اقمول اۋىلىنداعى «الجير» مۋزەي-مەموريال كەشەنىنە بارعانىمىزدا, جۇرت نازارىنا قويىلعان جادىگەرلەر اراسىنان ەر ادامنىڭ قوڭىرقاي كەۋدەشەسى بىردەن كوزىمىزگە ءتۇستى. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنەن مۇنىڭ بەلگىلى الاش قايراتكەرى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى جانايدار سادۋاقاس ۇلىنا تيەسىلى كيىم ەكەنىن بىلدىك. ايرىقشا ەكسپوناتتىڭ سىرىنا بويلاي كەلە, حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى ءبىراز اڭگىمەنىڭ تيەگى اعىتىلدى.
اكەسىمەن بىرگە تۇتقىندالعان
مەملەكەت قايراتكەرى ج.سادۋاقاس ۇلى 1898 جىلى اقمولا ۋەزىنىڭ سارىسۋ بولىسىندا, قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىنا قاراستى تۇگىسكەن ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, ەلىنە قىزمەت قىلۋدى ماقسات تۇتقان ول ءوز زامانىنداعى قازاقتىڭ مارعاسقالارى ساكەن سەيفوللا ۇلى, ابدوللا اسىلبەكوۆ, دىنمۇحامەد ءادىل ۇلى سەكىلدى ازاماتتارمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعى مەن تەڭدىگى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتەدى. 1919 جىلى ومبى بولشەۆيكتەرىنىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەگەن «قازاق جاستارىنىڭ دەموكراتيالىق كەڭەسى» اتتى استىرتىن ۇيىمدى باسقارادى. جان دوسى س.سەيفوللا ۇلىنىڭ كولچاك تۇرمەسىنەن قاشىپ شىعۋىنا جاردەمدەسىپ, وعان جالعان قۇجات جاساپ بەرگەن دە سول جانايدار ەدى. بۇل وقيعا جازۋشىنىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا سۋرەتتەلگەن.
ج.سادۋاقاس ۇلى ءوزىنىڭ قىسقا عۇمىرىندا اقمولا ۋەزىنىڭ حالىق سوتىنان باستاپ, 1937 جىلى ۇستالعانعا دەيىن رەسپۋبليكا پروكۋرورى جانە ادىلەت حالىق كوميسسارى, بك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ مادەنيەت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە دەيىنگى ءتۇرلى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارادى. 1932 جىلى وراز جاندوسوۆپەن بىرگە حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسياعا جەتەكشىلىك ەتەدى.
وسى ورايدا ج.سادۋاقاس ۇلىنىڭ 1936 جىلى «سوتسيالدى قازاقستان» دەگەن اتپەن شىققان ءبىزدىڭ گازەتىمىزدىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. بۇگىندە ونىڭ پورترەتى باسىلىمدى باسقارعان تۇلعالار قاتارىندا رەداكتسيا تورىندە ءىلۋلى تۇر.
ءيا, 30-جىلداردىڭ اياعى «قاراڭعى قازاق كوگىنە كۇن بولام» دەپ تالپىنعان, ەلى مەن جەرىنە ايانباي قىزمەت قىلعان كوزى اشىق جاندار ءۇشىن قىرىن كەلگەنى تاريحتان ءمالىم. سولاردىڭ قاتارىندا ج.سادۋاقاس ۇلى دا 1937 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىندە «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايىپپەن قاماۋعا الىنىپ, 1938 جىلدىڭ 25 اقپانىندا جازىقسىز اتىلعان. ونىڭ اكەسى سادۋاقاس جالماقان ۇلى دا قىزىل تەرروردىڭ تىرناعىنا ىلىگىپ, اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ قۇربانى بولدى.
كەۋدەشە تاريحى
جانايدار سادۋاقاس ۇلى 1922 جىلى ەليزاۆەتا الەكساندرقىزىمەن وتاۋ قۇرىپ, ورىنبور قالاسىندا تويىن وتكىزەدى. سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ ءبارى قاتىسقان سالتاناتتى كەشتى دوسى ساكەن سەيفوللا ۇلى جۇرگىزەدى. ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ تۇڭعىش ءارى جالعىز ۇلى 1935 جىلى الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اتىن دا رۇستەم دەپ س.سەيفوللا ۇلى قويعان دەسەدى.
كوپتەن كۇتكەن قۋانىشتى ەستىگەن اكەسى سادۋاقاس ارقادان الماتىعا ارنايى بارعان. تۇڭعىش نەمەرەسىن كورىپ, ماۋقىن باسقان ول بىرنەشە كۇننەن سوڭ قايتۋعا وقتالعاندا, بالاسى جانايدار ۇستىنە كيىپ وتىرعان قۇرىم كەۋدەشەسىن سىيعا تارتىپ: «اكە, مىنانى ەندى ءسىز كيىڭىز. سۋىق وتكىزبەيتىن جاقسى كيىم. كىشكەنتاي نەمەرەڭىزدىڭ قۋانىشىنا كەلگەن قۇرمەتىڭىزگە سىيلايمىن», دەپ يىعىنا جاپقان ەكەن.
اۋىلعا كەلگەن سوڭ سادۋاقاس الماتىدان اكەلگەن كيىمدى كوپشىلىككە كورسەتىپ, ارتىنشا تۇسەي دەگەن قۇداسىنا: «بالامنىڭ بەرگەن سايىن سىزگە سىيلايمىن», دەپ تارتۋ ەتىپتى. كەۋدەشەنى قۋانا قابىل العان تۇسەي ونى از ۋاقىت كيگەن. الايدا كوپ ۇزاماي قازاق زيالىلارىن قاماۋعا الۋ باستالىپ, «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن جانايدار مەن ونىڭ اكەسى ۇستالعاندا تۇسەي اقساقال زيانى ءتيىپ كەتەر دەپ قاۋىپتەنىپ كەدەۋشەنى سادۋاقاستىڭ وتباسىنا قايتا اكەلىپ بەرگەن. سودان سادۋاقاستىڭ جۇبايى سارا ماتايقىزى: «شىراقتارىم, اكەلەرىڭنىڭ كوزىندەي بولعان كيىمگە يە بولىپ, وزدەرىڭ كيىڭدەر» دەپ ونى ەسەيگەن ۇلدارى ساعىناي مەن ىرزىحانعا تابىستاسا كەرەك.
سادۋاقاس جالماقان ۇلىنىڭ توعىز بالاسى بولعان. ونىڭ ۇلكەنى – جانايدار دا, كەنجەسىنىڭ ەسىمى – قۇرمان. وسى قۇرماننىڭ كەنجە قىزى, بۇگىندە جوعارعى سوتتىڭ كوممۋنيكاتسيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەتىن پەريزات سادۋاقاستىڭ ايتۋىنشا, اكەسى قۇرمان ەسەيگەن كەزدە ونى اعاسى ىرزىحان شاقىرىپ الىپ: «بۇل اكەمىز سادۋاقاستىڭ اعامىز جانايداردان العان سىي-قۇرمەتى ەدى. ەكەۋىنەن دە ايىرىلدىق. قازىر مەن مۇنى جۇمىسقا كيىپ ءجۇرمىن. ەندى بۇل كيىم ءومىرىمنىڭ سوڭىنا دەيىن مەندە بولادى. ەگەر مەن ومىردەن وزىپ كەتسەم, وسى كيىمگە ءوزىڭ يە بول! ونى ساقتا, تاريحىن بالا-شاعاڭا ايتىپ وتىر, بۇل اكەمىز بەن اعامىزدىڭ كوزىندەي بولعان ەڭ قىمبات ەسكەرتكىش», دەپ اماناتتاعان ەكەن.
1994 جىلى ىرزىحان 84 جاسىندا قايتىس بولعان سوڭ, قۇرمان سادۋاقاس ۇلى اعاسىنىڭ وسيەتىنە سايكەس كەۋدەشەنى الىپ, بۇگىنگە دەيىن ۇيىندە ساقتايدى. 2023 جىلى 21 اقپاندا ج.سادۋاقاس ۇلىنىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان «عيبراتتى عۇمىر» اتتى مەرەيتويلىق ءىس-شارادا كەۋدەشە تۇڭعىش رەت كورمەگە قويىلىپ, ونى «الجير» مۋزەي-مەموريال كەشەنىنە تابىس ەتكەن.