تۇركى تۇتاستىعىن تۇعىرلاعان

ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركى­تەكتەس حالىقتاردىڭ تە­رەڭ تامىرلى رۋحاني جانە مادەني بايلانىسى, ادەبي جانە عىلىمي ساباقتاستىعى بۇ­گىندەرى بيىك دەڭگەيدە ساپالانىپ كەلەدى. وسىناۋ تاريحي ءداستۇردىڭ ءجون-جوباسىن زامانعا ساي دامىتۋدا ۇستازدىق جولىن ارناپ, قاجىرلى ەڭبەگىن اياماعان تۇر­كيا عالىمدارى ىشىندە اكادەميك فيكرەت تۇركمەننىڭ ورنى بولەك.

توتاليتارلىق جۇيە ىدىراپ, بۇرىنعى كسرو قۇرامىنداعى تۇركى حالىقتارى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن حح عاسىردىڭ 90-جىلدارى پروفەسسور فيكرەت تۇركمەن اسا ماڭىزدى كەلەلى ىستەردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلىپ, تالاي ماڭىزدى ەلارالىق جوبا­لاردىڭ ۇيىتقىسى بولدى. قاستەرلى تۇركى الەمىنىڭ تاريح تول­قىنىندا تالاي قاتەرلى سىنىقتار سوققىسىنان اجىراۋعا اينالعان رۋحانيات ءتىنىن قايتا شەگەندەۋ مەن دانەكەرلەۋ مىندەتىن ەلەۋلى تۇلعالار قاتارىندا موينىنا الدى. جاۋاپكەرشىلىگى مول ەلدىك-تۋىستىق جۇمىستارعا قا­جىر-قايراتىن سارقا جۇمسادى.

قاسيەتتى تۇركيا توپىراعى­نا العاش يمەنە قادام باسقان دارىندى جاس بۋىندى تۇركى وركەنيەتى رۋحىندا تاربيەلەپ, ولار­دى جاڭاشىل ءبىلىم مەن بىلىك پاراساتىنا باۋلىدى. شىنايى ۇستازدىق كەڭەسىن بەرىپ, عىلىمي ىزدەنىستەرىن شىڭدايتىن ورەلى تالاپ قويا ءبىلدى. قازاقستان, ازەر­بايجان, تۇرىكمەنستان, قىر­عىزستان, وزبەكستان, تاتارستان, باشقۇرتستان ەلدەرىنەن ءبىلىم ىزدەپ بارعان ماگيسترانت, دوك­تورانتتاردىڭ ديسسەرتاتسيالارىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ۇستاز ءتالىمىن العان شاكىرتتەرى دە بيىك­كە ۇمتىلدى. ەر نامىسى – ەل نامىسى, ەر مۇراتى – ەل مۇ­راتى ەكەنىن جەتە ۇعىندى. پرو­فەسسور فيكرەت تۇركمەننەن ءتا­لىم العان جاستاردىڭ ءبىرازى بۇگىن­دە تۋعان ەلىندە جوعارى لاۋا­زىم­دى مەملەكەتتىك, عىلىمي-اعار­تۋشىلىق قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەنىن ماقتانىشپەن ايتامىز.

ۇستازدىق جولىن 1968 جىلى تۇركيانىڭ ەرزۋرۋم قالاسىنداعى اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇرىك ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ حالىق ادەبيەتى اسسيستەنتتىگىنەن باستاعان فيكرەت تۇركمەن عىلىمي-ادىستەمەلىك شىڭدالۋ, عالىمدىق كەمەلدەنۋ بەل-بەلەستەرىن ماڭ­داي تەرمەن وتكىزدى. 1969 جىلى ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىنا ءتۇسىپ, 1972 جىلى پروفەسسور مەحمەت كاپلاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن «اشىق گاريپ اڭگىمەلەرىن سالىستىرمالى زەرت­تەۋ» اتتى PhD ديسسەرتا­تسيا­­سىن قورعادى. 1974–1976 جىلدارى فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج­دە ەسىمى الەمگە ايگىلى فولكلوريست عالىم پەرەتاۆ نايلي بو­را­­­تاۆپەن بىرگە سوربوننا ۋني­ۆەر­سيتەتىندە فولكلورلىق ادىس­تەمە جانە حالىق ادەبيەتىنەن تا­عىلىمى مول دارىستەر وتكىزدى. سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيا­لاردا جاڭاشىل باعىتتاعى اسا وزەكتى تاقىرىپتاردا بايانداما جاساپ, عىلىمي-ادىستەمەلىك وي-پىكىر, تۇجىرىمدارىمەن بەدەلدى عىلىمي ورتا نازارىن اۋدارتتى.

تۇركياعا ورالعاننان كەيىن 1976–1978 جىلدارى ارالىعىندا اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتەدى. 1978 جىلى قىزمەت بابىمەن ەگە ۋنيۆەرسيتەتىندە جاڭا­دان اشىلعان الەۋمەتتىك عىلىم­دار فاكۋلتەتىنە (قازىر ادەبيەت فاكۋلتەتى) اۋىسادى. 1980 جىلى «زۋحرا مەن تاحير» اتتى زەرتتەۋى ءۇشىن دوتسەنت عىلىمي اتاعىن السا, 1986 جىلى «ناسرەددين قوجا ازىلدەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى ءۇشىن پروفەسسور اتاعىنا يە بولدى.

1992 جىلى يزمير قالاسىن­دا ىرگەتاسى قالانعان ەگە ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ تۇركى الەمىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋعا قاجىر-قاي­رات جۇمساپ, وسى مەكەمەنىڭ نەگى­زىن قالاۋشى ديرەكتور قىز­مەتىن اتقاردى. پروفەسسور فيك­رەت تۇركمەن باستاماسىمەن 1986 جىلى ەگە ۋنيۆەرسيتەتىندە «تۇ­رىك ءتىلىن ۇيرەنۋ ورتالىعى» قۇرى­لىپ, كەيىن ول تۇركى الە­مىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرا­مى­نا ەندى. بۇگىنگە دەيىن بۇل ورتا­لىقتا 112 ەلدەن كەلگەن 10 مىڭ­عا جۋىق شەتەلدىك ستۋدەنت تۇ­رىك ءتىلىن ۇيرەنىپ شىقتى. تىنىم­سىز ىزدەنىستەگى عالىم ەگە ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ تۇركى الەمىن زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىندا «تۇركى الەمىنە شولۋلار» جۋرنالىن شىعاردى. باسىلىمدى زياتكەرلىك ورەدەگى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەردى.

تۇرىك ەپوستارى مەن حالىق ەر­تەگىلەرىن جۇيەلى زەرتتەپ جۇر­گەن كورنەكتى پروفەسسور ماگيستراتۋ­را مەن دوكتورانتۋرا بويىنشا جاڭا مازمۇنداعى وقۋ باع­دار­لامالارىن اشىپ, ماڭىزدى تا­قى­رىپتارعا جاس تالاپتاردى, بو­لاشاق عالىمداردى تارتا ءبىلدى. 2012 جىلى ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنەن زەي­­نەتكەرلىككە شىققان فيكرەت تۇرك­­­مەن 44 جىل مۇعدارىندا تۇر­كى­تانۋ عى­لىمىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ەلەۋلى ماراپاتتارعا يە بولدى.

فيكرەت تۇركمەن بۇگىنگى كۇن­گە دەيىن عىلىمي قاۋىمعا 300-دەن استام عىلىمي ماقالا, 26 كىتاپ ۇسىنىپتى. بەدەلدى ۇلت­تىق ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىم­دار­دا ءبىرشاما ماقالالارى جا­ريا­لانعان. ءبىرتۋار ۇستاز, بىلىكتى ما­مان, زەردەلى عالىم تۋرالى ءۇش كىتاپ جازىلىپ, ۇلتتىق فولك­لور جۋرنالىنىڭ ارنايى سانى شىعارىلدى. مۇندا ۇس­تاز شاپاعاتىنا بولەنگەن, قامقور­لى­عىن كورىپ, ءتالىمىن العان شاكىرت­تەرىنىڭ, ارىپتەستەرى مەن مۇراتتاس جانداردىڭ اقجارما تىلەكتەرى, يگى لەبىزدەرىنەن فيكرەت تۇرك­مەن­نىڭ پاراسات الەمى, ادامي قاسيەتى, عالىمدىق بيىگى, ازاماتتىق تۇل­عاسى جارقىراي كورىنەدى.

تىنىمسىز ەڭبەگىمەن ەل قۇر­مەتىنە بولەنگەن عالىمنىڭ فول­ك­لوريستيكاداعى ىرگەلى ەڭبەگى قازاق حالقىنىڭ سانعاسىرلىق ادەبي مۇراسىن تۇركى الەمىنە ەتەنە تانىستىرۋ, وزىق ۇلگىلەرىن جاريالاۋ, جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ ىستەرىمەن دە ۇشتاسىپ جاتىر. 1997 جىلى تۇركيا مەملەكەتتىك جوس­پارلاۋ ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن پروفەسسور فيكرەت تۇركمەننىڭ جەتەكشىلىك ەتكەن «تۇركى الەمىنىڭ ەپوستارىن انىقتاۋ, تۇرىك تىلىنە اۋدارۋ جانە تۇركيادا باسىپ شىعارۋ جوباسى» قولعا الىنىپ, ول 2008 جىلى ساتىمەن اياقتالدى. اسا اۋقىمدى جوبا اياسىندا قازاق حالقىنىڭ داستاندارى 11 توم بولىپ جارىق كوردى. ءبىرىنشى تومدا «كوروعلى» جىرى – 28 نۇسقا, ەكىنشى تومدا «قۇبىقۇل» جىرى – 5 نۇسقا, «دوتان باتىر» جىرى – 6 نۇسقا, «قۇلامەرگەن» جىرى – 10 نۇسقا, «قارابەك باتىر» جىرى – 2 نۇسقا قامتىلدى. ءۇشىنشى تومدا «باراق باتىر» جانە «اقبوپە-ساۋىتبەك» داستاندارى جاريالاندى. ءتورتىنشى توم «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنا» ارنالىپ, كىتاپ «اڭشىباي باتىر جانە ونىڭ ۇرپاقتارى», «قارادوڭ باتىر جانە ونىڭ ۇرپاقتارى», «جەكە باتىرلار جايىنداعى جىرلار» دەپ اتالاتىن ءۇش بولىمنەن قۇرالدى. بەسىنشى تومدا «شورا باتىر» جىرى جاريالانسا, التىنشى تومدا «مىرقى باتىر», «نۇرعايشا», «اقبيكەش-قارابالا» جىرلارى باسىلدى. جەتىنشى تومدا «الاڭقاي باتىر», «ماناس ۇلى تۇياقباي باتىر», «ولجاباي جانە قىرىق باتىر», «بوزامان باتىر» داستاندارى بەرىلدى. سەگىزىنشى تومدا «الپامىس باتىر», «قامبار باتىر» جىرلارى, توعىزىنشى تومدا «دۇرلىگۋ», «قاراشاش قىز», «ماقپال-سەگىز» داستاندارى, ونىنشى تومدا «اقبوبەك», «اقبوپە», «اۋەز باتىر», «بازار باتىر», «ەر بەكزات», «ەر توقىمبەت», «ەرمەك باتىر», «وتەگەن باتىر», «ساۋرىق باتىر», «سۇرانشى باتىر» جىرلارى توپتاستىرىلدى. ون ءبىرىنشى تومدى «قوبىلاندى باتىر» جىرى تۇيىندەدى.

قازاق ەلىمەن عىلىمي-شىعار­ماشىلىق بايلانىسىن ۇزبە­گەن فيكرەت تۇركمەن ءار جىلدارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم الۋشىلارىنا «تۇركى فولكلورى مەن ادەبيەتى», ء«سوز ونەرى جانە تاريح», «ادەبي بايلانىستىڭ عىلىمي پا­راديگمالارى», «عىلىمي زەرت­تەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ» تاقىرىپتارىنان ءدارىس وقىدى. عىلىمي تاجىريبەسىمەن ءبولى­­سىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپا­سىن ەسەلەۋ, ادىستەمەلىك نەگىز­دەر­دى مەڭگەرۋ شارتتارىنا قاجەتتى كەلەلى ويلارىن ورتاعا سالدى. ۋني­ۆەرسيتەت دوكتورانتتارىنا شەتەلدىك عىلىمي كەڭەسشى بولىپ, قازاقستاننىڭ بىلىكتى كاسىبي ماماندارىن قالىپتاستىرۋعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.

فيكرەت تۇركمەننىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن قازاق ادەبيەتى مەن فولكلورىنا قاتىستى «قا­زاق جىراۋلىق ونەرى», «قازاق باتىرلىق داستاندارىنىڭ تيپولوگياسى», «جۇسىپبەك ايما­ۋىت­ ۇلىنىڭ ادەبي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى», «قازاقستان­نىڭ جامبىل وبلىسى اڭىزدارى», «قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ميفو­لوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ انا­ليتي­كالىق بيبليوگرافياسى» سىندى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­لار قور­عالدى. ءمان-ماعىناسى زور عىلىمي ەڭبەگى, ۇستازدىق قىز­­مەتى ەسكەرىلىپ, ول 2011 جىلى «تۇر­كيا-قازاقستان دوستىعى مەن ىنتىماق­تاس­تىعىن دامىتۋ مە­دالىمەن» مارا­پاتتالدى. بىز­دىڭشە, تۇرىك رەسپۋب­ليكاسىنىڭ اتى مەن زاتى بار وسى عا­لىمى قازاق­ستان­نىڭ «دوس­تىق» وردەنىنە تولىق لا­يىق­تى.

فيكرەت تۇركمەننىڭ قازاق حال­قىنا دەگەن قۇرمەتى مەن سۇيىس­پەنشىلىگى الابوتەن. توم-توم زەرت­تەۋلەرى مەن عىلىمي جيناق­تا­رى­نان بولەك, ەگە ۋنيۆەرسيتەتى­نە تاعىلىمدامادان وتۋگە بار­عان ەل جاستارىن باۋىرىنا باسىپ, ۇس­تازدىق قامقورلىعى مەن اكە­لىك مەيىرىمىنە بولەگەنى اڭىز بولىپ اي­تىلادى. كىتاپحاناسىمەن تا­نىس­تىرىپ, اسا قۇندى ادەبي جادى­گەر­لەر­مەن سۋسىنداۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. جانى جايساڭ ۇستازعا ­قا­زاق شاكىرت­تەرىنىڭ ايتار العىسى شەكسىز.

عالىمنىڭ سانعاسىرلىق رۋحاني مۇرامىزدى اۋدارۋ, جاريالاۋ, جۇيەلى زەرتتەۋ باعىتىنداعى جۇمىسى بۇگىن دە جالعاسىپ جاتىر. پەرزەنتتەرىنە ەدىل, ورحۋن دەگەن ات قويعان عالىم سانالى عۇمىرىن تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە, ءبىلىمدى شا­كىر­تتەرىنىڭ جان-جاقتى جەتىلۋىنە ارناپ كەلەدى.

تاريحي تامىرىمىزدى ماق­تان تۇتىپ, تۇركى الەمىنىڭ جاسام­پازدىعىنا العاۋسىز ەڭبەك ءسىڭى­رىپ جۇرگەن قادىرلى پروفەس­سور فيكرەت تۇركمەن تاياۋدا سەك­سەن­نىڭ سەڭگىرىنە شىقتى. اتا­جۇرت­­تاعى ورتا جانە جاس بۋىن عا­لىم­دار اتىنان ءتاڭىرى ايتۋلى فول­ك­لورتانۋشىعا, عىلىم ابى­زىنا ۇزاق عۇمىر بۇيىرتسىن دەي وتىرىپ, جاھانداعى تۇركى باۋىر­لا­رىنىڭ رۋحاني جەڭىسىنە كۋا بولا بەرۋىن تىلەيمىز.

قۋانىشبەك كەنجالين,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ دوتسەنتى, تۇركىتانۋشى