اۋىلدى وركەندەتەتىن اۋقىمدى جوبا

اۋەل باستا ەل اراسىندا بۇل باستاماعا توسىرقاي قاراعاندار دا بولعانى راس. «اكىمدەردى نەگە وقىتامىز؟» دەگەن ساۋال اراگىدىك ايتىلىپ ءجۇردى. اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى مەملەكەت­تىك قىز­مەتشىلەردىڭ جاڭا ساناتى قالىپتا­سىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. 2,5 مىڭنان اسا باسشى لاۋازىمىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ اراسىندا بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەمەگەن ازاماتتار, سونىڭ ىشىندە ءالى تاجىريبەسى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن جاستار دا بار. ولاردى جۇيەلى وقىتۋ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ­دىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ناق­تى ايتقان بولاتىن. وسى ورايدا بيىلعى اقپاندا باستالىپ, مامىردا تۇيىندەلگەن جوبانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن «Amanat» پارتياسىنىڭ حاتشىسى ەلدار جۇماعازيەۆ كەشەندى ءىستىڭ اتقارىلۋ بارىسى تۋرالى باياندادى. 

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ءبىر ميلليون ادامنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ولاردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ كەرەك دەگەن تاپسىرما بار. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى دا سونىڭ اياسىندا قۇرىلدى. باعدارلامانى تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اۋىل اكىمدەرىن وقىتۋ وتە ماڭىزدى بولدى. سەبەبى اۋىل اكىمدەرىنىڭ كوبىنىڭ پروفيلدىك ەكونوميكالىق ءبىلىمى جوق. ءبىرى مەكتەپ مۇعالىمى, ەكىنشىسى تاعى ءبىر باسقا ماماندىق يەسى. سوندىقتان اۋىل ماسەلەسىن تولىق دەرلىك شەشۋ ءۇشىن اۋىل اكىمدەرىن وقىتۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتتى», دەيدى ە.جۇماعازيەۆ.

ىلكىمدى جوبا اۋىلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ جانە ولاردى تاجىريبەدە قولدانۋ ادىستەمەسىن ۇيرەتۋگە باعىتتالعان. اكىمدەر, ەڭ الدىمەن, ءوز اۋىلدارىنىڭ بيۋدجەتىن انىقتايدى. سونداي-اق ءونىم وندىرۋدەن باستاپ, ونى سەرتيفيكاتتاۋ مەن ساتۋعا دەيىنگى تىكەلەي تىزبەكتى قۇرۋدى ۇيرەنەدى.

«مەديتسينادا سكرينينگ دەگەن تەرمين بار. ول – ادام اعزاسىن تەكسەرۋ. سول سياقتى ءاربىر اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن مۇقيات باقىلادىق. وزىندىك ەرەكشەلىگىنە قاراي ەكونوميكاسىن كوتەرۋدە نەگە سۇيەنىپ, نەگە جۇگىنۋگە بولادى؟ سونى انىقتاپ, اكىمدەرگە باعىت-باعدار بەردىك. ونىمەن تەڭ كەڭەس قۇرىپ, اۋىلدىڭ دامۋ ستراتەگياسىن قۇردىق. وسىلاي اۋىل اكىمدەرى بىزبەن بىرگە ءوز اۋىلىنىڭ «اعزاسىنا», ياعني ىشكى تىنىس-تىرشىلىگىنە ءۇڭىلدى. قاي باعىتتا دامىعانى دۇرىس بولاتىنىن بولجاپ, بايىپتاپ, ناقتى ءىس جوسپارىن قۇردى. وقۋدىڭ تيىمدىلىگى وسى جەردە كورىندى», دەيدى پارتيا حاتشىسى.

3 ايدا 2 مىڭنان استام اۋىل اكىمى وقىپ, قىزمەتىنە قاتىستى ءبىلىمىن جەتىلدىردى. سونداي ازاماتتىڭ ءبىرى – اقتوبە وبلىسى قارعالى اۋدانى ءشامشى قالداياقوۆ اۋىلىنىڭ اكىمى سامات ىزتىلەۋوۆ جوبانىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى بىلاي دەيدى: «اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن وقىتۋعا اۋقىمدى جوباعا قاتىسقانىمدى زور ريزاشىلىقپەن ايتامىن. باعدارلامانىڭ مازمۇنى زامان تالابىنا ساي قۇرىلىپ, باسقارۋشىلىق قابىلەتتى ارتتىرۋعا, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرمەن تەرەڭ تانىسۋعا, حالىقپەن ءتيىمدى كەرى بايلانىس ورناتۋعا باعىتتالعانى ەرەكشە قۋانتتى. وقۋ كەزىندە اۋىل اكىمىنىڭ مىندەتى مەن قۇزىرەتى, بيۋدجەت پەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى, جەر قاتىناسى, تسيفر­لاندىرۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەسى جان-جاقتى تالقىلاندى. سونداي-اق تاجىريبەلى ماماندار مەن سالا ساراپشىلارىنىڭ تاجىريبە ءبولىسۋى وتە پايدالى بولدى».

اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدى مەكەندە قازىردىڭ وزىندە كووپەراتيۆ قۇرۋ جۇمىسى باستالىپ كەتتى. بۇگىندە اۋىل ادامدارىنا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتقان اۋىل اكىمى كەلەسى جىلدان باستاپ 60 باس ءىرى قارانى بورداقىلاۋ ورنى مەن قالا اراسىندا تاكسي قىزمەتى, سونداي-اق ۇلكەن جول بويىندا جولاۋ­شى ءدامحانالارى جانە باسقا قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى اشىلىپ, ءبىر كووپەراتيۆكە بىرىگەتىنىن جەتكىزدى.

«Amanat» پارتياسىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى اۋىل اكىمدەرىمەن بىرگە ءاربىر اۋىل ءۇشىن 3 ايدا بولاشاعى بار 12 مىڭنان استام ينۆەستيتسيالىق جوبا جاساعان. ءبارىنىڭ قۇنىن قوسا ەسەپتەگەندە 600 ملرد تەڭگەدەن اسادى. مۇنداي جوبالاردى جاساۋدىڭ باستى ماقساتى – ءتيىمدى جۇيە قۇرۋ. مىسالى بۇرىن «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنا بايلانىستى نەسيەلىك ۇسىنىمدار رەتتى-رەتسىز كەلىپ جاتاتىن. ال ونى قايدا, قالاي جۇمسايتىنى تۋرالى ناقتى كورسەتىلمەيتىن. سونىڭ سال­دارىنان نەسيە جىبەرىلگەن كوپ اۋىل كوز­دەلگەن ول ىسكە ماماندانباعان بولىپ شىعۋى ىقتيمال ەدى.

«اۋىل وندىرگەن تاۋاردى ساتىپ, تابىسقا اينالدىرۋ جولى دا دۇرىس قاراستىرىلماعان. اكىمدەردى وقىتۋدا وسى ماسەلەنىڭ بارىنە وڭتايلى شەشىم تابۋعا تىرىستىق. مىسالى, بىرەۋ قاۋىن, ەكىنشىسى كۇرىش ەگۋى مۇمكىن, ال كەيىنگىلەرى ەت, ءسۇت وندىرەتىن شىعار. ەڭ الدىمەن, سول ءونىمدى وتكىزەتىن نارىق تابۋ كەرەك, بولماسا قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىن قاجەت. قازىر ونداي ونىمدەردى شيكىزات كۇيىندە الاتىن ورىنداردى ۇيىمداستىرىپ جاتىرمىز. وكىنىشتىسى, تەرەڭ وڭدەۋ جۇيەسىن اۋىلداردا ءالى تولىق قالىپتاستىرا الماي ءجۇرمىز. قازىر ەرەكشەلەنگەن 103 اۋىلدىق وكرۋگتە 100 توننادان استام شيكىزات وندىرىلەدى. ەت, ءسۇت كۇيىندە, باۋ-باقشا ءونىمى دە سول كۇيىندە ساتىلىمعا شىعارىلىپ جاتىر. ەندى سول شيكى ونىمدەردى قايتا وڭدەۋ ماسەلەسىن شەشتىك», دەيدى ە.جۇماعازيەۆ.

ەلدار جۇماعازيەۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى 4 جىلدا اۋىلداردا 2,5 مىڭ كووپەراتيۆ قۇرىلادى. ءبىر اۋىلدا ءبىر نەمەسە 2-3 كووپەراتيۆ بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىسىندا ءبىر اۋىلدىڭ حالقىن ءبىر كووپەراتيۆكە بىرىكتىرگەن تاجىريبە بار. سول ءبىر كووپەراتيۆتىڭ ىشىندە ەت, جەمشوپ, ءسۇت, ايتپەسە نان پىسىرەتىن ناۋبايحانا, تاعى باسقا ءونىم وندىرىلەدى. كووپەراتيۆ مۇشەلەرى ءبىر-بىرىنەن قاجەت تاۋارىن ساتىپ العاندا اۋىل اقشاسى سىرتقا كەتپەيدى, ءوز اۋىلىندا اينالىمعا تۇسەدى. ءسويتىپ, ءبىرىنىڭ جاعدايى تۇزەلۋىنە ەكىنشىسى سەبەپ بولىپ جاتادى.

دەسەك تە, اۋىلدا سول شاعىن ءوندىرىس ورىندارىن كىم اشادى؟ بۇل سۇراق بۇ­گىندە ۇكىمەتتە قارالىپ جاتىر. اي­تىلعان كىشى يندۋستريالىق زونا بار. سونداي-اق ءاربىر وبلىستا الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى جۇمىس ىستەپ تۇر. اۋىلدىڭ يندۋستريالىق زونا­لارى سول كورپوراتسيالاردىڭ قاتا­رىن­دا, بولماسا قاراماعىندا جۇمىس ىستەسە دەگەن دە ۇسىنىس-تىلەكتەر ايتىلدى. ەگەر سولاي بولىپ, كورپوراتسيالار كىشى يندۋستريالىق زونالارعا تسەحتار ورناتىپ, قويمالار سالىپ بەرسە, اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە ۇلكەن كومەك بولادى.

«جامبىل وبلىسىندا وسىنداي تاجىريبە بولدى. بۇگىندە سول جوبانى كەڭەيتۋگە, جان-جاقتى دامىتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. مىسالى, ەل بويىنشا 200 ميللياردتان استام قاراجات جىل سايىن 1, 4-سىنىپ بالالارىن تەگىن تاماقتاندىرۋعا جۇمسالادى ەكەن. وسى قاراجاتتى اۋىلعا بۇرساق. ءبىرىنشى, بالالار تابيعي تازا ونىممەن تاماقتانادى, ەكىنشىدەن اۋىل ادامدارىنىڭ تابىسى ارتادى. سەبەبى 200 ميلليارد تەڭگەدەن استام تاپسىرىس اۋىل ءۇشىن ۇلكەن تابىس. بۇل اۋىل حالقىنا قوماقتى كومەك بولار ەدى», دەدى پارتيا حاتشىسى.

اۋىلدا تاۋار وندىرەتىندەرگە ۇلكەن ساۋدا ورىندارىنىڭ سورەلەرىنە جەتۋ اسا قيىن. سەبەبى ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ تاۋار ساپاسىنا دەگەن تالابى قاتال. وعان ءۇشىن ءار تاۋار ءوندىرۋشى ارنايى سەرتيفيكاتقا يە بولۋى شارت. ۇكىمەت پەن كاسىپكەرلەر قازىر وسى شارۋامەن مۇقيات شۇعىلدانىپ جاتىر. بۇيىرتسا, اۋىل ءونىمى بىرتىندەپ دۇكەن سورەلەرىنە جەتەدى. وعان قوسا پارتيا حاتشىسى ايتقان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا بايلانىستى ۇلكەن تاپسىرىستى اۋىل حالقىنا بەرسە, اۋىل كاسىپكەرى سول تالاپتارعا ساي ءونىمدى وندىرەدى.

«شاعىن يندۋستريالىق زونالاردى قولداۋعا ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى بار ەمەس پە؟ ول وبلىستارعا 1 پا­يىز مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرەدى. سول نەسيەمەن جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى شاعىن يندۋستريالىق زونالاردى سالۋعا مۇم­كىن­دىگى بار. قازىر وسىنداي شەشىم قابىلدانىپ جاتىر.

«اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى ارقىلى بىرقاتار كاسىپكەرلەر 2,5 پا­يىزبەن نەسيە الىپ وتىر. وسى ورايدا كووپەراتيۆتەرگە كەمىندە 60 ادام بىرىگەتىندەي ەتىپ ەرەجەسىن جاساۋ كەرەك. سوندا ونىڭ ءوز ەكونوميكاسى, تاۋارلىق ماسساسى بولادى», دەيدى ە.تىنىشباي ۇلى.

جوبانى جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اۋەلى اۋىلداردا ۇلكەن يدەولوگيالىق جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك. سوندىقتان پارتيا تاراپىنان, جوبالىق ءوفيستىڭ قولداۋىمەن قۇرىلاتىن كووپەراتيۆتەردى باسقاراتىن ادامداردى تاعايىنداپ, اۋىل-اۋىلعا جىبەرمەكشى. ولار وسى ايدا اۋىلدارعا بارادى. جەرگىلىكتى جەردە ناقتى جۇمىس ىستەپ, حالىقپەن سويلەسىپ, جاڭا جۇيەنى تىڭعىلىقتى تۇسىندىرەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, وسى جوبا ىسكە اسىپ, جۇيە دۇرىس قالىپتاسسا, جىل سايىن اۋىل ادامدارىنىڭ ءتيىستى تابىسى 15–20 پايىزعا ارتىپ وتىرادى دەگەن ءۇمىت بار.