قوعامنىڭ وركەنيەتتىلىگى ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ازاماتتارعا, اسىرەسە بالالارعا دەگەن كوزقاراسىمەن ولشەنەدى. ولاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قوعامعا بەيىمدەلۋىنە جاعداي جاساۋ – تەك اتا-انالاردىڭ عانا ەمەس, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى.
بيىلعى استاناداعى ليفتىدە بولعان وقيعا ەرەكشە بالالار ماسەلەسىن قايتا كۇن تارتىبىنە شىعاردى. بۇل جاعداي قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. كوپتەگەن اتا-انا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە كۇمانمەن قاراپ, جەتكىنشەكتەرىن ەرەكشە بالالارمەن بىرگە وقىتۋىنا الاڭداي باستادى. قوعامدا بۇل بالالاردى وقشاۋلاۋ كەرەك دەيتىندەر دە, ولاردى تولىققاندى ورتاعا بەيىمدەۋ قاجەت دەپ سانايتىندار دا بار. ءبىزدىڭ وڭىردە دە ەرەكشە بالالاردىڭ ءبىلىم الۋ, مەديتسينالىق كومەك جانە الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرى ءالى دە وزەكتى.
كەز كەلگەن اتا-اناعا بالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى. قوعام دەنى ساۋ جەتكىنشەكتەردىڭ قورعانىسى مەن دامۋىنا بارلىق جاعداي جاساعانىمەن, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالار ءۇشىن بۇل جۇيە ءتيىمدى بولا بەرمەيدى. ارنايى مەكتەپتەر, تۇزەتۋ كابينەتتەرى, ينكليۋزيۆتى سىنىپتار اشىلعانىمەن, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قوعامعا بەيىمدەلۋى – كۇردەلى ماسەلە. كوپتەگەن ەرەكشە بالا ءوزىن-ءوزى قورعاي المايدى, كەيدە ءوز ارەكەتتەرىن تولىق باقىلاي الماۋى مۇمكىن. بۇل ولاردىڭ كىناسى ەمەس, تەك دامۋ ەرەكشەلىگىنىڭ سالدارى. ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقيعا قوعامنىڭ ەرەكشە بالالارعا دەگەن كوزقاراسىن كۇرت وزگەرتتى. ءبىر تاراپ ەرەكشە بالالاردىڭ ينكليۋزيۆتى ورتادا وقىعانىن قالامايتىنىن اشىق ايتسا, ەندى ءبىرى ولاردى ارنايى مەكەمەلەردە وقىتۋ قاجەت دەگەن پىكىردە. سەبەبى ەرەكشە بالالاردى وقشاۋلاۋ ولاردى ودان ءارى شەتتەتسە, باقىلاۋسىز قالدىرۋ دا قاۋىپكە اكەلۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلە ەرەكشە بالالاردىڭ اتا-انالارىنا دا اۋىر ءتيدى. قوعامدا ولارعا ونسىز دا كەدەرگى كوپ, ال قازىرگى جاعداي ولاردى ودان ءارى وقشاۋلاۋى ىقتيمال. وسىلايشا, قوعامدا ەكى ءتۇرلى كوزقاراس قالىپتاسىپ ۇلگەردى. بۇل پىكىرتالاس ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى وسال تۇستارىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ وڭىردە دە جىل ساناپ ەرەكشە پەداگوگيكالىق ءتاسىلدى قاجەت ەتەتىن بالالار سانى ارتىپ كەلەدى. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار جەتكىنشەكتەردىڭ سانى 2000-عا جۋىق ەكەن. پسيحيكالىق-فيزيكالىق دامۋ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ولار قاراپايىم بالالارىمەن تەڭ دارەجەدە مەكتەپ باعدارلاماسىن مەڭگەرە المايدى. مۇنداي بالالار سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ارنايى تۇزەتۋ مەكتەپتەرى مەن مەكتەپ-ينتەرناتتارىندا تاربيەلەنىپ, وقىتىلىپ كەلگەن ەدى. ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋ, ياعني ەرەكشە بالالاردى قوعامعا كىرىكتىرۋگە, دەنى ساۋ قاتارلاستارىمەن بىرگە وقۋعا, قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋعا كومەكتەسۋ بويىنشا رەفورمالار جۇرگىزىلە باستاعالى ولار ادەتتەگى مەكتەپتەردە ءبىلىم الىپ ءجۇر. سەبەبى ەلىمىزدە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالار ءوز قۇربى-قۇرداستارىمەن تەڭ دەڭگەيدە ءبىلىم الۋعا قۇقىلى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءار بالاعا قوعامعا پايدا كەلتىرۋگە, ونىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ – ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى. ەلىمىزدە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىگى (ەبق) بار بالالارعا ارنالعان بىرنەشە وقىتۋ فورماسى قاراستىرىلعان. ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جاعدايىندا جەتكىنشەك جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە ءوز قاتارلاستارىمەن بىرگە وقيدى. قاجەت بولعان جاعدايدا بەيىمدەلگەن, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ قىزمەتى, پەداگوگ-اسسيستەنتتىڭ سۇيەمەلدەۋى سىندى جاعدايلار جاسالادى. وسى ماقساتتا كەيىنگى جىلدارى بارلىق ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىندە پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ قىزمەتى قۇرىلدى.
بۇل باعىتتا وبلىستاعى «№2 پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتى» ماڭىزدى ءرول اتقارادى. 2016 جىلى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك اياسىندا اشىلعان بۇل مەكەمە دامۋىندا ەرەكشەلىگى بار بالالارعا كەشەندى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ كورسەتەدى. جىل سايىن ءتۇرلى بۇزىلىستارى بار 150-200 بالا بىلىكتى مامانداردىڭ كومەگىن الادى. قازىرگى ۋاقىتتا كابينەتكە تۇراقتى تۇردە 58 بالا كەلەدى. سونداي-اق اتالعان مەكەمە دامۋىندا پروبلەماسى بار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى وڭالتۋ جانە الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ قىزمەتىن ۇسىنادى.
تۇزەتۋ كابينەتىنىڭ باسشىسى ريتا گاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇندا دامۋىندا ەرەكشەلىگى بار بالالارعا كەشەندى تۇزەتۋ-پەداگوگيكالىق كومەك كورسەتىلەدى. ماماندار ءار بالانىڭ داعدىلارى مەن قابىلەتتەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ «فۋنكتسيونالدىق مۇمكىندىكتەردىڭ حالىقارالىق جىكتەمەسى» (فمحج) قۇجاتىنا سۇيەنە وتىرىپ, جەكە دامىتۋ باعدارلاماسىن جاسايدى. بۇل ۇدەرىستە لوگوپەديالىق ترەناجەر «دەلفا», مۋلتيمەديالىق ءبىلىم بەرۋ كەشەنى «EduQuest», جۇيەلىك ديداكتيكالىق ماتەريال «Numicon», نەيروورتوپەديالىق كومبينەزون «فاەتون», مونتەسسوري ادىستەمەسى, قۇم تەراپياسى سياقتى يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرى قولدانىلادى.
– ءبىزدىڭ ورتالىقتا بالالارمەن ارنايى پەداگوگتەر, لوگوپەدتەر, پسيحولوگتەر, الەۋمەتتىك پەداگوگتەر جانە بەيىمدەلگەن دەنە شىنىقتىرۋ مۇعالىمدەرى جۇمىس ىستەيدى. ساباقتار جەكە جانە شاعىن توپتاردا وتكىزىلەدى. ءار بالانىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي تۇزەتۋ-دامىتۋ باعدارلاماسى ازىرلەنەدى. پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتى سويلەۋ بۇزىلىستارى بار, ينتەللەكتۋالدى دامۋىندا ەرەكشەلىكتەرى بار, قارىم-قاتىناستا قيىندىق كورەتىن, تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان نەمەسە پسيحيكالىق دامۋى تەجەلگەن بالالارعا كومەكتەسەدى. كابينەتكە قابىلداۋ پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كەڭەستىڭ (پمپك) قورىتىندىسى نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. ال ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا باراتىن بالالار بۇل ورتالىققا قابىلدانبايدى, – دەيدى مەكەمە ديرەكتورى.
ەرەكشە بالالارعا ارنالعان قولداۋ شارالارى مەكتەپتە دە قاراستىرىلعان. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ۆالەنتيكا چەرنىحتىڭ ايتۋىنشا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەكتەپتەردە ەبق بار بالالار ءۇشىن قوسىمشا قولداۋ شارالارى قولجەتىمدى. دەگەنمەن ولاردىڭ تولىققاندى قامتاماسىز ەتىلۋى ءار مەكتەپتىڭ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى.
– ءبىر سىنىپتا ەبق بار بالالاردىڭ سانى ۇشتەن اسپاۋعا ءتيىس دەگەن تالاپ بار. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جاعدايىندا 150-دەن استام ارنايى پەداگوگ (دەفەكتولوگتەر, لوگوپەدتەر) جانە 200-دەن استام پەداگوگ-اسسيستەنت جۇمىس ىستەيدى. 2029 جىلعا دەيىن قوسىمشا 10 ينكليۋزيانى قولداۋ كابينەتىن اشۋ جوسپارلانعان. ەبق بار بالالار ءۇشىن جەكە وقۋ جوسپارلارى ازىرلەنەدى. اسىرەسە 5-9 سىنىپتاردا ينتەللەكت بۇزىلىستارى بار بالالارعا ارنالعان جەكە وقۋ باعدارلاماسى قاراستىرىلعان. الايدا بۇل جۇيەنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ارنايى وقۋلىقتار, ادىستەمەلىك قۇرالدار جانە پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋ قاجەت, – دەيدى مامان.
سونىمەن قاتار ماماننىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى 5000-نان استام مۇعالىم ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ارنايى كۋرستاردان وتكەن. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 94,5%-ىندا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم الۋعا جاعداي جاسالعان. الايدا بۇل كورسەتكىشتەر بارلىق ەرەكشە بالاعا تولىققاندى كومەك كورسەتۋگە جەتكىلىكسىز.
وبلىستا ەرەكشە بالالاردى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما بولعانىمەن, ولار بارلىق قاجەتتىلىكتى تولىق قامتىمايدى. قازىرگى تاڭدا بۇل جەتكىنشەكتەر ءۇشىن مامانداردىڭ جەتىسپەۋى وزەكتى ماسەلە بولسا, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى دە الاڭداتارلىق جاعداي بولىپ وتىر. كەيبىر ەرەكشە بالالار ءوز ارەكەتتەرىن تولىق باقىلاي المايدى. سوندىقتان ولار ءۇشىن ارنايى سۇيەمەلدەۋ جۇيەسى قاجەت. قولداۋ تەتىكتەرىنىڭ السىزدىگى ولاردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋىن قيىنداتىپ قانا قويماي, اينالاسىنداعىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دە اسەر ەتەرى ءسوزسىز. ەرەكشە بالالاردىڭ جالعىز ءجۇرۋى ولاردىڭ وزدەرى ءۇشىن دە, اينالاداعى ادامدار ءۇشىن دە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. ولار جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن تۇسىنبەۋى, قاۋىپتى جاعدايلاردى باعالاي الماۋى نەمەسە سترەسس كەزىندە كۇتپەگەن ارەكەتتەر جاساۋى ىقتيمال. پەداگوگ-دەفەكتولوگ ايجان سەيىتوۆانىڭ پىكىرىنشە, ەرەكشە بالالار قورشاعان ورتاعا بەيىمدەلۋدە قيىندىق كورەدى. سوندىقتان ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى سۇيەمەلدەۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ قاجەت.
قوعامدا دامۋى تەجەلگەن بالالارىن ينكليۋزيۆتى ورتالىقتارعا بەرگىسى كەلەتىن اتا-انالار وتە كوپ. الايدا ولار بالالارىنا ارنايى ورتالىقتاردان ورىن تابا الماي ءجۇر. جەكەمەنشىك مەكەمەلەردە ورىن جوق, ال مەملەكەتتىك قولداۋ جەتكىلىكسىز. ارينە, جەكەمەنشىك ۇيىمداردا بالالارمەن جەكە جۇمىس ىستەيتىن ماماندار بولعاندىقتان, ناتيجە بارشىلىق. سوندىقتان كوپتەگەن اتا-انا سولاردى تاڭداۋعا تىرىسادى. دەگەنمەن ورىن تاپشىلىعى مەن قىزمەت اقىسىنىڭ قىمباتتىعى كوپتەگەن وتباسىن تىعىرىققا تىرەپ وتىر. مەملەكەت مۇگەدەكتىگى بار بالاعا جانە ونىڭ اسىراۋشىسىنا جاردەماقى تولەگەنىمەن, بۇل قاراجات كوبىنە ەم-دوم شىعىنىنان ارتىلمايدى.
ماسەلەن, قالاداعى جەكەمەنشىك «كاچەلي» پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتى ورتالىعىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالار دەنى ساۋ جەتكىنشەكتەرمەن بىرگە ءبىلىم الادى. مۇنداي جۇيە ولاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن نىعايتىپ, قوعامعا تەز بەيىمدەلۋىنە ىقپال ەتەدى. الايدا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى دە جەتەرلىك. ورتالىق ماماندارى قازاق تىلىندەگى وقۋ قۇرالدارىنىڭ تاپشىلىعىن ايتادى. ورىس تىلىندە 100-گە جۋىق جۇمىس داپتەرى بولسا, قازاق تىلىندە تەك بىرەۋ عانا بار. بۇل جاعداي كوپتەگەن اتا-انانى بالالارىن ورىس تىلىندە وقىتۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى نەگىزىنەن 15-16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا باعىتتالعان. ال ودان كەيىنگى جاستاعى جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار قاراستىرىلماعانىن العا تارتادى.
مەملەكەت ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا جاقسى قادامدار جاساپ كەلەدى. 2021 جىلى مەملەكەت باسشىسى وسى باعىتتاعى زاڭعا قول قويدى. 2022 جىلى سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ №4 بۇيرىعى قابىلداندى. بۇل قۇجات ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋ جۇيەسىن رەتتەيدى. سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ وڭىردە جاڭا وڭالتۋ ورتالىعىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكەمە ەرەكشە بالالاردىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىن جاقسارتىپ, اتا-انالارعا قولجەتىمدى تۇزەتۋ قىزمەتىنىڭ سانىن ارتتىرادى. بۇل وڭىردەگى ەرەكشە بالالارعا كورسەتىلەتىن كومەكتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءلازيزا مىرزانتايقىزى,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى