بيىلعى ەۋرازيالىق اربيتراج اپتالىعى, ياعني EAW25 داۋلاردى شەشۋ سالاسىنداعى ايماقتىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن بىرىكتىرەتىن ناعىز الاڭعا اينالدى. سونداي-اق EAW25 بيزنەستى جانە مەملەكەتتى قولدايتىن ۇزدىك تاجىريبەلەر مەن يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى ناسيحاتتاپ, حتو مەن استانانىڭ وڭىرلىك داۋلاردى شەشۋ ورتالىعى رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اڭعاردىق. بۇل ماسەلەدە تاۋەلسىز قۇرىلىم رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ءرولى زور. اپتالىق كەزىندە احقو سوتى مەن حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعىنىڭ تىركەۋشىسى جانە اپپارات باسشىسى كريستوفەر كەمپبەلل-حولتپەن اربيتراج اپتالىعى جانە حالىقارالىق قۇقىق تاقىرىبىندا سۇحبات قۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– كريستوفەر مىرزا, بۇل اپتالىق جەتەكشى تورەشىلەرگە, جەكە تاجىريبەدەگى جانە كورپوراتيۆتىك زاڭگەرلەرگە, ساياساتكەرلەر مەن عالىمدارعا اربيتراجداعى زاماناۋي تاجىريبە, مۇمكىندىكتەر, سىن-قاتەرلەر مەن شەشىمدەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ ءجۇرمىز. جالپى, بۇل اۋقىمدى اپتالىقتى كەزەكتى مارتە استانادا وتكىزۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولىپ وتىر؟
– بيىل دا استانادا ءداستۇرلى ەۋرازيالىق اربيتراج اپتالىعىن وتكىزىپ وتىرمىز. بۇل – حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىراتىن نەگىزگى ءىس-شارامىز. ءبىز تورەلىك جانە داۋلاردى شەشۋ سالاسىنداعى جەتەكشى الەمدىك ساراپشىلاردى – سۋديالاردى, پراكتيكتەردى جانە مامانداردى قازاقستانعا ارنايى شاقىردىق. ارينە, مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگى مامانداردى ءبىر الاڭعا جيناۋ وڭاي شارۋا ەمەس, بۇل ءبىزدىڭ ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. ەلورداداعى احقو سوتى مەن تورەلىك ورتالىعى ءۇشىن بۇل – حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىمىزدىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ دالەلى.
– بۇل جيىن زاڭگەرلەر مەن سالا ماماندارىنا قانداي جاڭا مۇمكىندىك بەرەدى؟
– فورۋم داۋلاردى شەشۋ سالاسىنداعى الەمدىك ماماندارمەن ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋعا جانە نىعايتۋعا جاعداي جاسايتىن بىرەگەي مۇمكىندىك ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ استاناداعى حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى بازاسىندا بۇل فورۋم قازاقستانعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا, ەلدى ەۋرازياداعى سەنىمدى ينۆەستيتسيالىق ورتالىق رەتىندە تانىستىرۋعا ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. بۇل – ستۋدەنتتەر مەن جاس زاڭگەرلەرگە, ياعني وسى سالانىڭ بولاشاق كاسىبي كوشباسشىلارىنا الەمنىڭ ۇزدىك ماماندارىنان ۇلگى الىپ, كوپ نارسە ۇيرەنۋگە جول اشاتىن زور مۇمكىندىك. ءبىز استانادا, احقو بازاسىندا جاڭا كاسىبي ستاندارتتار قالىپتاستىرىپ, حالىقارالىق قۇقىقتىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ارقىلى جاس زاڭگەرلەر ءۇشىن ناقتى مۇمكىندىكتەر ۇسىنىپ وتىرمىز.
– ءدال قازىر احقو-نىڭ ستراتەگيالىق نەگىزگى ماقساتى ەەاو ەلدەرىن, ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ءوڭىرىن بايلانىستىراتىن امبەباپ پلاتفورما رەتىندە ورنىعۋ ەكەنىن بىلەمىز. قۋانتارلىعى, وڭىردەگى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ احقو-عا دەگەن سەنىمىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانى سەزىلەدى. سەبەبى اربيتراج اپتالىعىنىڭ جىل وتكەن سايىن ءمانى ارتىپ كەلە جاتقان سياقتى. وتكەن جىلعىعا قاراعاندا بيىل قاتىسۋشىلار قاراسى كوبىرەك كورىندى.
– ءبىز شامامەن 400 قاتىسۋشى كەلەدى دەپ جوسپارلاعان ەدىك, سول شامادا بولدى. ياعني بۇل بىلتىرعى كورسەتكىشتەن ءتورت ەسە ارتىق. ءبىز كەلەسى جىلى بۇل فورۋمدى ودان دا كەڭ اۋقىمدا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. نەگىزگى ماقسات – الەمنىڭ ەڭ بىلىكتى زاڭگەرلەرىن قازاقستانعا شاقىرىپ, ولاردى ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتىنىڭ نىعايۋىنا ۇلەس قوسۋعا تارتۋ. ولار احقو سوتى مەن حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعىنىڭ اياسىندا ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا ساي قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– قازىرگى جاھاندىق كۇردەلى گەوساياسي احۋال جاعدايىندا بۇل فورۋمنىڭ استانا ءۇشىن قانداي ستراتەگيالىق ءمانى بار؟
– فورۋمنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – حالىقارالىق ينۆەستورلارعا, سونىڭ ىشىندە ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنە قازاقستاندا ناقتى ءارى تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن كورسەتۋ. كوپتەگەن ينۆەستور بۇل تۋرالى بىلەدى, بىراق ەڭ ماڭىزدىسى – سەنىم. ياعني ولار وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالارىنىڭ سەنىمدى قورعالاتىنىنا كوز جەتكىزۋگە ءتيىس. كوبىنە جوبالار پوتەنتسيالدىڭ بولماۋىنان ەمەس, قۇقىقتىق سەنىمسىزدىكتەن جۇزەگە اسپاي قالادى. سوندىقتان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستان باسشىلىعىنىڭ باستاماسىمەن احقو سوتى مەن حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعىنىڭ قۇرىلعانىن بىلەسىزدەر. بۇل فورۋم – ينۆەستورلارعا قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنە سەنۋگە بولاتىنىن جىل سايىن ەسكە سالىپ وتىراتىن بىرەگەي الاڭ. ءبىز ينۆەستورلارعا: «قازاقستانعا كەلىڭىزدەر, مۇندا ءسىزدىڭ قۇقىقتارىڭىز حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قورعالادى», دەپ اشىق ايتا الامىز. سەنىمدى قالىپتاستىرۋ – باستى ماقساتىمىز جانە مۇنداي شارالار وسى سەنىمدى نىعايتا تۇسەدى.
– حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوسا الدى؟
– احقو سوتى مەن حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى – ءوزارا تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىن, داۋلاردى شەشۋدىڭ تاۋەلسىز ينستيتۋتتارى رەتىندە قازاقستاننىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازاقستانعا ينۆەستورلار ءارتۇرلى سەبەپپەن كەلەدى, بىراق كوپ جاعدايدا, اسىرەسە شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن وسى ورتالىقتاردىڭ بولۋى شەشۋشى فاكتور بولدى. ارينە, ەشكىم سوتتاسقىسى كەلمەيدى – ءبارى تابىس تابۋدى, قوعامعا ۇلەس قوسۋدى جانە بەدەل قالىپتاستىرۋدى قالايدى عوي. بىراق ومىردە بيزنەس سالاسىندا دا قيىندىق تۋىنداۋى مۇمكىن. سونداي جاعدايدا ينۆەستورلار ءادىل ءارى سەنىمدى قۇقىقتىق جۇيەگە جۇگىنگىسى كەلەدى. بىزدەگى حالىقارالىق ساراپشىلارمەن جۇمىس ىستەيتىن احقو سوتى مەن تورەلىك ورتالىعى – ءدال سونداي سەنىمدى ورتالىق. بىرنەشە ءىرى كورپوراتسيا بىزگە اشىق تۇردە: «ەگەر وسى ورتالىقتار بولماسا, ءبىز قازاقستانعا دا, ءتىپتى ەۋرازياعا دا ينۆەستيتسيا سالماس ەدىك», دەپ ايتتى. بۇنى ەلدىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا قوسىلىپ وتىرعان زور ۇلەس دەپ ايتۋعا بولادى.
– وسى جولى تۇركى اربيتراج قاۋىمداستىعىمەن جاسالعان مەموراندۋم تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتقان كوپتەگەن مەملەكەت بار, سولاردىڭ ىشىندە تۇركيانىڭ ورنى ەرەكشە. تۇركيالىق ينۆەستورلاردىڭ قۇقىن قورعاۋدا ءبىزدىڭ سوت پەن تورەلىك ورتالىعىنىڭ ءرولى وتە جوعارى. ءبىز قازىرگە دەيىن 4 مىڭعا جۋىق ءىس قارادىق. ولاردىڭ اراسىندا كۇردەلى, جۇزدەگەن ميلليون, ءتىپتى ميللياردتاعان دوللارلىق داۋلار دا بولدى. بۇل ىستەر ءساتتى شەشىم تاپتى. سولاردىڭ 114-ءى تۇركيالىق ينۆەستورلارعا قاتىستى. ال جوبالارى – جولدار مەن اۋرۋحانالاردىڭ, مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسى, ياعني ەل ينفراقۇرىلىمىنا جانە قوعامعا ناقتى پايداسى بار.
ءبىز تۇركى اربيتراج قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالايمىز. بۇل – ماڭىزدى جانە بولاشاعى زور باستاما. اپتالىق اياسىندا ءبىز وسى قاۋىمداستىقپەن جاڭا ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويدىق. بۇل بىزگە تۇركيامەن عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىمەن قۇقىقتىق بايلانىستى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ودان بولەك, ىستانبۇلدا احقو سوتى مەن حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعىنىڭ وكىلدىگىن اشتىق. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. بۇل كەڭسە تۇركياداعى ينۆەستورلارعا قازاقستانعا كەلمەي-اق, ونلاين نەمەسە سول جەردە وتىرىپ ءبىزدىڭ قىزمەتتەرىمىزدى پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ولار ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى ءادىل ءارى كاسىبي تۇردە شەشۋ ءۇشىن ەندى جاقىن جەردە ورنالاسقان سەنىمدى اربيتراج الاڭىنا جۇگىنە الادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»