تەمىر ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ مەكەمەسى – جاساندى ورمان ءوسىرىپ, قورعاۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن وڭىردەگى توعىز شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى. الداعى ۋاقىتتا اتقارىلىپ جاتقان شارۋا ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, تەمىردىڭ اينالاسى قالىڭ توعايعا اينالادى دەگەن سەنىم باسىم.
بۇرىنعى قاراقامىس جارمەڭكەسى بولعان كونە تەمىر قالاسى تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان مەكەمەنىڭ تاريحى 1889–1896 جىلداردان باستالادى. ويىل, قاراقامىس جارمەڭكەلەرى جانىنا اگرونومدار ش.شترومبەرگ پەن ف.دەرتينگ العاشقى كوشەتتەردى ەكتى. 1886 جىلى تەمىر وزەنىنىڭ ساعاسىندا تولعاناي ورمانشىلىعى اشىلىپ, 100 گەكتار القاپقا اعاشتىڭ وننان استام ءتۇرى جەرسىندىرىلدى. تولعانايدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار قۇلاسۋ دەپ تە اتايدى. بۇل – تەمىر قالاسىنان 5–6 شاقىرىم جەردەگى توعاي. 1990 جىلدارى تەمىر وزەنىنىڭ سۋى تارتىلىپ, باق قاراۋسىز قالعاندا سيرەك تۇقىمدى اعاشتارىنىڭ ءبىرازى قۋراپ كەتتى. كۇتىم جاقسى بولعاندا ءبىراز تال-تەرەك ساقتالاتىن ەدى.
بۇگىندە تەمىر ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ مەكەمەسىنە قاراستى 20 مىڭ گەكتار القاپتا قاراعاي, كوكتەرەك, قايىڭ, جيدە, شاعان, تەرەك, ۇيەڭكى, جابايى الما, شيە, تىكەنەك, دولانا, قاراقات وسەدى. شارۋاشىلىقتىڭ تالىمباعى جىل سايىن قاراعاش, تەرەك, قاراعاي, ۇيەڭكى, شاعان, كاتالپا, قاراعاي كوشەتتەرىن ءوسىرىپ, ساتىلىمعا شىعارادى. ونى كوبىنە جەرگىلىكتى مۇناي كومپانيالارى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر ساتىپ الادى. كوكتەم تۋا باستالاتىن قاۋىرت جۇمىس قىس ورتاسىنا دەيىن سوزىلادى. اسىرەسە ورمانشىلار مەن قورىقشىلار جاز بويى كۇندىز-ءتۇنى كەزەكشىلىكتە ءجۇرىپ, وزدەرىنە بەكىتىلگەن اۋماقتا تابيعاتتا دەمالۋشىلاردىڭ قۇجاتىن تىركەيدى, ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن تۇسىندىرەدى, اڭشىلىق قۇجاتتارىن تەكسەرەدى, براكونەرلەردى اڭديدى.
ء«بىزدىڭ مەكەمەدەگى 48 ادامنىڭ دەنى ورمانشى, قورىقشى, ورمان شەبەرلەرى. ولار جاز بويى سەنبى, جەكسەنبىدە اۋماقتى كولىكپەن, كەيبىرى اتقا ءمىنىپ ارالايدى. ويتكەنى تابيعات اياسىنا دەمالىسقا كەلۋشىلەر قاتارى كوبەيگەن كەزەڭدە توعايدى قاراۋسىز تاستاۋعا بولمايدى. ورمانشىلار ەڭبەك دەمالىسىنا قىستا شىعادى. تابيعات قورعاۋشىلارعا بەس كۇندىك جۇمىس كەستەسى بەكىتىلسە دە, ولاردىڭ جۇمىسى ۋاقىتقا باعىنبايدى. بۇرىن ورمان قورىقشىلاردىڭ دەمالىسىنا قوسىمشا كۇندەر بەرىلەتىن, قازىر وسى جەڭىلدىك الىنىپ تاستالدى», دەيدى تەمىر ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ باسشىسى سابىرجان مولداقۇلوۆ.
كەيىنگى جىلدارى تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاڭارتىلىپ, ورمانشىلاردىڭ جالاقىسى ءوستى. بيىل مەكەمە بيۋدجەت قاراجاتىنا بىرنەشە تراكتور تىركەمەسىن, تۇرەندەر ساتىپ الدى. كوشەت ساتۋدان تۇسكەن قاراجاتقا مەكەمەنىڭ عيماراتىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. الايدا تابيعات قورعاۋ مەكەمەسىندەگى ەسەپشى, ءىس جۇرگىزۋشى, تراكتورشى, كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جالاقىسى يندەكستەلگەن جوق. قازىرگى ۋاقىتتا وسى مەكەمەدە ءتورت مەحانيزاتور مەن ءبىر اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ ورنى بوس تۇر. جالاقى از بولعاندىقتان, جۇمىسقا جاستاردىڭ كەلگىسى جوق. تراكتورشىلار مەكەمەگە وتە قاجەت. سەبەبى ءورت شىققانى تۋرالى حابار تۇسكەندە, ەڭ الدىمەن تراكتورشى بارادى. ول ءورتتىڭ الدىنان شىعىپ, جەردى جىرتىپ جالىننىڭ بەتىن قايتارادى.
تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – اعاشتى تۇقىمىنان ءوسىرىپ, شىبىعىنان كوبەيتە بىلەتىن, ەكپە جاساپ توزىمدىلىگىن شىڭدايتىن, وسىمدىك اۋرۋلارىن ەمدەيتىن باعباندار كەرەك. مۇندا جۇمىس ىزدەپ كەلگەندەردىڭ اراسىندا كەزدەيسوق جۇرگەندەر كوپ. ءارى جۇمىسقا ورنالاسقان بويى سوڭدارىنان سوت ورىنداۋشىلارى مەن بانكتەردىڭ قارىزى ەرىپ جۇرەدى. بۇل جۇمىستا ەرىنبەي-جالىقپاي, ۋاقىتقا قاراماي جۇرەتىن, تابيعاتتىڭ ءتىلىن تۇسىنە بىلەتىندەر كەرەك.
ەلىمىزدە قولعا الىنعان مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرىنە, ەلدى مەكەندەر اينالاسىنا ورمان بەلدەۋلەرىن قۇرۋ تاپسىرماسىنا سايكەس, تەمىر شارۋاشىلىعى بەس جىلدا 5 ملن ءتۇپ اعاش ءوسىرۋدى قولعا العان. «بىزگە الداعى جىلدارى 4–5 ملن كوشەت وسىرۋگە 5–6 توننا اعاش تۇقىمى قاجەت. تالىمباقتاعى تۇقىمنان شىققان وسكىندەردى كۇتىپ-باپتاپ, كەلەسى كوكتەمدە دالالىققا وتىرعىزامىز. بيىل 25 گا القاپقا كوشەت ەكتىك. تالىمباقتاعى قاراعاش كوشەتتەرىن وسىرۋگە جۇمىسشىلارىمىزدان باستاپ, ورمانشىلار دا جۇمىلدى. جازدا بىزگە «جاسىل ەل» وتريادىنىڭ بالالارى قوسىلادى. وزىمىزدەگى قور از بولعاندىقتان, تۇقىمداردى جان-جاقتان الدىردىق. الداعى كۇندەرى اعاش تۇقىمىن الۋعا قوستانايعا بارامىز», دەيدى س.مولداقۇلوۆ.
اعاش ءوسىرۋ ەرەكشە ىجداعاتتىلىقتى, توزىمدىلىكتى, باعباننىڭ ايالى قولىن قاجەت ەتەدى. ءار تال-تەرەكتى ءوسىرۋ جاعدايى ءارتۇرلى. ءبىرى كۇندى, ەكىنشىسى كولەڭكەنى, ءۇشىنشىسى تۇششى نە سازدى, نە قىشقىل توپىراقتى ۇناتادى. سوندىقتان دا تابيعات قورعاۋ مەكەمەسىندە سۋ, توپىراق قۇرامىن ايىرا بىلەتىن مامان كەرەك. ورمان قورىقشىسى مەن باعباننىڭ جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىدان بايقالادى. 1960–1990 جىلدارى اراسىندا تەمىر ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ الما باعىنىڭ جەمىستەرى ەرتە كۇزدەن-اق بارلىق اۋداندارعا ساتىلىمعا شىعارىلاتىن. وسى جۇمىستى قايتا جانداندىرۋعا بولا ما دەگەن سۇراق كۇن تارتىبىندە تۇر.
ايتا كەتۋ كەرەك, شارۋاشىلىقتاعى اعاشتار قولدان وتىرعىزىلىپ, بىرنەشە جىل كۇتىپ-باپتالعان بولسا دا, وسى اۋدانداعى تەمىر مەن جەم وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىندا شوق-شوق بولىپ وسكەن تابيعي توعايلار كەزدەسەدى. ماسەلەن, جاڭاجول ەلدى مەكەنىنىڭ جانىنداعى قايىڭ, قونجارداعى كوكتەرەك, اقسايداعى جاماناعاش پەن اققايىڭ توعايلارى سونداي سيرەكتەردىڭ ءبىرى. جالپى, تەمىر ورمان شارۋاشىلىعى اشىلعاننان بەرى 4–5 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش ەگىلىپتى.
بەس جىلدا 6 مىڭ گەكتار جەردى كوگالداندىرۋ مۇمكىن بە, دالالىقتا ەگىلگەن اعاشتار قالاي سۋارىلادى, ولاردىڭ توپىراق قۇرامى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سۇراققا جاقسى اگرونومنىڭ جاۋابى قاجەت. عالامدىق جىلىنۋدىڭ اسەرىنەن اۋا رايى جىلما-جىل وزگەرىپ بارادى. بۇگىندە قىس تا قىتىمىر ەمەس, اۋا رايى كۇرت قۇبىلمالى, ىلعالدىڭ جىلدىق ءتۇسۋ مولشەرى دە ازايدى دەپ دابىل قاعادى ەكولوگتەر. كوكتەمدە جاۋىن مول بولسا, نە كۇزدە توڭ قالىڭ قاتسا, ەكپەلەر تەز كوتەرىلىپ كەتەدى. بۇرىن كوكتەمگى بەسقوناقتا 4-5 كۇن اق جاۋىن جاۋسا, قارا كۇزدە بىرنەشە كۇن قالىڭ جاۋىن جاۋىپ, ارتى قارعا ۇلاساتىن. سودان جەردىڭ توڭى قالىڭدايدى. بىرنەشە جىل جەرگە جاۋىن تامباي كەتسە دە, بىلتىردان بەرى كوكتەمدە جاڭبىر مول جاۋىپ تۇر دەيدى تەمىر ورمانشىلاردى. مۇنداي شاق كوشەتتەردىڭ كوتەرىلىپ كەتۋىنە وتە قولايلى.
قالاي بولعاندا تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرى ماماندارى جاسىل جەلەك قورىن مولايتۋ ارقىلى قۇم باسۋدىڭ الدىن الىپ, ءشولدى-شولەيتى جەرلەردە كوتەرىلەتىن شاڭ مەن تۇزداردىڭ اسەرىن ازايتىپ, ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. مۇنداي شارالاردىڭ اسەرى بىرنەشە جىلدان كەيىن ناتيجە بەرەدى. توعايلار قالىڭداسا, ونى پانالاۋعا قۇستار مەن جاندىكتەر, ۇساق جانۋارلار كەلەدى, وسىمدىكتەر قاباتى مولايادى, جەراستى سۋى اعاش تامىرىنا قاراي تارتىلادى. بۇل توپىراق بەتىندەگى اۋا اعىمىن قالىپقا ءتۇسىرىپ, تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىكتى قالپىنا كەلتىرەدى.
اقتوبە وبلىسى