ءبىز بىلەتىن كۇيدى بايىرعى بابالارىمىز «كۇك» دەپ اتاپ, ونى تاڭىرمەن تىلدەستىرەتىن دانەكەر دەپ ۇقتى. بۇل دەرەك ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگىنەن» تياناق تاپقان. وسى ارقىلى بۇگىنگى قوعام ازاماتى ءسوزدىڭ ون عاسىر بۇرىن قالاي دىبىستالعانىن اڭعارادى. ال «كۇك» دەپ اتالاتىن سول اۋەننىڭ ءوزى ىلكى قۇلاققا قالاي جەتكەن ەكەن؟ قاھارلى حاننىڭ قاباعىن تۇسىرگەن قارالى حابار قانداي بولدى؟ قاشقاريدىڭ قادىم كىتابىنداعىداي ءسوزدىڭ عانا ەمەس, ءۇننىڭ دە ترانسكريپتسياسىن جاساۋ مۇمكىن بە؟ ماسەلەن, ول دىبىس قوڭىر ما, اششى ما؟ جوق, الدە اشىق پا, بىتەۋ مە؟ بۇل ءبىر كەلەشەكتەن ەستەلىك, وتكەن شاقتان جاڭالىق ىزدەۋ سەكىلدى ءبىلىم مەن تۇيسىككە قۇرىلعان تۇڭعيىق تانىم جولى. سول جولدا قازاق مۋزىكاسىنىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ, الەۋەتىن ارتتىرىپ جۇرگەن ءبىر توپ ونەرپازدى كەزدەستىردىك. ولار – تاريحي اسپاپتاردى قايتا جاڭعىرتىپ جۇرگەن «جوشى» فولكلورلىق ءانسامبلى.
اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق. 60-جىلدارى ءجيى ايتىلعان «قازاقتا دومبىرا مەن قوبىزدان وزگە مۋزىكالىق اسپاپ بولماعان» دەگەن جاڭساق پىكىردى وتىراردا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى جوققا شىعاردى. ونەرتانۋشى بولات سارىباەۆ باستاعان عالىمدار سول جولى ۇرمەلى اسپاپ – ۇسكىرىكتى تاۋىپ, مۋزىكالىق اينالىمعا ەنگىزدى. ارتىنشا نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ىجداعاتىمەن «وتىرار سازى» وركەسترى قۇرىلىپ, ەسكى زامانداعى اسپاپتار ساحنا تورىندە سويلەي جونەلدى. سوندا بولات سارىباەۆ جيىرمادان اسا اسپاپتى حالىق اۋىز ادەبيەتىندە ساقتالعان دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ىزدەپ تاپتى. ايتالىق, الپامىس باتىر جىرىنداعى مىنا ۇزىندىگە نازار اۋدارايىق:
«كەرنەي-سىرناي تارتتىرىپ,
داڭعىرا-دابىل قاقتىرىپ,
بارىپ ءتۇستى الپامىس,
قاراكوز ايىم ۇيىنە».
وسىنداعى كەرنەي, سىرناي, داڭعىرا, دابىل سىندى اسپاپتار تىلدىك قولدانىسىمىزدا ساقتالىپ قالسا كەرەك. الايدا ەل ونەرىنە ادال ازاماتتار ارقاسىندا ول مۇرالار ءداۋىر قۇمساعاتىنان ارشىلىپ شىقتى. جۇرت اۋزىندا ساقتالعان اڭگىمەلەردىڭ پارقىنا سۇيەنە كەلە, اسپاپتاردىڭ سيپاتى قايتا جاسالدى.
قىرىق قۇلاش قۇدىققا تاستالعان قاۋعا سياقتى قانداي بولسىن دەرەكتى وتكەننىڭ تەرەڭىنەن بۇگىنگى كۇننىڭ كەڭىستىگىنە الىپ شىعاتىن جۇمىسقا ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك تۇسىنىكتەمە بەرەدى. «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» مونوگرافياسىندا ول بۇل ىزدەنىستىڭ ىشكى تانىم مەن ينتۋيتسياعا نەگىزدەلگەنىن اشىپ ايتادى: «مۋزىكالىق مۇرانىڭ دۇنيەگە كەلگەن قالپىندا دىبىستالۋى تۇپنۇسقالىق مۋزىكا دەپ ەسەپتەلەتىنى سياقتى, سول تۇپنۇسقالىق مۋزىكا تۋرالى ونى تۋىنداتۋشىلاردىڭ ۇعىم-تۇسىنىگى مەن ەموتسيالىق-ەستەتيكالىق اسەرى دە تۇپنۇسقالىق جورۋ بولىپ سانالادى». دەمەك مۋزىكا تەك دىبىس ەمەس, تانىم مەن تۇيسىككە قۇرىلعان كود.
شەتەلدەرگە «Joshy qazaq national group» بولىپ تانىلعان ۇجىم – سول كودتى ىزدەۋشى, ونى قايتا وياتۋشى رۋحاني رەكونسترۋكتورلار. بولات سارىباەۆ اتىنداعى مۋزەيدەن قۇرىلعان بۇل ۇجىم العاشقى كۇننەن باستاپ حالىق جادىنداعى ارحەتيپتى سازدى قايتا ءتىرىلتۋدى ماقسات تۇتتى. قازىرگى تاڭدا انسامبل قۇرامىندا سازسىرناي, مەسسىرناي, بۇعىشاق, ادىرنا, باربىت, كەرنەي, دابىل سەكىلدى كونە اسپاپتار تولىققاندى مۋزىكالىق ورتادا ءۇن قاتىپ تۇر. بۇل – جاي عانا دىبىستى قالپىنا كەلتىرۋ ەمەس, ۇلتتىڭ ۇمىتىلعان ۇندىك جادىن وياتۋ, جاڭعىرتۋ.
توپ جەتەكشىسى ءارى استانا قالاسى مادەني-تاريحي مۇرالار مەن ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى باياندى ساحاريا ۇلى ۇلتتىق انسامبلگە مەملەكەت تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ جاسالعانىن ايتادى. «وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ۇجىمنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالاعان مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا ەلوردامىزدا وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىقتاي ۇلتتىق تانىمدىق ورتالىقتىڭ بولۋى كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن. كوپ ۇزاماي استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن قالالىق مادەنيەت باسقارماسى «بىرلەسكەن مۇراجايلار ديرەكتسياسى» جانىنان «ۇلتتىق ونەر مۇراجايى» ءبولىمى قۇرىلدى. وسى ءبولىم نەگىزىندە ونەرپازدارىمىزدىڭ شابىتىن شارىقتاتىپ, شەبەر قولدارىن ۇزارتۋ ماقساتىندا ورنالاساتىن عيماراتتان باستاپ, ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازاسى تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. قازىرگى تاڭدا ونەر ۇجىمىنا بارلىق جاعداي جاسالدى دەۋگە بولادى», دەيدى ول.
«Joshy qazaq national group-تىڭ» مۇشەسى ءارى يدەيالىق باستاماشىسى – مۋزىكاتانۋشى, مۋلتي-ينسترۋمەنتاليست ازامات باقيا. ول – ونەر مەن شەبەرلىكتى ۇشتاستىرا بىلگەن ىزدەنىمپاز تۇلعا. ازاماتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقتا 120-دان استام مۋزىكالىق اسپاپ ءتۇرى بولعان. ءبىر عانا دومبىرانىڭ بەس ىشەكتى «باربىت» كەتبۇعانىڭ دومبىراسىنا قورعاسىن قۇيىلماي تۇرعانداعى ۇلگىسى بولۋى بەك مۇمكىن.
انسامبل قۇرامىنداعىلار تەك ورىنداۋشىلار ەمەس, ارقايسىسى – اسپاپ جاساۋشى شەبەرلەر. ولاردىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىندا اسپاپتار تەك ءبىر عانا ۇلگىدە جاسالمايدى. رەگيسترلىك جىكتەمەگە – ياعني دىبىس دياپازونىنا قاراي سۇرىپتالىپ, ءتۇرلى كولەم مەن قۇرىلىمدا دايىندالادى. باسقا ەلدەردە بۇل قاعيداتقا سايكەس باس, الت, سوپرانو, پيككولو سىندى مۋزىكالىق اتاۋلار قولدانىلادى. ال قازاقتا بۇل دىبىستىق ايىرماشىلىق بۇرىننان بار ءداستۇرلى اتاۋلارمەن ساباقتاسىپ كەتكەن. ولاردى باتىرلار جىرىنان, كونە اڭىزداردان, تۇرمىستىق قولدانىستان كەزدەستىرۋگە بولادى.
«جوشىلىقتار» ۇلتتىق اسپاپتاردى تەك كاسىبي ورتادا عانا دامىتۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتادى. «كاسىبي بىلىممەن قاتار, حالىق اراسىنداعى تارالۋ ماسەلەسىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەگەر بەلگىلى ءبىر اسپاپ تەك وقۋ ورنى ارقىلى عانا داميتىن بولسا, ول تەك ۇلكەن قالالارمەن شەكتەلىپ قالۋى مۇمكىن. مىسالى, دومبىرا – حالىقتىق اسپاپ. كوپتەگەن اۋىلداردا ونى كونسەرۆاتوريا بىتىرمەگەن, بىراق شەبەر ورىنداۋشىلار وينايدى. سول ۇعىمدى باسقا دا كونە اسپاپتارعا قولدانۋىمىز قاجەت. ياعني كاسىبي ۇلگىسىنەن بولەك, قولدانۋعا ىڭعايلى, حالىقتىق ۇلگىدەگى نۇسقالار قاتار ءجۇرۋى كەرەك», دەيدى ا.باقيا.
وسى ماقساتتا سازسىرنايدىڭ بالالار مەن ەرەسەكتەرگە ارنالعان قاراپايىم ۇلگىلەرى دە ازىرلەنگەن كورىنەدى. ونىڭ قاعيداتى وتە جەڭىل: قارا (جابىق) جانە اق (اشىق) نۇكتەلەردى ساۋساقپەن باسۋ ارقىلى دىبىس شىعارۋ. بۇل ءتاسىل بالالاردىڭ موتوريكاسىن, تىنىس الۋ قابىلەتىن عانا ەمەس, ۇلتتىق بولمىستى قابىلداۋىن دا دامىتادى.
ادەتتە, اسپاپ جاسايتىن حالىق شەبەرلەرى ءوزىن كاسىبي مامان رەتىندە مويىنداماي جاتادى. انسامبل مۇشەلەرى بۇل – جاڭساق تۇسىنىك دەيدى. «ولار – ءداستۇر ساقتاۋشىلارى. ءبىز كاسىبي بىلىمگە دەيىن جەتكەنشە, سول كىسىلەر وسى اسپاپتاردى ۇمىتتىرماي جەتكىزدى. دەمەك ولاردىڭ ەڭبەگى – اسا ماڭىزدى ءارى جوعارى باعالانۋعا ءتيىس», دەيدى مۋزىكانتتار.
ۇلتتىق ءۇننىڭ بولمىسى تەك مۋزىكادا عانا ەمەس, تابيعاتپەن ۇندەستىكتە دە بايقالادى. سونىڭ ءبىر مىسالى – سازسىرنايدىڭ ۇلار قۇس ۇنىنە سايكەس جاسالعان نۇسقاسى. ازامات باقيا بۇل اسپاپتى جاساۋ ءۇشىن الدىمەن ۇلار قۇستىڭ ءۇنىن تاسپاعا جازىپ الادى. سوسىن سول ۇنگە سايكەس دىبىستى شىعاراتىن سازسىرناي ۇلگىسىن جاسايدى. «بۇل اسپاپتى تەك ۇلىتاۋدىڭ سازبالشىعىنان جاساۋعا بولادى. ايتپەسە ءۇنى شىقپايدى», – دەيدى شەبەر. ول بىرنەشە اسپاپتى ارشا بۇتاقتارىنا ءىلىپ قويعان. كەيىن جەلدىڭ لەبىمەن اسپاپتان ۇلار ۇنىنە ۇقسايتىن اۋەز شىعىپ, اينالاعا تابيعي اۋەن تارايدى. بۇل – تەك ەكولوگيالىق نەمەسە كوركەم جوبا ەمەس, رۋحاني ءرامىز. ويتكەنى ۇلار – حالقىمىز ءۇشىن كيەلى قۇس. ەل اراسىندا سوڭعى جىلدارى ۇلىتاۋعا قايتا ورالعانى تۋرالى دەرەك تارادى. مۇنى ۇلتتىڭ ءوز رۋحىنا قايتا ورالۋىنىڭ جاقسى يشاراسى دەپ ۇعىنۋعا دا بولادى.
بۇل – جاي عانا ەكسپەريمەنت ەمەس, ۇلتتىڭ تابيعاتپەن, بولمىسپەن رۋحاني ۇندەستىگىن دالەلدەيتىن تەرەڭ ءرامىز. انسامبل كونە مۇرانى تەك مۋزەيلىك جادىگەر كۇيىندە قالدىرماي, ونى بۇگىنگى قوعاممەن ۇندەس ومىرشەڭ مادەنيەتكە اينالدىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ولار عاسىرلار بويى تەربەلىپ جەتكەن سارىندى قايتا ءتىرىلتىپ, حالىقتى ءتۇپ تامىرىمەن قايتا قاۋىشتىرعىسى كەلەدى. وسى مۇراتپەن «جوشىلىق» ساز جاۋىنگەرلەرى قىتاي, رەسەي, تۇركيا, قاتار جانە افريكا ەلدەرىنە ونەر جورىعىن جاساپ ۇلگەردى. ەندى كەلەشەكتە التىن وردانىڭ ارىستان قاعانى سەكىلدى جاھاننىڭ نازارىن تۇركى مادەنيەتىنە باتىل اۋدارماق.