ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ اتىنا پەتيتسيا ازىرلەۋ كەزىندەگى وقيعالارمەن, وقى­عان جاستارمەن, تانىمال تۇلعالارمەن, قازاق دالاسىنا وتارلىق ءدəۋىردىڭ قا­لاي ورنىققانىنىڭ تىكەلەي كۋəگەرى, بەر­تىن­دە ايماقتا قارسىلىق قوزعالىسىنا قاتىس­قانى ءۇشىن ايدالعان, ءبارىبىر كاتورگا­دان قاشىپ كەلگەن ەركىندىك قارتپەن, ونىڭ اسكەرمەن شايقاستا وپات بولعان كوتەرىلىسشى سەرىگىنىڭ بالاسى جاس وتەمىس­پەن, يمپەريا ورتالىعى جاعىنان كەلگەن شەتىن كوزقاراستى جاسايمەن تانىسامىز. بۇل ءىس جۇزىندە ءبىز بۇگىندە الاش قوزعالىسى دەپ اتاپ جۇرگەن قۇبىلىستىڭ – ۇلت ازاتتىعىن كوكسەگەن جاڭا تۇرپاتتى كۇرەستىڭ باستاپقى ءىرى بەلەسى ەدى. ەكىنشى داپتەردە ولاردىڭ سول داۋىردەگى تۇرك زيالىلارىمەن بىرگە نيجني نوۆگورودتاعى مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسۋى سۋرەتتەل­گەن. ال ءۇشىنشى داپتەردە ولاردى قار­­قارالى وڭىرىندەگى باسقارۋدىڭ جاڭا ۇل­گىسىن اڭساعان وزگەرىستەرگە, ءنىلدى كەنىشىندەگى جۇمىسشىلار تولقۋىنا, ورال­داعى تۇڭعىش قازاق ساياسي پارتياسى جينالىسىنا قاتىسۋشىلار قاتارىنان كورەمىز. سونىمەن, بۇل ءۇش داپتەردە قا­زاق دالاسىنىڭ جاڭا ساياسي كۇرەس جول­ىنا ءتۇسۋى, جالپى تۇركى الەمىمەن مۇرات­تاس­تىعىن ايقىنداپ, كۇرەس جولدارىن بەل­گىلەۋى, ەلدىكتى جاڭعىرتۋداعى بولاشاق ساياسي قۇرىلىم جوبالارىن ءتۇزۋى ءسوز بولادى.

بۇلاردان كەيىنگى ءتورت داپتەر قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ پارلامەنت جۇمىسىنا قاتىسۋىنا ارنالعان. حالىق وكىلدەرىنىڭ يمپەرياداعى زاڭ شىعارۋشى مەكەمەگە ارتقان ءۇمىتى, ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋما مىنبەرىنەن قازاق ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلۋى, ۇلت ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ەكىنشى دۋمادا قارالۋى, ءۇشىنشى دۋمادا قازاق قايراتكەرلەرى جۇرگىزگەن پارلامەنتتىك كۇرەستىڭ توقىراۋى تۋرالى اڭگىمەلەنەدى.

سەگىزىنشى, توعىزىنشى, ونىنشى داپ­تەرلەردەگى ەتيۋدتارعا ەل مۇددەسىن كوز­دەگەن زيالىلاردىڭ ون التىنشى جىل كوتەرىلىسىنە وراي يمپەريانىڭ بيىك ورىن­دارىنداعى, ءتورتىنشى دۋماداعى كۇرەستەرى, پاتشانىڭ تاقتان تۇسۋىنە بايلانىستى تۋعان جاڭا ساياسي مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ ماقساتىنداعى ءىس-ارەكەتتەر, جالپىقازاق قۇرىلتايلارى, ۇلتتىق قوزعالىستىڭ كۆينتەسسەنتسياسى سەكىل­دەنگەن جۇلدىزدى ءسات – بايىرعى قازاق ورداسىنىڭ زاماناۋي وركەنيەتكە ساي جاڭعىرۋى ىسپەتتى الاش ورداسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى ارقاۋ بولعان.

«الاشيا» ريسالاسىندە رەسەي پاتشا­لىعىنىڭ وتارىنا اينالعان تۇرك حا­لىقتارىنىڭ ورىس مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن وزىق وكىلدەرى ءوز ەل-جۇرتتارىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ويلاپ, مۇسىلمان قوزعا­لىسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوس­قانى كورسەتىلەدى. اسىرەسە يمپەريانىڭ ورىس ەمەس حالىقتارىن باسقارۋ ىسىنە, مەم­لەكەتتىك دۋماعا وتار حالىقتاردان وكىلدەر سايلاۋدىڭ زاڭنامادا قاراس­تىرىلۋىنا بەلسەنە اتسالىسقان گەنەرال عۇ­بايدوللا جاڭگىرحان ۇلى شىڭ­عىسحان, تۇرك حالىقتارىن اعارتۋ سالا­سىن­داعى جۇمىستارعا ايرىقشا اسەر­ ەتكەن ايگىلى ءجاديدشى ىسمايىل گاسپرينسكي, الاش قوزعالىسىنىڭ ءار كە­زەڭىندە تانىلعان ءاليحان بوكەيحان, باقىتجان قاراتاەۆ, سەرالى لاپين, جاقىپ اقباەۆ, ءاليماردان توپچيباشەۆ, ءابدىراشيت يبراگيموۆ, شاھماردان قوس­شىعۇلوۆ, سا­لىمگەرەي ءجانتورين, قۇتلۇمۇحامەد تەۆ­كەلەۆ, شاھايدار سىرتلانوۆ, تيموفەي سە­دەلنيكوۆ, احمەت ءبىرىم­جانوۆ, يلياس بوراگانسكي, راشيد يبراگيموۆ, مۇستا­فا شوقاي, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ, عاياز يسحاكوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, زاكي ۆاليدوۆ, احمەد تساليكوۆ, كولباي تو­عى­سوۆتار ناقتى ءىس-ارەكەت ۇستىندە بەينەلەنگەن. سونداي-اق وقىر­مان ءريسالا ماتىنى­نەن رەسەي يم­پە­رياسىنىڭ ءىى نيكولاي پاتشا, پرەمەر-مينيستر پەتر ستولىپين, ءتور­تىنشى دۋما توراعاسى ميحايل رودزيانكو, مەم­لەكەتتىك دۋما مۇشەسى, «ەڭبەكشىل­دەر» فراكتسياسىنىڭ توراعاسى الەكساندر كەرەنسكي سەكىلدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىن دە, رەسەي رەسپۋبليكا­سىن توڭكەرىس جاساپ قۇلاتقان, جەر-جەردە كەڭەس  بيلىگىن ورنىقتىرۋعا كىرىس­كەن بولشەۆيزم كوسەمدەرى ۆلاديمير لەنين, يوسيف ستالين بەينەلەرىن دە كەزدەستى­رەدى. جالپى «الاشيا» ۇلتتىق قوزعالىس با­رىسىندا كورىنگەن كوپتەگەن تاريحي تۇل­­­عا حاقىندا وقىرمانعا ۇمىتىلماس ماع­لۇماتتار بەرەدى.

قورىتا ايتقاندا, «الاشيا» ءريسəلəسى العاشقى ورىس رەۆوليۋتسياسى كەزىندەگى پەتيتسيا ناۋقانىنان سەرپىندى تۇردە باستالعان قازاقتىڭ ازاتتىق جولىنداعى جاڭا تۇرپاتتى قوزعالىسىن بەينەلەيتىن ءدəۋىرناما بولىپ سومدالدى جانە سولاي تانىلادى دەگەن ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيمىز. ەلىمىزدىڭ زاماناۋي وركەنيەت پاليتراسىنا وزىندىك ورنەگىمەن قوسىلۋىنا اپارار جولدىڭ العاشقى باسپالداعىن بەينەلەگەن تاريحي داستان قازىرگى تاڭداعى ءبىزدىڭ قىز-جىگىتتەرىمىزدىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن ارتتىرىپ, وتانشىل, مەملەكەتشىل ازامات رەتىندە قالىپتاسۋلارىنا دا سەپتەسەرىنە ءشۇباسىز سەنەمىز.

بەيبىت قويشىباەۆ,

جازۋشى