نەشە كۇننەن بەرى التايدىڭ اياسىن تۇلپاردىڭ ءدۇبىرى مەن دومبىرانىڭ كۇمبىرى تەربەدى. ساقي دالانىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن شارادا ءتۇبى ءبىر تۇركىلەردىڭ ۇرپاقتارى باس قوسىپ, مارە-سارە بولىستى. سوناۋ ساحا ەلى, تۇركيا, قىرعىزستان سىندى باۋىرلاس مەملەكەتتەردەن ونەر جۇلدىزدارى كەلدى. القالى باسقوسۋ اياسىندا قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرلەرى قاليحان ىسقاق پەن ديداحمەت اشىمحانعا ارنالعان كونفەرەنتسيا, جىر كەشى ۇيىمداستىرىلدى. وسىلايشا, باستالعان «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» فەستيۆالى ءۇش كۇنگە سوزىلدى.
«تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەگەندەي, جاۋاپتى مەكەمەلەر دايىندىق جۇمىسىنا اي ەمەس, جىل بۇرىن كىرىسكەن. سان رەت كەڭەسكەن, جوسپارلاعان. الىس-جاقىننان كەلەتىن مەيمانداردى قايتا-قايتا قاربالاستىرمايىق دەپ, حالىقارالىق فەستيۆالمەن بىرگە جازۋشىلاردىڭ مەرەيتويلارىن دا وسى كۇندەرگە بەلگىلەگەن.
«كاتونقاراعايدا جازۋشىلاردىڭ ادەبي مۋزەيى بولۋى كەرەك»
ءتور التايدىڭ تورىندەگى ءدۇبىرلى توي جازۋشى ديداحمەت اشىمحانعا ارنالعان كونفەرەنتسيامەن باستالدى. كىرەبەرىس فويەگە قوس قالامگەردىڭ ءومىرى مەن ونەرى توڭىرەگىندە جازىلعان قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ بوياۋى كەبە قويماعان كارتينالارى قويىلدى. جەرگىلىكتى جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن ۇلىقتاۋدان باستالعان جيىن شىعىستىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ادەبي تۇتاستىعىن تانىتقان سالماقتى ءىس-شارا رەتىندە باعالاندى.
– كاتونقاراعايدا جازۋشىلاردىڭ ادەبي مۋزەيى بولۋى كەرەك. ءبىز ورالحاننىڭ «قار قىزى», الىبەك اسقاردىڭ ء«ور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى» پوۆەستەرىن قالاي تامسانىپ وقىدىق؟ وسىنىڭ ءبارىن كەلگەن تۋريستەر بىلسە دەيمىن. التاي تابيعاتىمەن عانا ەمەس, ادەبيەتىمەن دە تانىلاتىن الەۋەتى زور مەكەن. ەندەشە, بۇل ماسەلەنى اۋدان باسشىلىعى ەلەپ-ەسكەرىپ, قالىپتاستىرسا ەكەن, – دەدى جازۋشى ەلدوس توقتارباي.
بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان رۋحاني جيىننان سوڭ حالىق كاتونقاراعاي اۋىلىنىڭ ءور جاعىنداعى اتشابارعا قاراي اعىلعان. مۇندا ۇلتتىق سپورت ويىندارىنان جارىس ءوتىپ, مىقتىلاردىڭ سىنالار ءساتى ەدى. ءدۇيىم جۇرت جينالعاندا تۇلپارلار اۋىزدىقتارىن قارش-قارش شايناپ, كومبەدە تىپىرشىپ تۇرعان. الدا 25 شاقىرىمدىق الامان. جۇلدەگە اۆتوكولىك, اقشالاي سىيلىقتار تىگىلدى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر – دەمەۋشى. ايتقانداي, ءومىرى جوندەۋ كورمەگەن اتشابار دا كاسىپكەرلەردىڭ كۇشىمەن جاڭارتىلعان.
بايگە جولىنداعى اتتار مارەگە جاقىنداي بەرە جۇرت ورە تۇرەگەلىپ, قيقۋ قوسقان. «اعايىننىڭ اتى وزعانشا, اۋىلداستىڭ تايى وزسىن» دەگەندەي, ءبىرى كۇرشىم دەسە, ەندى ءبىرى زايسان دەپ شۋلاستى. سايگ ۇلىكتەردىڭ كەيبىرەۋى قارا ۇزە شاپسا, ەندى بىرەۋلەرى قۇيرىق تىستەسە كەلە جاتتى. ءسويتىپ, مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ, تارباعاتايدىڭ تۇلپارى كەسىپ ءوتتى. ەكىنشى ورىن كۇرشىم, ءۇشىنشى ورىن زايساننىڭ پىراعىنا بۇيىردى. ال كوكپاردان ءبىرىنشى ورىندى ۇلاننىڭ ۇلدارى قانجىعاعا باسقان. ەكىنشى ورىندى سامار, ءۇشىنشى ورىن ريددەر ەنشىلەدى.
الاۋ باسىندا اقىندار ولەڭ وقىدى
بۇدان سوڭ ادەبيەتسۇيەر قاۋىم توپقايىڭنىڭ ءور جاعىندا ء«تور التاي قاليحانى مەن ديداحمەتىن جىرلايدى» اتتى رەسپۋبليكالىق جىر فەستيۆالىندە باس قوستى. ءور جاعى بۇيرا ورمان. ودان ءارى تارتساڭ, شىڭى شاپشىما بۇركىتتىڭ بيىگى. بۇيىرىنەن سىلدىراپ بۇلاق اعىپ جاتىر. ساحنا دا تاۋدىڭ رۋحىن سەزىندىرىپ تۇرعانداي. ورتادا شىتىرلاپ الاۋ جاندى. ىمىرت ۇيىرىلە قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن اندەر ورىندالدى. بۇل ءىس-شاراعا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين, وبلىس اكىمى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ, سونداي-اق ەلىمىزگە بەلگىلى ۇلىقبەك ەسداۋلەت, الىبەك اسقاروۆ, يرانبەك ورازباەۆ, نۇرداۋلەت اقىش سىندى اقىن-جازۋشىلار قاتىستى.
– قاليحان مەن ديداحمەت – شىعىستىڭ قوس الىبى. قازاق ادەبيەتىندە ءوز ورنىن ويىپ العان ەكى زاڭعاردىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى كاتونقاراعايدا پوەزيا فەستيۆالىنىڭ ءوتۋى – حالقىمىزدىڭ رۋحاني تامىرىنا تاعزىم. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە ايرىقشا دەن قويۋى بۇگىنگى ءىس-شارالاردىڭ وزەگىنە اينالدى. جىر سايىسىنا ەل ءىشىنىڭ ءسوز ۇستاعان قاس جۇيرىكتەرى كەلىپ وتىر, – دەدى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ.
ءيا, پوەزيا دوداسىنا داۋلەت تەلمانوۆ, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قالقامان سارين, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى اسكەرحان اقتاي, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەرلان ءجۇنىس, ءبىلىم سالاسىنىڭ ۇزدىگى باقىتجان رايىس, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى باۋىرجان يگىلىك, «شابىت» اقىندار مەكتەبىنىڭ مۇشەسى ەستاي جاڭاباي, جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ولجاس كەرەيحان, جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى ورازاي جەڭىس ۇلى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مەرەي قارت, سونىمەن قاتار ەلگە اتى ءمالىم قىزىربەك دۇرگىنباي ۇلى, سەرىكزات دۇيسەنعازى, قۇمار زياتحان, مۇراتقان كەنجەحان, دانا يساعۇلقىزى سىندى ولەڭ ولكەسىنىڭ ورەندەرى قاتىستى.
بۇرىن-سوڭدى ءدال بۇلاي ءوتىپ كورمەگەن جىر كەشىندە مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين, وبلىس اكىمى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ پەن اباي وبلىسىنىڭ اكىمى بەرىك ءۋالي اقىنداردى ارنايى ديپلوممەن جانە اقشالاي سەرتيفيكاتتارمەن ماراپاتتادى.
«مۋزارت» مۇزتاۋدى انمەن تەبىرەنتتى
ەرتەسى قارت التايدىڭ باۋرايىندا قۇرىلعان ۇلكەن ساحنادا ايتىس باستالعان. ەسكە سالايىق, حالىقارالىق جىر بايگەسى شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» حالىقارالىق فەستيۆالى اياسىندا وتكىزىلىپ وتىر. «التاي – التىن بەسىگىم» اقىندار ايتىسىنا ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ دە ۇزدىك اقىندارى ات ارىتىپ كەلگەن. ايتىستى ساعىنعان ەل ورىن بولماسا دا استارىنا توسەنىش سالىپ, جاتا-جاستانا تاماشالادى. اتشاپتىرىم الاڭعا قۇرىلعان كيىز ۇيلەردە اس-سۋ ازىرلەنىپ, مەيماندارعا ۇسىنىلدى.
– ءدال مۇنداي توي شىعىستا بۇعان دەيىن وتپەدى-اۋ دەيمىن. وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان. بەينەبىر التاي تاۋلارى جىرمەن تەربەلىپ تۇرعانداي. وسىنى ۇيىمداستىرعان وبلىس باسشىلارىنا, قولداۋ كورسەتكەن كاسىپكەرلەرگە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. وسىناۋ بەرەكە-بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسسەك ەكەن, – دەيدى سامار اۋدانىنان كەلگەن قولونەر شەبەرى ورالبەك بەكقالي.
حالىقتىڭ ايىزىن قاندىرعان اقىندار ايتىسى انە-مىنە دەگەنشە, ءوز مارەسىنە جەتتى. ناتيجەسىندە, باس بايگە كورەرمەننىڭ دە, قازىلاردىڭ دا ىستىق ىقىلاسىنا يە بولعان تانىمال اقىن ديدار قاميەۆكە تابىستالدى. ءبىرىنشى ورىن اباي وبلىسىنان كەلگەن ايتىسكەر رۇستەم قايىرتايعا بەرىلدى. ەكىنشى ورىن باتىس قازاقستاننىڭ نامىسىن قورعاعان جانسايا مۋسيناعا بۇيىرسا, ءۇشىنشى ورىنعا سىر بويىنان كەلگەن نۇرمات مانسۇروۆ پەن شىعىستىڭ جىر جۇيرىگى سەرىك قۋانعان تۇراقتادى.
كەشكىسىن ەل وسى ساحنادا وتەتىن گالا كونتسەرتكە جينالدى. كوپشىلىك كۇتكەن بۇل كەشتە باۋىرلاس ەلدەردەن كەلگەن ونەر جۇلدىزدارى ءان سالىپ, التىن بەسىكتەرىن اۋەنگە بولەپ كەتتى. سالتاناتتى شارانىڭ ەڭ كىشكەنتاي ءانشىسى ساحا ەلىنەن كەلگەن ارحان ۋيگۋعا وبلىس اكىمى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ دومبىرا تارتۋ ەتىپ, قازاق ەلى اتىنان زور قۇرمەتىن كورسەتتى. ايتا كەتسەك, جەتى جاستاعى ارحان «دومبىرا» انىمەن تانىمال. وسى كەشتە دە كوپشىلىكتىڭ جۇرەگىنە جەتكەن ءاندى شىرقاپ, قازاق حالقىنىڭ قوشەمەتىنە بولەندى. قىرعىزستاننان كەلگەن ءانشى نۇرايىم اقىلبەكوۆا كاتونقاراعايدىڭ تابيعاتىن ءوز تۋعان جەرىنە ۇقساتتى.
– شەتەلدە ەمەس, ءوزىمنىڭ جەرىمدە جۇرگەندەيمىن. ءتىلىمىز عانا ەمەس, تابيعاتىمىز دا ۇقساس ەكەن. شىعىس جۇرتىنا باق-بەرەكە تىلەيمىن, – دەگەن قىرعىز ءانشىسى نۇرايىم اقىلبەكوۆا ءوزىنىڭ حيت ءانى «جالعىزىمسىڭدى» جاندى داۋىستا ورىنداپ بەردى.
تۇركى الەمىنىڭ تۇتاس تاريحى جيناقتالعان پرولوگپەن باستالعان كونتسەرت راسىمەن دە التاي – تۇركى جۇرتىنىڭ التىن بەسىگى ەكەندىگىن سەزدىرىپ تۇردى. كەش سوڭىندا ادەتتەگىدەي ايگىلى «مۋزارت» توبى مۇزتاۋدىڭ ەتەگىن اۋەزدى انگە بولەدى. وتە جوعارى دەڭگەيدە وتكەن ءىس-شارا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققانى ۇزاق قول شاپالاقتاۋ مەن قوشەمەتتەن-اق سەزىلىپ تۇردى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى