بايىرعى قالاشىق اشىق مۋزەيگە اينالا ما؟

وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى تولىباي دوستىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەس­كەرتكىشتەرىنىڭ قاتارىنداعى تاريحي ورىن ءحىىى–حV عاسىرلاردا كاسپي ماڭى ويپاتىنداعى التىن وردانىڭ گۇلدەنگەن قالالارىنىڭ ءبىرى بولعان. ورتاعاسىر­دا التىن وردا قالالارىنان شىققان ­كەر­ۋەن­دەر حورەزم, يرانعا اقتوبە-لاەتي ار­قىلى وتكەن.

«بۇل قالاشىقتا العاشقى قازبا جۇ­مىسىن 1965 جىلى ارحەولوگ, تاريح عى­­لىم­دارىنىڭ كانديداتى ميحايل مەرششيەۆ باستادى. ال 1974–1981 جىلدارى ارالىعىندا كسرو عىلىم اكادەميا­سىنا قارايتىن ارحەولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ ەدىل-ورال بويى ەكسپەديتسياسى قازبا جۇمىسىن جۇرگىزدى. وعان ارحەولوگ لەۆ گالكين جەتەكشىلىك ەتكەن», دەيدى تولىباي دوستىباەۆ.

تاريحشىلاردىڭ پايىمىنشا, قالا­شىقتىڭ جويىلۋىنا ءحىV عاسىردا كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ال حح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنان كەيىن قالاشىق ۇستىنەن سۇرلەۋ جول سالىنعان. مالدىڭ تاپتاۋىمەن مادەني قاباتى ءب ۇلىنىپتى.

جەرگىلىكتى ارحەولوگتەر بۇل قالا­شىققا 2017 جىلى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. بيىل ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق توبى قازبا جۇمىسىن جالعاستىردى. وعان ارحەو­لوگتەر, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارات قاسەنوۆ پەن امانگەلدى زاينوۆ جەتەكشىلىك ەتەدى.

«وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تاپسىرىسىمەن ورتاعاسىرلىق اقتوبە-لاەتي قالا­شى­عىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن باستادىق. بۇل قالاشىق – التىن وردا داۋىرىنە ءتان, ەلىمىزدە ەجەلگى وركەنيەتتىڭ وركەندەۋىنە, ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسقان قولونەر ورتالىعى. ءبىز 2017 جىلى وندىرىستىك كەشەندى تاپقان ەدىك. سول كەزدە ەسكى قالا ورنىنان قىش ىدىستار مەن مىس تيىندار تابىلدى. كونە بۇيىمدار عانا ەمەس, ەسكى قالاشىقتار – بابالارىمىزدىڭ تاريحى. ءبىز نومادتار مەن سارماتتاردىڭ وركەنيەتىن تەك كوشپەلىلىكپەن عانا بايلانىستىرماۋىمىز قاجەت. ويتكەنى ولار دا قولونەردى جوعارى دەڭگەيدە دامىتقان. وعان اقتوبە-لاەتي قالاشىعىنان تابىلعان كونە جادىگەرلەر دالەل بولا الادى, دەيدى مارات قاسەنوۆ.

ارحەولوگتىڭ پىكىرىنشە, قالاشىقتا تۇرعىن جايلاردىڭ ورىندارى مەن قابىر­عالارى جاقسى ساقتالعان. قالا­شىقتىڭ مادەني قاباتىنىڭ قالىڭ­دىعى – 15–60 سم. مۇندا تەمىر, شىنى, سۇيەك, ساندىك بۇيىمدار وڭدەيتىن شەبەرحانالار بولعان. ال كونە تاريحتان سىر شەرتەتىن جادىگەرلەردىڭ اراسىندا كەراميكالىق ىدىستار, مونشاقتار مەن جۇزىكتەر, شىنىدان جاسالعان بىلەزىكتەر, ءحىV عاسىرعا جاتاتىن التىن تيىن بار. بۇل جادىگەرلەر اتىراۋ وبلىسى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرىلىپتى.

«قالاشىق تۋرالى العاشقى دەرەكتى 1861 جىلى ورال اسكەرى سىزبا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, شتابس-كاپيتان ا.الەكسەەۆ «ۆ 8 ۆەرستاح وت گورودا گۋرەۆا نا سۆ نا لەۆوي ستورونە رەكي ۋرالا ەست ۆوزۆىشەننوست س پريزناكامي پوستروەك, كوتورۋيۋ يا وسماتريۆال ي ناشەل تاكۋيۋ جە بيتۋيۋ پوسۋدۋ, كاك ي ۆ سارايل-دجاديت, مەدنىە دەنگي توجە پوحوجي. كرومە ەتوگو تۋت منوجەستۆو چەلوۆەچيح كوستەي ي رازنىح جيۆوتنىح», دەپ جازعان. ال زار زامان اقىنى مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ ء«ۇش قيان» تولعاۋىندا «اقتوبە مەن قورعانشا, اسانقايعى بابانىڭ, قىزىل تاستان ءۇي سالدىرىپ, ون جىل تۇتاس وتىرىپ, اڭگىمە قۇرىپ كەتكەن جەر...» دەگەن شۋماق بار. وسىنداعى اقتوبە اتاۋىن اقتوبە-لاەتي قالاشىعىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى», دەيدى عالىم.

تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى تولىباي دوستىباەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, كونە قالاشىق ورنىن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرۋ كوزدەلىپ وتىر. جوباعا سايكەس 2018–2019 جىلدارى جۇرگىزىلگەن 1890 شارشى مەتر قازبا ورنىنا رەستاۆراتسيا جاسالادى. وندا ساداق اتۋ ورنىن سالۋ جوسپارلانعان. مۇندا اكىمشىلىك عيمارات سالىنىپ, اباتتاندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى.

ال اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مۇحامبەتقالي كيپيەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەن­سەك, ورتاعا­سىرلىق اقتوبە-لاەتي قالا­شىعى مەن اتىراۋ قالاسىنىڭ تاريحي بايلانىسىن انىقتالۋى مۇمكىن. بۇل ءۇشىن اقتوبە-لاەتي قالاشىعىنىڭ تاريحى ودان ءارى زەرتتەلۋى كەرەك.

«ويتكەنى قالاشىقتىڭ اتاۋىنداعى لاەتي ءسوزىنىڭ ماعىناسى تولىق زەرت­تەل­مەدى. ارحەولوگتەر بۇل قالاشىق­تىڭ نەگىزىندە التىن وردا كەزەڭىندەگى قالا جاتىر دەگەن پىكىر ايتادى. بىرىن­شىدەن, اقتوبە-لاەتي قالاشىعى بولۋى ىقتيمال. ەكىنشىدەن, قالاشىق اۋماعىندا ورتاعاسىرلىق قونىستار بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر بار», دەيدى مۇحامبەتقالي كيپيەۆ.

اتىراۋ وبلىسى