وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى. سارىارقانىڭ سارى دالاسىنان الماتى قالاسىنا ارمان قۋىپ بارىپ, ونىڭ بىرەسە كوكپەن تالاسقان تاۋىنا, بىرەسە جاسىل جەلەككە مالىنعان باۋىنا قاراپ تامسانىپ جۇرگەن كەز. گازەت-جۋرنال بەتتەرىنەن, سول كەزدە ەندى ەتەك جايىپ كەلە جاتقان تەلەديداردان بايقاپ قالىپ جۇرگەن اتاقتى ادامداردى كورسەك ەسىمىز شىعادى. قولىمىز قالت ەتسە تەاتر مەن جازۋشىلار وداعىن جاعالايمىز. اتى اڭىزعا اينالعان اعالارىمىز بەن تاتەلەرىمىزدى ءوز كوزىمىزبەن كورۋ ارمانىمىز. ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىنداعى, ول كەزدە كۇن كوسەمنىڭ الىپ ەسكەرتكىشى تۇراتىن باۋدى ارالاپ كەلە جاتسام... و, عاجاپ-اي, الدىمدا ءسابيت مۇقانوۆ وتىر. ءوزىمىز انا ءتىلى وقۋلىعىنان باستاپ, گازەتتەردەن سۋرەتىن كورىپ جۇرگەن – كادىمگى ءسابيت اعامىز. باسىندا سول تاقياسى, ەكى بەتى نۇرلانىپ, قاسىنداعى ارىقشا اقسۇر اداممەن (ونىڭ دا ءتۇسى تانىس) اڭگىمە سوعۋدا. جانىنا بارۋعا جۇرەك جوق, ولار تۇرىپ كەتكەنشە اينالسوقتاپ سول ماڭدا ءجۇرىپ العانىم ەسىمدە.
ودان ءبىر كۇنى كوكبازاردىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, ول كەزدە اتاعى جەر جارىپ تۇرعان ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ءبىرتۇتاس كوكشىل بوياۋمەن باسىلعان افيشاسىن كوزىم شالىپ قالدى. كونتسەرت زالىندا بالەنباي ايدىڭ تۇگەنبايىنشى كۇنى كونتسەرتى بولادى دەپ جازىلىپتى. قۇداي وڭداعاندا الگى كونتسەرت زالى دا سول ماڭدا ەكەن, دەرەۋ بيلەت ساتىپ الدىم. تاعاتسىزدانا كۇتكەن كۇن دە جەتتى. راديودان قۇلاققا ءسىڭىستى بولعان جۇسەكەڭنىڭ داۋىسىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ, ءجۇزىن ءوز كوزىممەن كورىپ وتىرمىن. مۇڭعا بوككەن “قارقارالى”, سولقىلداعان “سۇرجەكەي”, بىردەن اسپانعا شاپشىپ شىعاتىن “ايتپاي”... قويشى ايتەۋىر, ءاننىڭ نەبىر تورەسى جۇسەكەڭنىڭ كۇمىس كومەيىنەن توگىلدى دەرسىڭ. ءسويتىپ تامسانىپ وتىرعانىمىزدا ءبىر كەزدە ءان كەزەگى ءدۇلدۇل ءانشىنىڭ ەكى شاكىرتىنە بەرىلدى.
شىنىمدى ايتايىن, جۇسەكەڭنىڭ ءانىنىڭ اسەرىنەن ايىعا المادىم با, ول كەزدە ەكەۋىنە دە ونشا ءمان بەرگەن جوقپىن. ايتكەنمەن دە, ەكەۋىنىڭ ورىمدەي جاستىعىنا قاراماي ءان ايتۋ شەبەرلىگىنە ەلەڭدەسىپ قالعانىمىز راس. كوزىلدىرىگى جالتىراعان بالاپان مۇرتتىسى ۇمىتپاسام, “اۋدەمجەردى” ايتتى عوي دەيمىن. جۇرت قاتارلى قول شاپالاقتادىق. بۇل ەكەۋى كەيىن قازاق ءانىنىڭ قوس قاناتىنا اينالاعان جانىبەك پەن قايرات ەدى.
ءساتى كەلىپ وقۋعا تۇستىك. جاڭا دوستارىمىزعا ەرىپ قىدىرىستاپ شۋ اۋدانىنىڭ جامبىل دەگەن اۋىلىنا باردىق. لەسبەك دوسىمنىڭ اكەسى ساۋدالى اقساقال كەمپىرى ەكەۋى قوسىلىپ ءان دە ايتاتىن ونەرقۇمار جاندار ەكەن.
– شىراعىم, ءتۇرى-ءتۇسىڭ بولەكتەۋ, بۇل جەردىكى ەمەسسىڭ-اۋ, – دەدى قارت ءشاي ۇستىندە.
– ءيا, قاراعاندى جاقتانمىن.
– ە, قاراعىم, سەرىلەر ەلى سارىارقادان ەكەنسىڭ عوي. ءاننىڭ ۇياسى عوي ول جاق. قازىر قايرات دەگەن ءبىر جەرلەسىڭ شىعىپ ءجۇر, شىركىننىڭ داۋىسىن-اي, ازىناعاندا مىناۋ راديومىز جارىلىپ كەتە جازدايدى ءتىپتى, – دەپ ءبىر قويدى اقساقال. – سەن ونى بىلەسىڭ بە؟
سونسوڭ ءبىزدىڭ الماتىدا تۇرىپ قايراتپەن جۇزدەسپەگەنىمىزگە رەنجىگەندەي تومسىرايىپ قالدى. ودان كەيىن ءتىس جارىپ اڭگىمە دە ايتپادى. ال مەنىڭ قايراتتى ىزدەۋىم وسىدان باستالىپ ەدى. قايراتتىڭ اندەرىن قۇر جىبەرمەي تىڭدايتىن بولدىم. ءبىر, ەلدە جوق ەرەن داۋىس! ماقپالداي جۇمساق, قوپ-قويۋ قوڭىر. ءانشىنىڭ ءانشىسىنىڭ ءوزى جوعارى نوتالارعا بارعاندا داۋىسى جىڭىشكەرىپ, ەرىكسىز شىڭعىرادى عوي, ال مىنانىڭ نە كەرەمەتى بار ەكەنىن بىلمەيمىن, سول جۇمساقتىعىنان, سول مايدا قوڭىرلىعىنان ءبىر اينىماي, جانىڭدى كىرگىزىپ, ىشكى دۇنيەڭدى نۇرلاندىرىپ, تايپالعان جورعالىعىنان ءبىر جاڭىلىسپايدى-اۋ, شىركىن! سول قويۋ داۋىسىنىڭ وزىمەن اڭىراتقاندا جان دۇنيەڭە داۋىل تۇرعىزىپ, قوپارىپ وتەدى. ء“وزىمدەي سال, ءان سالساڭ اڭىراتىپ”, – دەپ اسەت اتامىز تۋرا وسى قايراتقا قاراتىپ ايتقان سەكىلدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە ول قازاقتىڭ رۋحىن ءبىر كوتەرىپ تاستاعان “قىز جىبەك” فيلمىندە تولەگەننىڭ ءانىن تاماشا ورىنداپ, الگى كينونىڭ ءارىن ودان ءارى كەلتىردى. ءوزى ءبىزدىڭ ەنشى بولىسپەگەن كورشى اۋدان – ارىسى ساكەندەي, بەرىسى كەشەگى وتكەن اقسەلەۋ اعامىزداي تەكتىلەر ەلى جاڭاارقادان بولىپ شىقتى. ەندى قايراتتى ءبىر كورۋ ارمانعا اينالدى. ارينە, كونتسەرتەرىنەن بىردە-ءبىر رەت قالىپ كورگەن ەمەسپىن. بىراق قولىنان ۇستاپ, تىكەلەي تىلدەسكەنگە نە جەتسىن. ءبىراز جىلدار ءوتىپ, قايراتتىڭ داۋىسى شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ تۇرعان تۇستا ونىڭ دا ءساتى ءتۇستى-اۋ اقىرى.
رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا ىستەپ جۇرگەن كەزىم. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى مەن رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسى ۇشەۋى ءبىر شاڭىراق استىندا. ءبىر كۇنى كەلىپ تۇرعان ءبىر كىسىمەن جولىقپاق بولىپ تومەن تۇسە قالايىن. الگى كىسىمەن اڭگىمەلەسىپ بايقاپ تۇرمىن, ءزاۋلىم عيماراتتى شىر اينالىپ قايرات ءجۇر. قاجەتتى ەسىگىن تابا الماي قالعانى انىق. جانىمنان تاعى ءبىر وتە بەرگەندە: “قايرەكە”, – دەپ قالدىم. تىكسىنىڭكىرەپ تۇرمىن. اتاقتى ادام. “ە, نەمەنە؟” دەپ ەجىرەيسە نە ىستەيمىن.
ءوزى دە كىمنەن ءجون سۇرارىن بىلمەي ساسقالاقتاپ تۇرسا كەرەك, قايىرىلىپ تۇرا قالدى. ءوڭى جىلى. ەڭ كەرەمەتى مەن جىميسام, ول مەنەن ءارى كۇلەدى. قۇددى ءبىر كوپتەن بەرى كورمەي ءجۇرىپ تابىسقان كلاستاسىم ءتارىزدى. اڭگىمەمىز دە جاراسا كەتتى. قولىندا ءوزىم ۇيىمدە كۇندە ويناتىپ تىڭداپ جۇرگەن, سىرتىندا ءوزىنىڭ ۇكىلى بورىك كيىپ تۇسكەن عاجاپ ادەمى سۋرەتى مەن ء“Kaىrat ءBaىbosynov ءsىngs” دەگەن اعىلشىنشا جازۋى بار كۇيتاباق.
دارداي اتاعىنا قاراماي, كىشىپەيىلدىگى مەن قاراپايىمدىعى كەرەمەت. ۇلكەن ءۇيدىڭ مىسى باسىپ سولاي بولىپ تۇرۋى دا مۇمكىن دەگەن وي كەلەدى عوي. اڭگىمە وزدىرىپ ايتا بەرەيىن, ول ءوزىنىڭ عاجاپ تالانتى مەن تاۋداي تالابىنىڭ ارقاسىندا اتاقتىڭ اسقار تاۋىنا شىعىپ, داڭقتىڭ تەلەگەي تەڭىزىنە شومىلدى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي نازارىندا دا بولدى. الايدا مەن بىلەتىن قايرەكەڭ وسى قالپىنان ءبىر دە وزگەرگەن ەمەس. ءيا, حاكىم اباي ايتقانداي, “اسىل ادام اينىماس”.
شولجىڭ بالالار سەكىلدى ءسال-ءپال تىستەنىڭكىرەپ سويلەيتىن جىگىت ەكەن.
– مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قابىلدايتىن بولىپ... كىرەتىن ەسىگىن تابا الماي جۇرگەنىم, – دەيدى قاراداي قىسىلىپ. – مىناۋ ول كىسىگە اكەلگەن ەسكەرتكىش سىيلىعىم عوي, – دەدى سونسوڭ مەنىڭ قادالىپ تۇرعانىمدى اڭعارىپ قالىپ, قولىنداعى كۇيتاباقتى كورسەتىپ.
توراعانىڭ كومەكشىلەرىنە ەرتىپ كەلە جاتىپ سىر تارتسام, اتاعى دارداي قايراتىمىز وسى كۇنگە دەيىن پاتەرگە جارىماي جۇرگەن كورىنەدى. ءبىر جارىم بولمەلى اياداي ۇيىندە رەپەتيتسيا جاساپ, ءاندى اڭىراتقاندا كورشىلەردىڭ يتىنە دەيىن شۋلاپ شىعادى ەكەن. رەتى كەلسە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا جايىن ايتىپ, ءۇي سۇراۋ ويىندا بار ەكەنىن دە جاسىرمادى.
ونى الدىمەن ارىزىن كورىپ, اقىلىن ايتسىن دەپ زاڭگەر تۇرىمجان قۇداباەۆ دەگەن بىرگە وتىراتىن اعامىز بار ەدى, قوياردا-قويماي الدىمەن سول كىسىگە ەرتىپ كەلدىم. كاميلا اتتى جازۋشى ايەلى بار, ونەرگە ءبىر تابان جاقىن تۇرەكەڭ قايراتتى كورىپ جانى قالمادى. ءانشىمىز بارىنشا قاناعاتشىل, قاراپايىم ەكەندىگىن سول كەزدە-اق كورسەتتى. تۇرەكەڭنىڭ “تومەنگى قاباتتان, جايلى, جاعدايلى, كىرپىش ۇيدەن” دەپ قوسىپ, ارىزدى قايتا جازايىق دەگەن ءار سوزىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعان ول ء“تورت بولمەلى” دەگەن جەرىنە كەلگەندە ءتىپتى شورشىپ ءتۇستى.
– ويباي اۋ, ماعان ءتورت بولمەلى ءۇيدى كىم بەرەدى؟ اۋىلدا قالعان انامدى كوشىرىپ الاتىن ءتومەنگى قاباتىنان بولسا بولدى, دەپ شىرىلدايدى ول.
– قايراتجان-اۋ, ونداي ۇلكەن ادام سەنىڭ ءۇيىڭنىڭ بولمەسىن ساناپ وتىرمايدى. قۇداي يىتسە قولىن ءبىر-اق تارتادى, – دەدى تالايدى كورگەن پروكۋرور كۇيىپ كەتىپ.
ءانشىنى باستاپ اپارىپ توراعانىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە كىرگىزىپ, ساتتىلىك تىلەپ قالا بەردىم. كومەكشى نۇرتاي ابىقاەۆ, الدىن الا كەلىسىپ قويعان بولۋى كەرەك, جىلى قاباقپەن قارسى الدى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى دە دومبىرا تارتىپ, ءان ايتقاندى جاقسى كورەدى دەيدى عوي, مىنانداي انشىگە كومەكتەسۋگە ءتيىس, – دەيدى بىلمەيتىنى جوق ليزا دەيتىن قىزىمىز.
قايراتتىڭ بولمەمىزگە ءىلىپ كەتكەن پلاششىنا قاراپ قويىپ ءبىز وتىرمىز. ءانشىمىز سول كەتكەننەن مول كەتتى. اقىرى بولماعان سوڭ ىزدەۋگە شىقتىم. پوستىدا وتىرعان كەزەكشىلەر بىرىمەن ءبىرى حابارلاسىپ وتىرىپ زورعا تاۋىپ بەردى. ءبىز وتىرعان عيماراتتىڭ ءتورت ەسىگى ءتورت كوشەگە قاراۋشى ەدى. ول مۇلدەم باسقا ەسىكتەن شىعىپ كەتىپتى. ورامالىمەن تەرىن سۇرتكىلەپ, اپتىعىن ءالى باسا الماي تۇر ەكەن.
– ويپىرىم-اي, ارۋاعى زور كىسى ەكەن, مىسى بىردەن باسىپ كەتتى. مىڭداعان ادامنىڭ الدىندا ءان سالعاندا ساسپاۋشى ەدىم, ءتىپتى تۇتىعىپ سويلەي الماي قالدىم. سۋ قۇيعىزىپ بەرىپ: “وسى سەن جاڭاارقادانسىڭ عوي, ءا. بىلەم, ول جاقتىڭ ادامدارى شەتىنەن ءانشى, بالۋان بولادى. وسىلاي ايتاتىن ساكەننىڭ ولەڭى دە بار ەمەس پە ەدى”, – دەگەنىندە بارىپ, تانىس ەسىمدەردى ەستىپ, ەسىمدى ءبىر-اق جيعانىم, – دەيدى اعىنان جارىلىپ.
– ءۇي ماسەلەسى نە بولدى؟
– انا اعامىزدىڭ بولجامى بولدى دا قويدى. سول جەردە-اق قول قويىپ, كومەكشىسىنە تاپسىردى. ءان مەن انشىلەر تۋرالى كەرەمەت بىلەدى ەكەن. اڭگىمەمىز جاراسىپ جۇرە بەردى. “وسى سەندە اتاق تا جوق قوي دەيمىن”, – دەدى قوشتاساردا.
– بارەكەلدى, سەن نە دەدىڭ؟
– نە دەيىن, بولادى عوي, – دەدىم.
– بار بول بايبوسىنوۆ! باسقا بىرەۋ بولسا عوي, مۇنداي ءساتتى جىبەرمەي, ەڭىرەپ جىلاپ بەرەدى.
بۇل ءانشى, ءبىر مىقتى تويىنا ما, ۇيىنە مە شاقىرىپ ءان ايتقىزباق بولعاندا, نامىستانىپ بارماي, سودان قۋدالانىپ ءجۇر ەكەن دەپ ەستيتىنبىز. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قايراتتىڭ باعى دا, جولى دا اشىلدى. ءۇي دە الدى, ۇزاماي “قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى” دەگەن اتاعىنا دا يە بولدى.
قاراپ وتىرسام, قايراتقا قامقور بولىپ, كوپ قايىرىم جاساعان جىر الىبى جامبىل اۋىلىنىڭ ازاماتتارى ەكەن. زاماننىڭ اۋانىنا قاراي اۋناپ وتىرعان جوقپىن, راسى, قۇدايشىلىعى سول. كىم بىلەدى, ەكى ەلگە ورتاق بالۋان شولاق بابامىزدىڭ دا ارۋاعى جەبەگەن شىعار. ايتەۋىر سولاي. ونىڭ باسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى تۇر. ول بۇرىشتاما سوعىپ بەرگەن پاتەردى بەرگىسى كەلمەي بۇلتاڭعا سالعان سول كەزدەگى قالالىق ءۇي باسقارماسىنىڭ باستىعى گولوششاپوۆتىڭ موينىن بۇراپ تۇرىپ الىپ بەرگەن سول كەزدەگى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسقار ق ۇلىباەۆ بولاتىن. قالاداعى ازعانتاي قازاققا ۇنەمى قيانات جاساپ, ءۇي بەرسە دە ۇنەمى ءبىرىنشى نەمەسە بەسىنشى قاباتتان ءبولىپ, ولاردى ەل اۋزىندا مازاق قىلىپ “كازاحسكي ەتاج” اتاندىرعان وسى گولوششاپوۆ ەدى. كەيىن مۇرات راەۆ دەگەن مىڭ بولعىر ازامات كەلىپ, ۇلتىمىزدى ءويتىپ بولە-جارمايتىن بولدى عوي.
ال “بالا ءبىرجاندى” قاراعاندىعا گاسترولگە كەلگەندە كوزى شالىپ, ونى جۇسەكەڭە ايتىپ كەلگەن, كەيىن “قىز جىبەك” فيلمىندە قويار دا قويماي ءجۇرىپ ءان شىرقاتقان نۇرعيسا كوكەمىز. سول جەردىڭ تاعى ءبىر تۋماسى نۇرتاي ابىقاەۆ ۇلىق باسىن كىشىك قىلىپ كومەگىن ءبىر اياعان ەمەس. مۇنى اباي ايتپاقشى, “جازدىم ۇلگى جاستارعا بەرمەك ءۇشىن”. كورشى اۋىلعا بارىپ كەلسەك, “ويباي ءشايىن ءسۇتسىز ىشەدى ەكەن, ەتىن قامىرسىز جەيدى ەكەن” دەپ كۇستانالاپ كەلەتىن قازاق ەمەسپىز بە, وسىلاي ءبىر جەردىڭ تالانتىن ءبىر ەلدىڭ ازاماتتارى قولپاشتاپ, قورعاپ وتىرعانى قانداي جاراسىمدى, بىلە بىلگەنگە ناعىز ەلدىكتىڭ ەرەن بەلگىسى بۇل.
نەگىزى ناعىز تۋما تالانتتاردىڭ جولى, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, اۋىر بولادى. بىرىنشىدەن, كورە المايتىن دۇشپانى دا كوپ. ەكىنشىدەن, ولاردىڭ وزدەرى دە ءسابي سياقتى, ومىرگە بەيىمسىز, قۋلىق سۇمدىققا جوق, اڭقىلداعان اقكوڭىل بولىپ كەلەدى. وسىندايدا ءبىرجان سال جونىندەگى ءبىر اڭىز ەسكە تۇسەدى. ەل ۇستىندەگى اتاقتى ءانشى ايلاپ-جىلداپ ۇيىنە ءبىر سوعاتىن كورىنەدى. ءبىر كۇنى سونداي ۇزاق ساپاردا ءجۇرىپ, ءوتىپ بارا جاتىپ عايىپتان ءوز ۇيىنە تۇسە قالادى عوي. سويتسە, بالا-شاعاسى ءبىر كەسە تالقانمەن عانا قارا ءشاي ءىشىپ وتىر ەكەن دەيدى. ونى كورگەن ءبىرجان: ء“تۇۋ, كۇندەرىڭ كۇن ەمەس ەكەن عوي”, – دەپ ءوز ۇيىنەن شىعىپ جۇرە بەرگەن ەكەن. ءدال سونداي شارۋاعا قىرسىزدىڭ ءبىرى وسى – قايرات. ول وسى دارەجەگە بىردەن كەلە قالعان جوق. تۇرمىستىڭ دا, جۇمىستىڭ دا تاۋقىمەتىن ءبىر كىسىدەي تارتىپ, سوقتىقپالى-سوقپاقتى تالاي جولدان ءوتتى.
قايرات ءان ايتۋدى تىم ەرتە باستاعان. “ورتالىق قازاقستان” گازەتىندە ول تۋرالى “بالا ءبىرجان” دەگەن ماقالا دا شىققان. التى جاسىندا بوزتورعايداي شىرىلداپ قاراعاندى راديوسىندا ءان ايتقان. ونى بەلگىلى جازۋشى امەن ازيەۆ اعامىز تاسپاعا جازىپ الىپتى. ول ۋاقىتتا ماگنيتوفون جوقتىڭ قاسى. سودان ول كىسى قايراتتىڭ ءوز داۋىسىن وزىنە قيماي, كوپكە دەيىن بەرمەي ءجۇردى. قالاي دەگەنمەن دە, جازۋشى سەزىمنىڭ ادامى عوي, دالىرەك ايتقاندا, الگى جادىگەردەن ايىرىلعىسى كەلمەگەن. اقىرى سوڭعى ساپارىنىڭ الدىندا ءانشىنىڭ وزىنە تابىستادى. “اعامىزعا راحمەت, بەردى اقىرى”, – دەپ قايراتتىڭ كوپكە دەيىن قۋانىپ جۇرگەنى ەسىمىزدە. جاس بالانىڭ تالانتىن العاش بايقاپ, باعالاعان وسى امەن اعامىزعا ءانشى كۇنى بۇگىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىرادى.
ال ەندى قايراتتىڭ تالانتىن تارازىلاپ, تامسانىپ جۇسەكەڭە جەتكىزگەندەردىڭ ءبىرى كادىمگى نۇرعيسا ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. بۇلاردىڭ باعىنا سول جىلدارى ءداستۇرلى انشىلەر ستۋدياسى اشىلىپ, وعان جۇسىپبەك پەن عاريفوللا سياقتى قازاق اندەرىنىڭ باعىنا بىتكەن قوس تارلاننىڭ ءدارىس بەرگەنىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇمىتا قويعان جوق. كەلەسى قابىلداۋدىڭ بىرىندە قايرات پەن جانىبەكتى جۇسەكەڭ كۇتىپ وتىرعان. قايراتتىڭ باس باپكەرى وسى جۇسەكەڭ ەكەنىن جۇرتشىلىق بىلەدى. سوندىقتان ونى تاپتىشتەپ ايتپاي-اق قويايىق. الايدا, جۇسەكەڭ گاسترولدە جۇرگەندە, ءسىرا وتپەلى كەزەڭنىڭ اسەرى بولسا كەرەك, قايراتتىڭ ءۇنى ءبىتىپ قالىپ, ونى سول ەكى ارادا, مۇنان ەندى ءانشى شىقپايدى دەپ, كۇيشىلەر توبىنا اۋىستىرىپ جىبەرگەنىن بىرەۋلەر بىلسە, بىرەۋلەر بىلە قويماس. جۇسەكەڭنىڭ زايىبى حابيبا اپايدىڭ ايتۋىنشا, ونى ەستىگەن ۇستازى ۇيىنە جىلارمان بولىپ كەلىپ, كوپكە دەيىن وزىنە ءوزى كەلە الماي جۇرگەن. ءوزىمىزدى ءوزىمىزگە جەكسۇرىن كورسەتىپ, تاريحىمىزعا دەيىن قۇردىمعا جىبەرىپ, ءانىمىز تۇگىلى ءسانىمىزگە دەيىن ءبۇلدىرىپ جاتقان قىزىل يمپەريانىڭ سۇرقىلتاي ساياساتىنان حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان اسىل قازىناسى – اندەرىن امان ساقتاپ, اماناتتاپ كەتەتىن سەنىمدى شاكىرت ىزدەۋمەن جۇرگەن جۇسەكەڭنىڭ جانىنا بۇل ءجايت قاتتى باتسا كەرەك. ول تەز ەسىن جيىپ, بوزبالانى بارىن سالىپ باپتاعان, ءبىراز ۋاقىت ءان دە ايتقىزباعان. بەس جاسىندا ولەڭ ايتىپ شىققان ءوزىن اعاسى جاقىپبەك قالاي باپتاسا, قايراتقا دا سولاي قاراعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ قاتپارى قالىڭ قازاق ءانىنىڭ جانە ءبىزدىڭ باعىمىزعا قاراي جۇسەكەڭ اقىرى جاس جىگىتتىڭ بويىندا بۋلىعىپ تۇرعان تالانتتىڭ تامىرىن ءدال باسىپ تاۋىپ, ءتۇيىنىن سيپالاپ وتىرىپ جازىپ, بىرتىندەپ تارقاتىپ العان. اقىرى ەڭبەگى جانىپ, قايراتتىڭ داۋىسى ماقپالداي قوپ-قوڭىر بولىپ قايتا لىقسىپ شىققاندا جۇسەكەڭ تاعى جىلاعان عوي. ال بۇل جولعىسى كول-كوسىر قۋانىشتىڭ كوز جاسى ەدى, ارينە. قايراتقا ءومىر بويى سەرىك بولىپ كەلە جاتقان, حالىق ءانىنىڭ باعىنا بىتكەن, ءتىپتى قاتىپ قالعان نەبىر قاساڭ كوڭىلدىڭ ءوزىن بورداي ەزىپ, بولبىراتىپ, ەزىلدىرىپ, ەگىلدىرىپ جىبىتەتىن ءانشىنىڭ بۇگىنگى داۋىسى – سول داۋىس. بۇل ءبىر قازاق ساحاراسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان انشىلىك ونەردىڭ ىشىندە وزىندىك ءبىر قۇبىلىس بولدى. قايرات مايتالمان ءانشى بولىپ قانا قالعان جوق, انشىلىك ءداستۇردىڭ تۇتاس ءبىر مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ەڭ باستىسى, ءحىح عاسىردان قازاق ءانىن حح عاسىرعا قايماعىن بۇزباي جەتكىزگەن ۇلى ۇستازى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ اماناتىن اسىرا ورىنداپ, حالىقتىڭ باعا جەتپەس قازىناسىن ءححى عاسىرعا امان- ەسەن اسىرعان وسى قايرات دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس.
تاعى ءبىر اتاپ ايتا كەتەتىن ءجايت, ءانشى كەيىنىرەك ءوزى ءتالىم العان ستۋدياعا باسشى بولعاندا قويار دا قويماي ءجۇرىپ وعان جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ اتىن بەرگىزدى.
بۇل ورايدا, ونىڭ قىزىعى بىرگە قۇرداسى, مۇڭى بىرگە سىرلاسى, ونەردەگى ورىستەسى, ومىردەگى جان سەرىگى بولعان قايىرلاس دوسى ورتامىزدان ەرتەرەك كەتكەن جانىبەك كارمەنوۆتىڭ دە جەتە الماي كەتكەن ارمانىن قوسا ارقالاپ جۇرگەنىن ايتپاساق, ابىرويىمىزعا سىن, ارىمىزعا ءمىن. اركىمنىڭ ءوز سولەريى بار دەگەندەي, ونەردە باقتالاستىق دەگەن بولا بەرەدى. جانىبەك پەن قايرات ونەردىڭ ورەسىنە بىرگە ءتۇسىپ, قاتار شاپقان ورەندەر. ءبىر عاجابى, ەكەۋىنىڭ تاتۋلىعىنا, دوستىعىنا سىزات تۇسكەن ەمەس. بۇعان ءبىز ءارى تاڭ قالىپ, ءارى ءسۇيسىنۋشى ەدىك. بۇل رەتتە ولار قازاق ونەرىنىڭ قوس تارلانى عارەكەڭ (قۇرمانعاليەۆ) مەن جۇسەكەڭنىڭ ونەرىن عانا ەمەس, ونەگەسىن دە الىپ, دوستىعىن دا قايتالادى.
بىردە قايراتتىڭ ۇيىندە جانىبەكپەن بىرگە قوناقتا بولدىق. توردە بەرليندى العان باتىر راقىمجان اعامىز. ادەتتە باتىر بىتكەن دۇلەي, ۇرىپ تاستا, شاۋىپ تاستانىڭ ادامى دەپ ويلايمىز عوي. ال راقاڭنىڭ جان دۇنيەسى كەرەمەت نازىك ەدى. ءانشىنى جاقسى كورىپ قانا قويماي, ءتىپتى ءپىر تۇتاتىن. ال, قايرات پەن جانىبەك دەگەندە ءتىپتى جانى بولەك. اڭگىمەسى قىزىق, وتىرىس بويى كۇلكىدەن ەزۋىمىزدى جيدىرمادى. اناۋ ەكى دوستىڭ ءانى قانداي, كەرەمەت ءبىر كەش بولدى. ءسوز رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىن, مەن ءوزىم ءومىر بويى قازاقى ورتادا كەلە جاتىرمىن عوي, تالاي اقىن-جازۋشىلاردىڭ دا ورتاسىندا بولدىم, سوندا تاڭدايىندا ءمورى بار جانىبەكتەن وزعان شەشەندى كەزىكتىرگەن ەمەسپىن. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, ونىڭ شەشەندىگىنە ەستىر قۇلاققا وسى بەكبولات تىلەۋحان ءبىراز جاقىندايدى. ءجا, جاكەڭ سول وتىرىستا قايراتتىڭ قاسيەتتەرىن ايتىپ ءبىر توگىلدى دەيسىڭ, ونى قايتالاپ ايتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. قايرات تا ريزا بولعان بولۋى كەرەك, كەتەردە دوسىنا ءبىر كەرەمەت كۇرتەشە كيگىزدى. الگىسى ادەمى-اق ەندى. ءوڭىن سىرتىنا اينالدىرسا, باسقا تۇسكە ەنىپ شىعا كەلەدى. كەيىن جانىبەكتىڭ سونى تاستاماي كيىپ جۇرگەنىن كوردىك. ول دا بولسا ونەردەگى, ومىردەگى دوسىنا دەگەن قۇرمەتى بولسا كەرەك.
بۇل ەكەۋىنىڭ باسقا انشىلەردەن تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ءاندى ايتىپ قانا قويماي, ونىڭ تاريحىن ىندەتە زەرتتەيتىن, ءبىر جەردە ارىدەن كەلە جاتقان ءان بار دەپ ەستىسە, سونى ەرىنبەي بارىپ ۇيرەنىپ كەلەتىن. ءمادي اتامىزدىڭ “ۇشقاراسى”, ءبىرجان سالدىڭ “ايبوزىمى” سياقتى قازاق اندەرىنىڭ جاۋھارلارى وسىلاي قايتا تۋعان.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءۇش رەت ناركوم بولعان اشىمبەك بەكتاسوۆ دەگەن اعامىز بولدى. سامداعاي بويلى, قارتايسا دا قاپساعاي دەنەلى ءتىپ-تىك, مۇرتىنىڭ شالعىسى توقپاقتاي بولىپ سالبىراپ يەگىنە ءتۇسىپ تۇراتىن كەسكىن-كەلبەتى ەرەكشە ايبارلى كىسى ەدى. “تاسقا جازىلعان جازۋدى الۋ قيىن بولادى ەكەن, ءماديدى اتقان مۇنداردىڭ اتىن قارقارالى ورتاسىنداعى ەسكەرتكىشتەن زورعا ءوشىرتتىم”, – دەپ جۇرەتىن. قۇلاگەردىڭ قۇلاعان جەرىن تاۋىپ, باياعى قولدى بولىپ كەتكەن ءمۇسىنىن دە ورناتقان سول كىسى ەدى. جاقىندا جۋرناليست باۋىرىمىز سادىبەك تۇگەل مۇرىندىق بولىپ استانانىڭ كوكشەگە قاراعان بەتىنەن قازاقتىڭ ءور رۋحىنىڭ نىشانىنداي بولعان ايگىلى تۇلپارعا ەندى ۇرىنىڭ دا, قارىنىڭ دا قارىمى جەتپەيتىن ءزاۋلىم بيىككە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. اللانىڭ نۇرى جاۋسىن سادىبەك قالامداسىمىزعا. ءاڭگىمەمىزگە قايتىپ ورالساق, سول اشىمبەك اعامىز باس بولىپ, سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى جەكسەنبەك ەركىمبەكوۆ قوش كورىپ, الماتىدا ءماديدىڭ مەرەيتويى ءوتتى. سوندا ارماندا كەتكەن ءانشىنىڭ “ۇشقاراسىن” وسى قايرات تۇڭعىش رەت ورىندادى. ءان دەرەگى شىعىسىمەن دەرەۋ اتتانىپ, ۇيرەنىپ كەلگەن بەتى ەكەن. كۇزدىڭ قارا سۋىعى, ەپتەپ تۇماۋراتىپ جەتتى. تاماعى ءسال قارلىعىڭقىراپ ايتتى ءاندى. سوندا دا اسەرى كەرەمەت بولدى.
ۇشقارا باسىڭ بيىك اسا المادىم,
جايقالتىپ جاپىراعىن باسا المادىم.
ەسىمە تۋعان جەرىم سەن تۇسكەندە,
كول قىلىپ كوزدىڭ جاسىن باسا المادىم.
ماديدەي مارقاسقانىڭ وكىنىشتى ءومىرىنىڭ ولەڭگە ءتۇسىرگەن وكسىگىن قايرات كەرەمەت جەتكىزدى. بۇكىل زال تىك تۇرىپ ۇزاق قول سوقتى. بۇل, ءماديدەي ەڭىرەپ وتكەن ەرگە, ونىڭ نالاسىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قۇلاعىنا سول كۇيى قۇيىپ بەرگەن قايراتتاي انشىسىنە ەلدىڭ ەرەن قۇرمەتى ەدى.
ال “ايبوزىمنىڭ” جولى مەن ءجونى ءتىپتى بولەك بولدى. ونى قايراتتىڭ كەرەمەت ورىنداعانى سونشالىق, ءتىپتى ءبىرجان سال وسى ءانىن تۋرا ونىڭ داۋىسىنا ارناپ شىعارعان سەكىلدى كورىندى بىزگە. ءبىتىمى بولەك بۇل ءاندى قايراتتان كەيىن قايتالاۋعا ءالى ەشكىمنىڭ باتىلى بارماي ءجۇرگەنى سوندىقتان بولسا كەرەك. ول ءاپ-ساتتە ءانشىنىڭ ونەردەگى ءومىرىنىڭ ءبىر بولشەگىنە, ءان الەمىنىڭ ءبىر بيىك شىڭىنا اينالىپ شىعا كەلدى.
قازاق ءانىنىڭ قۇلاگەرى – قايرات باۋىرىمىز تالاي ءاننىڭ جولىن اشىپ, باعىن جاندىرعانى شىندىق. ءىليا جاقانوۆتىڭ, كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ, جەرلەسى جاعىپار ءالىمحانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن قايراتسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاردىڭ ونەرى قامشىنىڭ ورىمىندەي ۇيىسىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن وزىنشە ءبىر الەم. جانە ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەسىنىڭ ەرەكشە ءدۇمدى دۇنيەلەرىنىڭ ءبىرى.
قايرات ساحنادان تىس جەردە دە ونەردى ناسيحاتتاۋدان, دارىپتەۋدەن جالىققان ەمەس. ول ءۇشىن ءانشى مەن تىڭداۋشى ءبىر ۇعىم. وسى ورايدا مىنا ءبىر وقيعا ەستەن كەتپەيدى. بىردە ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ءجانيانىڭ اكەسى اتالاس تۋىس بولىپ كەلەتىن اكادەميك ياحيا اۋباكىروۆ باستاعان ءبىراز ادامداردى ۇيىمدە قوناق قىلدىم. ول كىسىنىڭ زايىبى ءمارزيا اپايىمىز قازاقتىڭ العاشقى اراب ءتىلىنىڭ مامانىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, ۇستازىمىز ءابىلفايىز ىدىرىسوۆتىڭ ۇيىندەگى زارا ءتاتەمىز سياقتى كەرەمەت ءانشى دە ەدى. سول كىسى ءۇزىلىستە قايراتقا قولقا سالىپ ءان ايتقىزدى. نەگە ەكەنىن قايدام, ول الدەنەگە الاڭداپ, اشىلماي-اق قويعانى. ءبىر كەزدە بۇل جۇمباقتى ونىڭ ءوزى شەشتى.
– وسىدان بىرەر جىل ءبۇرىن گاسترولمەن ۆەناعا باردىم, – دەدى ول ءانىن كىلت دوعارىپ. – وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ول ايگىلى موتسارت پەن بەتحوۆەننىڭ ەلى عوي. كونتسەرتىمىزدى قۇرمانعازى وركەسترى باستادى, سودان سوڭ بيبىگۇل اپامىزدان كەيىن مەن شىقپاقپىن. جەتەكشىمىز “ارداقتى” ايتاسىڭ دەگەن. ونداي ءىرى ساحنادا ءار مينۋت تۇگىلى سەكۋند ساناۋلى. كەزەگىم كەلگەندە جۇگىرىپ شىعىپ, قاپەلىمدە قاتتىراق باستاپ جىبەرسەم كەرەك, “وي اردا-ا- اق”, – دەپ شىرقاپ قويا بەرگەنىمدە ەكى ميكروفون بىردەي جانىپ كەتكەنى. ابىروي بولعاندا ونى بىردەن اڭعارىپ, ميكروفوننان ءسال الشاقتاپ, امال جوق, ءانىمدى جالعاستىرا بەردىم. بويىمدا: “نە بولار ەكەن؟” – دەگەن كۇدىك. ءانىم اياقتالىسىمەن دۋ ەتە قالعان شاپالاقتان كەيىن بارىپ ەسىمدى جيدىم. ءتىپتى “ارۋاق, ارۋاق” دەگەن قازاقشا ۇران دا ەستىلىپ قالدى. جارىق جارق ەتكەندە بارىپ اڭعاردىم, الدىڭعى قاتار كىل قاراكوزدەر. سويتسەم, قازاقستاننان ارتيستەر كەلىپ ءان ايتادى ەكەن دەگەندى ەستىپ, سول ماڭايداعى ەلدەردىڭ بار قازاعى جينالىپ, الدىڭعى ەكى-ءۇش قاتاردى كوتەرە ساتىپ الىپتى. ايتايىن دەپ وتىرعانىم, زالدا وتىرعان وتىز مىڭ حالىقتىڭ اسقان مادەنيەتتىلىگى. ميكروفوننىڭ ءسونىپ قالعانىن كورگەن ولار ءتىپتى دەمدەرىن ىشىنە الىپ, تىم-تىرىس بولا قالعان عوي. بىزدە دە انشىگە وسىنداي قۇرمەت بولسا, شىركىن, – دەپ قايرات تەرەزەنىڭ الدىندا انمەن ءىسى جوق, ءوز بەتىمەن اڭگىمە سوعىپ وتىرعان ەكى ايەلگە قارادى. دەگەنمەن, زيالى وتباسىنىڭ ادامدارى ەمەس پە, ەكەۋى دە اتىپ تۇرىپ, جىك-جاپپار بولىپ كەشىرىم سۇرادى. ءانشىنىڭ داۋىسى سودان كەيىن بارىپ اشىلدى.
بىردە قايرەكەڭنىڭ ۇيىنە كىرىپ بارسام, ول رەپەتيتسيا ۇستىندە ەكەن. ءبىر اڭعارعانىم, ول مۇنداي دايارلىق كەزىندە ءاندى ساحناداعىدان دا بولەك ايرىقشا الاقۇيىنداتىپ, ايانباي ايتاتىن سياقتى. ونى بۇزۋعا ءداتىم بارماي, اۋىز ۇيدە ءشاي ءىشىپ وتىرعان شەشەسى تورشا اپامنىڭ جانىنا بارىپ وتىرا كەتتىم. بايقايمىن, ۇلىن ول كىسى دە ۇيىپ تىڭداپ وتىر.
– اينالايىن, – دەدى ءبىر كەزدە ەرەكشە مەيىرلەنىپ, – مەنىڭ باۋىرلارىما – ناعاشىلارىنا تارتقان عوي!
ال قايراتتىڭ اكەسى اۋكەننىڭ قارا قوبىزى الماتىداعى ونەر مۇراجايىندا تۇر. سوعان قاراعاندا وعان ونەردىڭ كاۋسار بۇلاعى ەكى جاقتان بىردەي كەلىپ قۇيىلعان ءتارىزدى. ايتپەسە, وسىنشاما دارىن قونعان دارابوز بولار ما!؟
سول جولى الدىمدا جاتقان وتباسىلىق البومىن قاراپ وتىرىپ تاعى ءبىر قىزىققا تاپ بولدىم. قايراتتىڭ ءجۇزىمنىڭ ماۋەسىندەي بولىپ, مولدىرەپ تۇرعان ءبىرىنشى سىنىپتاعى سۋرەتى. ونىڭ قىزىعى سۋرەتتىڭ سىرتىندا. “راشكە قايراتتان ەسكەرتكاش”, – دەپ جازىلىپتى وندا. جانە ءدال وسىنداي قاتە جازىلعان.
وزىنە كورسەتسەم: “راشكە وسى سۋرەتتى ءالى بەرە الماي ءجۇرمىن” دەپ تىق-تىق كۇلەدى. ءراش – قايرەكەڭنىڭ ءبىرىنشى سىنىپتان ونىنشىعا دەيىن بىرگە وقىعان جان-جارى. ەكەۋى مۇحتار مەن قورلان دەگەن ءبىر ۇل, ءبىر قىز ءوسىرىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. مۇحتارى ءوزى سياقتى ونەر يەسى, تەك ءانشى ەمەس, سۋرەتشى. ول سالعان جۇسەكەڭ مەن اكەسىنىڭ سۋرەتى ۇيلەرىنىڭ تورىندە تۇر.
قايرەكەڭ قازىر استانادا. قايرات سياقتى ونەر تارلانىن ەشقاشان نازارىنان تىس قالدىرماي, ۇنەمى قامقور بولىپ جۇرەتىن ەلباسىعا راقمەت! ونىڭ جاڭا ەلورداداعى پاتەرىنىڭ كىلتىن دە ءوز قولىمەن تاپسىرعانىن تەلەديداردان كورىپ ءبارىمىز ريزا بولدىق. ءالى رۋحاني دۇنيەسىنىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەلدەنبەي تۇرعان استاناعا بايبوسىنوۆ سياقتى بيىك ونەر يەسىنىڭ كەلۋى ۇلكەن ولجا.
بيىل قازاق ءانىنىڭ كاتەپتى قارا نارى قايرات اۋكەن ۇلى بايبوسىنوۆ الديار جاس 60-قا كەلەدى. وسىدان ون جىل بۇرىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتىنىڭ مەرەيجاسى مەملەكەتتىك دارەجەدە تويلانا المادى. مۇمكىن, سول كەزدەگى قىستالاڭ شاق, قيىن كەزەڭنىڭ دە اسەرى بولعان شىعار. ول كەزدە تۋعان جەرى جاڭاارقا جۇرتى مارتتىك جاساپ, ات شاپتىرىپ, اق بوز ۇيلەر تىگىپ, تويىن دۇرىلدەتىپ جاساپ بەرگەنى ەستە.
– مەن ەلىمە توي تويلاۋ ءۇشىن كەلگەنىم جوق, ەسەپ بەرۋ ءۇشىن كەلدىم, – دەپ بالام دەگەن ەلىنە ەلىم دەپ ءبىر ەمىرەنىپ, اۋەلەتە ءان سالىپ, ءوز تويىن ونەر تويىنا اينالدىرىپ ەدى-اۋ سوندا, قايرەكەڭ.
قازىر, شۇكىر, ەل بولىپ ەس جيدىق. داعدارىس دەگەن دۇلەي دە دالادا قالىپ بارادى. ەندى بيلىك باسىنداعىلار “سوقىر مىلقاۋ, تانىماس ءتىرى جاندىنىڭ” كەبىن كەلتىرمەيتىن شىعار دەپ ءۇمىتتەنەمىز. ويتكەنى قايراتقا قۇرمەت, بۇكىل ونەرگە, رۋحانياتقا, عاسىردان-عاسىرعا شىرقالىپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ اسىل قازىناسى – اسقاق انىنە قۇرمەت دەپ بىلەمىز.
ساۋلەبەك جامكەن ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.
استانا.