جارقايىڭ اۋدانىندا تاعىلىمى مول جاقسى ءىس قولعا الىنىپ وتىر. مەكتەپ وقۋشىلارى جازعى دەمالىستارىندا تۋعان ولكەنىڭ تاريحي جەرلەرىن ارالاپ, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتەدى.
مەكتەپ جانىنداعى جازعى لاگەردە دەم الىپ, قۇر اتقا مىنگەندەي تىنىققان مەكتەپ وقۋشىلارى بوس ۋاقىتىن بوسقا وتكىزبەي, ءار بەلەسى, ءار توبەسى ەكشەلگەن ەل تاريحىنا تۇنىپ تۇرعان ولكەنى ارالايدى. ىلكى زاماندا ورىن العان وقيعالار, وسى ەلدىڭ ايتۋلى پەرزەنتتەرىنىڭ عيبراتتى عۇمىرى جاس ۇرپاقتى تۋعان جەردىڭ توپىراعىن سۇيە بىلۋگە, قادىرلەي بىلۋگە تاربيەلەيدى. ال ونداي جەرلەر جارقايىڭنىڭ جالپاق دالاسىندا از ەمەس. ىلكىمدى شارۋا «ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگى ەستەلىكتەرى» تاقىرىبىندا ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى شارادان باستاۋ الدى.
بۇل ولكەدە ەل نازارىن اۋداراتىن كونە تاريحتىڭ كۋاسى – «قىزىل تام». سامال جەل ايمالاپ, ساعىم كومكەرگەن «قىزىل تامنىڭ» بيىگىنە وقۋشىلار جاياۋ شىقتى. جۋساندى دالا سىبدىرلاپ, ەستە جوق ەسكى كۇندەردىڭ سىرىن شەرتەتىن ءتارىزدى. «قىزىل تام» تۋرالى ءبىراۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك. اعاش اتاۋلىدان ادا, كوسەنىڭ يەگىندەي جانار توقتاتاتىن قاراسىن كورىنە قويمايتىن جالپاق دالانىڭ جونىنداعى كەسەنە قوزىكوش جەردەن مەنمۇندالاپ كورىنەدى. ەسىل وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا, دەرجاۆينسك قالاسىنان شامامەن 25 شاقىرىم جەردە.
كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, احمەت كوپەس وسى دالاداعى اقشامەن ساۋدا جاساعان از عانا ادامنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. مىڭدى ايداعان باي, ونىڭ ۇستىنە ات تۇياعى جەتەتىن جەرمەن الىس-بەرىس جاساپ, پەشەنەسىنە جازىلعان بايلىقتى جيناعان ەكەن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە احمەت باي ۇيقىسىنان تۇرماي قالادى. ءحالىن بىلە كەلگەن ەتجاقىن اعايىن-تۋىس تامىرى سوقپاي جاتقان سوڭ ءدام-تۇزى تاۋسىلدى دەپ شەشەدى. ەندىگىسى نە تۇرىس, قارا جەردىڭ قويناۋىنا, جەر بەسىككە تاپسىرۋ كەرەك.
شاراپاتىن كورگەن تالاي جاقسى مەن جايساڭ «وي باۋىرىمداپ», ات قويىپ كەلىپ, جانازاسىن شىعارىپ, جەرلەگەن. ارادا ءبىر-ەكى كۇن وتكەن سوڭ قابىر باسىنان ەستىگەن جاننىڭ جون ارقاسىن شىمىرلاتاتىن ازالى ءۇن شىعادى. جۇرەك جۇتقان جىگىتتەر قابىردى اشىپ قاراسا, باي ءتىرى ەكەن. بىراق كەيىنگى جۇرت شايتان ءتىرىلتىپ تۇر دەپ شەشەدى. قالاي بولعاندا دا اق اجالدىڭ كەلگەنى انىق.
ءسويتىپ, تورعاي دالاسىنداعى ەڭ ىقپالدى, بەدەلدى ادامنىڭ ەكى ءتىرىلىپ, ءبىر ولگەنى انىق. بايدىڭ باسىنە ساي مازار سالىنادى. مازاردىڭ قابىرعالارى يلەنگەن بالشىق كىرپىشتەرمەن كوتەرىلىپ, كۇمبەزدەلەدى. كولەمى اجەپتاۋىر, ۇزىندىعى جەتى مەترگە جۋىق, ال بيىكتىگى دە سول شامادا. ۇزاق ۋاقىت وتكەندىكتەن بە, قابىرىنىڭ ءۇستى مەن ەدەننىڭ استىنداعى كىرپىشتەرى توزعان. مازاردىڭ الدىڭعى بەتىندە ارابشا جازىلعان جازۋ بەرتىنگە دەيىن ساقتالعان.
احمەت بايدىڭ ۇرپاقتارى جارقايىڭ اۋدانىندا تىرشىلىك ەتىپ جاتىر. 2003 جىلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى ارنايى زەرتتەپ, «قىزىل تام» كەسەنەسى XVIII عاسىردا سالىنعاندىعىن انىقتاعان بولاتىن. ءارى ولار بۇل كەسەنەنى اتالعان وڭىردەگى ەڭ كونە قۇرىلىستىڭ ءبىرى دەپ پايىمداپ وتىر. جالپاق دالاداعى كوز جانارى جەتەر جەردەن كوڭىل اربايتىن كونە بەيىت بۇل جەردە كىمدەردىڭ ءومىر سۇرگەنىن, مەكەن ەتكەنىن مەڭزەيتىندەي.
شومەي بابا جەرلەنگەن جەر دە كيەلى توپىراق ساناتىندا. قابىل باتىر مەن باۋبەك باتىر مازارى دا كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جاس جۇرەگىنە اسەر ەتەرى ءسوزسىز. جاسانعان جاۋدان قايتپاعان, ەل قورعاۋدا ەرەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن باۋبەك باتىر بەكمىرزا ۇلى 1824 جىلى قاسيەتتى كوكشە توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ات تۇياعى جەتەتىن جەرگە جاقسى اتى ءمالىم بولعان اۋقاتتى اكەسى ەرتەرەك قايتىس بولىپتى. تۇل جەتىم وسكەن باۋبەك 10 جاسىندا كەنەسارى حاننىڭ جانىنان تابىلادى. كەنە حان كوزىندەگى وتىنا قاراپ, قولىنا اسىقتى جىلىك ۇستاتىپ, باۋىرىنا باسقان ەكەن. كەيىن اسكەري وقۋعا بەرەدى.
ات جالىن تارتىپ مىنگەن كەزدە باۋبەك باتىر كەنەسارىنىڭ سوڭىنا ەرىپ, سان شايقاسقا قاتىسقان. ءىرى قانتوگىستىڭ بىرىندە قارسى جاقتىڭ باتىرىن جەر جاستاندىرعان. سول ساتتەن باستاپ باۋبەك باتىر اتانادى. كەنەسارى كوتەرىلىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن, ەلىنىڭ بوستاندىعىن ويلاعان باتىر كوتەرىلىس كۇشپەن باسىلعان سوڭ تەرىساققان وزەنىنىڭ قاباعىنا قونىستانادى.
پاتشا وكىمەتى كوتەرىلىسكە شىعىپ قول باستاعان باتىردى كەيىن تۇمەن وبلىسىنا جەر اۋدارادى. تاعدىر تالكەگىمەن توپىراق سول جاقتان بۇيىرعان. جازالاۋشى وترياد ۇستاۋعا كەلگەندە تۇلپارىنىڭ ۇستىندە وتىرعان باتىر ءوزىنىڭ ءبىر ساۋساعىن كەسىپ الىپ, انتالاي قاۋمالاپ تۇرعان ەتجاقىن تۋىستارىنا لاقتىردى دەيدى. «ماعان توپىراق جات جەردەن بۇيىرۋى مۇمكىن, وسى ساۋساعىمدى ارۋلاپ كومىڭدەر» دەپ امانات ەتسە كەرەك. ايتقانى ايداي كەلگەن. جالعىز باتىر عانا ەمەس, بولاشاقتى بولجاعان كورىپكەلدىك قاسيەتتەن دە قۇرالاقان بولماعان عوي.
باۋبەك باتىر قايتىس بولعاندىعى تۋرالى جامانات حابار جەتكەننەن كەيىن تۋىستارى جينالىپ بەسوبا دەگەن جەرگە ساۋساعىن كومەدى. سول تۇستاعى قىزىلتۋ اۋىلىنىڭ ماڭىندا تاستان سالىنعان ۇلكەن مازار بار. ۇرپاقتارى باتىر بابالارىنىڭ ەرلىگىن ۇمىتپاي, 1993 جىلعى 16 قازاندا كەسەنەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن وتكىزدى. قازىر بۇل ەلدى مەكەن باۋبەك باتىر اۋىلى دەپ اتالادى.
ساپار بارىسىندا وقۋشىلار كولىكپەن دە, جاياۋ دا ءجۇردى. بۇل ءبىر ەستەن كەتپەس ءىس-شارا بولدى. كونە تاريح كومبەسى كوڭىلگە تالاي سىردى سىزدىقتاي قۇيسا, جارقايىڭ شاتقالدارى تۋعان جەردىڭ عاجايىپ كورىنىسىمەن ەرەكشەلەندى. وقۋشىلار ادەمى كورىنىستەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, وزدەرىنىڭ جادىندا قالعان تاريحي اڭىزداردى ءبىر-بىرىمەن ءبولىسىپ, بايىتا ءتۇستى.
اقمولا وبلىسى,
جارقايىڭ اۋدانى