الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ىشىندە جاسوسپىرىمدەردىڭ ەرتە جۇكتىلىگى, ەرتە جىنىستىق قاتىناس تاقىرىبى بالا تاربيەلەپ وتىرعان بارلىق اتا-انانى ويلاندىرادى. بۇرىن تالقىعا تۇسە بەرمەيتىن «جىنىستىق تاربيە», «جىنىستىق ساۋات» ۇعىمى قوعامدا جيىرەك ايتىلا باستادى. ويناپ ءجۇرىپ وت باسقان جاسوسپىرىمدەردىڭ جاعدايى جۇرەك اۋىرتادى.
كەيىنگى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ەلدە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ەرتە جىنىستىق دەبيۋتتىڭ مەديانالىق ءمانى 16,5 جاستى قۇرايدى. ەرتە جىنىستىق قاتىناس سالدارى ەرتە جۇكتىلىككە عانا ۇرىندىرمايدى. ءجاسوسپىرىم جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسياعا شالدىعۋى مۇمكىن. سەبەبى تولىق جەتىلمەگەن شاقتاعى جىنىستىق قاتىناس كەزىندە جۇكتى بولۋ, ينفەكتسيا جۇقتىرۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. جىنىستىق قاتىناس جاسوسپىرىمدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتى جۇيەسىنىڭ تولىق دامىماعان كەزەڭىندە بولسا, بۇل اعزانىڭ قابىلەتىن تومەندەتىپ, بولاشاقتا رەپرودۋكتيۆتى پروبلەمالارعا اكەلەدى.مۇنىڭ بارلىعى شەتكە ىسىرىپ, جىلى جاۋىپ قويا سالاتىن ماسەلە ەمەس. ەرتە جىنىستىق قاتىناستىڭ پسيحولوگيالىق سالدارى دا بالاعا اۋىر تيەدى. جاسوسپىرىمگە ەموتسيونالدىق, پسيحولوگيالىق سالماق سالادى. ءوزىن-ءوزى باعالاۋى تومەندەپ, دەپرەسسياعا, كۇيزەلىسكە ءتۇسۋى ىقتيمال. قيىنى, وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە جاسوسپىرىمگە ءتيىستى كومەك كورسەتىلمەسە, سالدارى بالانىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان اقپاراتقا جۇگىنسەك, كەيىنگى بەس جىلدا جاسوسپىرىمدەر (15 جاستان 18 جاسقا دەيىن) اراسىندا جۇكتىلىك كوەففيتسيەنتى سول جاستاعى 1000 قىز بالاعا شاققاندا 7,54-تەن 4,25-كە دەيىن, ياعني 43%-عا تومەندەگەنى بايقالادى.
«جاسوسپىرىمدەر اراسىندا جۇكتىلىكتىڭ ازايۋىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن اقپاراتتاندىرۋ, كونتراتسەپتسياعا قولجەتىمدىلىك, الەۋمەتتىك, مادەني وزگەرىستەر سىندى بىرنەشە فاكتورمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. قازاق دەرماتولوگيا جانە ينفەكتسيالىق اۋرۋلار عىلىمي ورتالىعىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس, كەيىنگى جەتى جىلدا 14–24 جاس ارالىعىندا انىقتالعان ايتۆ ينفەكتسياسىن جۇقتىرعاندار سانى 138 جاعدايدان 330 جاعدايعا دەيىن, ياعني 2,4 ەسەگە كوبەيدى. ۋروگەنيتالدى حلاميديالىق ينفەكتسيا جۇقتىرعاندار (15–17 جاس) سانى 9-دان 26 جاعدايعا دەيىن, ۋرەاميكوپلازمالىق ينفەكتسيالار سانى 35-تەن 37 جاعدايعا دەيىن وسكەن. 14–18 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ايتۆ 19 (2018 ج.) جاعدايدان 27 جاعدايعا (2024 ج.) دەيىن, ياعني 1,4 ەسەگە ءوستى, – دەپ جازىلعان مينيسترلىكتىڭ رەداكتسياعا ۇسىنعان اقپاراتىندا.
پسيحولوگتەر كامەلەتكە تولماي جۇكتى بولۋ فاكتىلەرى جىنىستىق ساۋاتسىزدىقتان, وتباسىندا تاقىرىپ اشىق ايتىلماۋىنان دەيدى. قىزعا كوڭىل بولمەگەننىڭ, ۇيدە جىلىلىق سەزىنبەگەننىڭ سالدارى اۋىر ءتيۋى مۇمكىن. مۇندايدا بالا جىلى دا جاقىن سەزىمدەردى سىرتتان ىزدەي باستايدى. ءوزىن ءتيىستى جاعدايدا قالاي ۇستاۋ, قورعاۋدى بىلمەگەننىڭ سالدارىنان ەرتە جۇكتى بولىپ قالۋى ىقتيمال. بۇل وتە نازىك تە اۋقىمدى تاقىرىپ بولعان سوڭ, جۇكتىلىكتىڭ سەبەپ-سالدارىن ءبىر ماسەلەگە اكەپ تىرەپ قويۋعا بولمايدى. ەگەر جىنىستىق ساۋات تۋرالى اڭگىمە ۇيدە ايتىلسا, ءجاسوسپىرىم ونىڭ جاۋابىن سىرتتاعى الدەبىرەۋدەن, الەۋمەتتىك جەلىدەن ىزدەمەيدى. «جانۇيا» وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋ ورتالىعى پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ءبولىمىنىڭ مامانى ءلاززات ەسپاەۆا ەرتە جىنىستىق قارىم-قاتىناستىڭ سالدارى بالالارعا وتە اۋىر تيەتىنىن ايتادى.
– كامەلەتكە تولماعاندار جىنىستىق قاتىناسقا پسيحولوگيالىق, فيزيولوگيالىق, ەموتسيونالدىق جاعىنان دايىن بولمايدى. ولار ءالى تولىققاندى جەتىلمەگەندىكتەن, كوگنيتيۆتى قابىلەتتەرى تومەندەۋ بولادى. جىگىتتىڭ وپاسىزدىعىن ۇمىتىپ, ءوزىن قولعا الۋى قيىنعا سوعادى. سالدارى بالانىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەدى. اسىرەسە قاسكويدىڭ قولىنا ءتۇسىپ, زورلىق-زومبىلىق كورگەن جاسوسپىرىمدەر دەپرەسسياعا ۇشىراپ, قورقىنىش, ۇرەيدە ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن. ءوزىن كىنالى سەزىنۋى ىقتيمال. قۇربى-قۇرداستارىنان وقشاۋلانىپ, قورقىپ, تۇيىقتالىپ قالۋ قاۋپى جوعارى. ەگەر ءجاسوسپىرىم وسىنداي قورقىنىش سەزىمنەن ارىلماسا, ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى. ەڭ قيىنى, جان كۇيزەلىسى, دەپرەسسيا, قورقىنىش سەزىمدەرىنەن ارىلۋ بارىسىندا بالا زياندى ادەتتەرگە تاۋەلدى بولىپ, ءتىپتى سۋيتسيدكە بارۋى ىقتيمال. قيىن كەزدە بالانىڭ تۋىستارى باۋىرىن الالاماي, قورعان بولۋى كەرەك. سوسىن, مىندەتتى تۇردە كاسىبي پسيحولوگتەردىڭ كومەگى كەرەك. ونسىز بولمايدى, – دەيدى ل.ەسپاەۆا.
ەرتە جىنىستىق قاتىناستىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كەشەندى ءىس-شارالار قابىلدانعان. مىسالى, قازىر ەلىمىزدە 103 جاستار دەنساۋلىق ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقتار 10 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى بالالار, اتا-انالار مەن پەداگوگتەر اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ, رەپرودۋكتيۆتى, پسيحيكالىق دەنساۋلىقتى قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە ەرتە جىنىستىق قاتىناستىڭ الدىن الۋ, وتباسىن جوسپارلاۋ, كونتراتسەپتيۆتەردى پايدالانۋ, جوسپارسىز جۇكتىلىكتىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى جونىندە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. مۇندا كەز كەلگەن ءجاسوسپىرىم, جاستار گينەكولوگ, ۋرولوگ, دەرماتوۆەنەرولوگ, پسيحولوگ, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر, زاڭگەردەن ەرىكتى تۇردە قۇپيا كەڭەس الا الادى. جاستار دەنساۋلىق ورتالىعى 10–18 جاس ارالىعىنداعى كامەلەتكە تولماعاندارعا, 18–29 جاس ارالىعىنداعى جاستارعا مەديتسينالىق, ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق كومەك, پسيحوالەۋمەتتىك, زاڭگەرلىك قىزمەت كورسەتەدى. وسى ماقساتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جونىندە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزەدى.
«الەۋمەتتىك جەلىلەردە, سىرتقى جارنامادا سالاماتتى ءومىر سالتى يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ ءتيىمدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جاسوسپىرىمدەرگە ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا كومەكتەسۋ. جاسوسپىرىمدەر اعزاداعى, اسىرەسە جىنىستىق جۇيەدەگى كوپتەگەن پاتولوگيالىق وزگەرىستەردىڭ قايتىمسىز سيپاتىن ءتۇسىنۋى كەرەك. بۇل ولاردىڭ بولاشاق انا نەمەسە اكە بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن», دەپ جازىلعان مينيسترلىكتىڭ حابارلاماسىندا.
قازىر بەدەۋلىك دياگنوزىمەن ەسەپتە تۇرعانداردىڭ سانى دا از ەمەس. بۇل قاتاردا ايەلدەر سانى 16 907-دەن (2021 ج.) 27 857-گە (2024 ج.) وسكەن. ماماندار بەدەۋلىكتىڭ كوبەيۋىنە ءبىر ەمەس, بىرنەشە فاكتور اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق ماسەلەلەر, دۇرىس تاماقتانباۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانباۋ, مەديتسينالىق سەبەپتەر, تۇقىم قۋالايتىن, گەنەتيكالىق فاكتورلار, جاس ەرەكشەلىكتەرى, پسيحولوگيالىق فاكتورلار, پروفيلاكتيكا مەن ءبىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سىندى كەدەرگىلەر اسەر ەتەدى. وسىنداي سەبەپ-سالداردى مەيلىنشە ەرتە انىقتاۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى وقۋشىلاردى پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن وتكىزەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مينيسترلىك تاراپىنان قولعا الىنعان جوسپارلى جۇمىس كوپ. بۋىنى قاتايماعان بالاعا, ەڭ الدىمەن, ۇيدەگى اتا-اناسى ۇلگى. وتباسىنداعى تاربيە – باستى نەگىز. سول سەبەپتى جىنىستىق تاربيەگە قاتىستى ماسەلەلەر ۇيدە ايتىلسا, ەرتە جىنىستىق قاتىناس, ونىڭ سالدارىنان تۋىندايتىن اۋرۋلار, ەرتە جۇكتىلىك ازايادى.