اتاقتى تايجان اقىننىڭ نەمەرە كەلىنى گۇلدارى وسپانوۆا جەزقازعان قالاسىندا تۇرىپ جاتقانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ول تايجان قالماعامبەتوۆ جونىندە تولعانا سويلەدى. 81 جاستاعى گۇلدارى اپا – تايجان اقىننىڭ نەمەرەسى ابدىكارىم شۋباي ۇلىنىڭ جارى. جۇبايى 2006 جىلى 68 جاسىندا دۇنيە سالىپتى.
ۇلىتاۋدان سەگىز شاقىرىم قاشىقتاعى ايىرتاۋدا تۋعان اقىن بەس اعايىندى ەكەن, ءتورتىنشىسى تايجان توعىز جاسىندا ۇيىقتاپ جاتقاندا «كوگەن كەرەگى جوق, ولەڭ الامىن» دەپ ايقايلاپ ويانىپتى. تۇسىندە «كوگەن الاسىڭ با, ولەڭ الاسىڭ با؟» دەپ ايان بەرگەندە, الگىندەي دەپتى. اكەسى قالماعامبەت ءىرى مولدا بولعان. تۇركىستان وبلىسىنا قارايتىن قارناقتا (قازىر اتاباي دەپ اتالادى) مەدرەسە بىتىرگەن. اكەسى «كوگەن الۋىڭ كەرەك ەدى, مىنا بالا دۇرىس تاڭداۋ جاسامادى» دەپ ۇيدەن قۋىپ شىعىپتى. سودان اتامىزعا ونەردىڭ ۇشقىنى ءتيىپ, اۋىل-ايماقتا قولما-قول ولەڭ شىعارىپ, دالا كەزىپ كەتەدى. اۋىل ادامدارى اكەسى قالماعامبەتكە «بالانى كوكشەتاۋداعى ناعاشىسىنا جىبەر» دەيدى. تۋعان ناعاشىسى – اتاقتى اقىن, سازگەر, ءانشى ۇكىلى ىبىراي.
اقىن اتامىزدىڭ اناسى مەيىز – اتاقتى ۇكىلى ىبىرايدىڭ اپكەسى. اكەسى كىرەشىلەرگە ىلەستىرىپ, ون جاسار ۇلىن سوندا جىبەرەدى. كوكشەتاۋعا كىرە بەرگەننەن «مەن الىستان ناعاشىمنىڭ توپىراعىنا كەلدىم. ماعان ات تا كەرەگى جوق, تابىس تا كەرەگى جوق, ناعاشىمنان باتا كەرەك», دەيدى. جاسى 45-تەن اسقان ناعاشىسىنىڭ اتاعى دۇركىرەپ تۇرعان شاعى ەكەن. ءۇش-ءتورت اعايىنى «جيەنىمىز كەلدى» دەپ ەل ارالاتىپ, اقىندىعىنا سىنشى بولىپ, تويلارعا اپارىپ, ونەرىنە جول اشادى. قىزىلجارداعى جارمەڭكەدە ونەر كورسەتەدى. ءبىر جارىم جىل ىشىندە اقىندىق دارىنى اشىلىپ, ەسىمى ەلگە تانىلا باستايدى. كەتەرىندە ناعاشى اتاسى ىبىرايدىڭ باتاسىن الادى. ناعاشىسى ۇلىتاۋعا ۇكىلەپ شىعارىپ سالىپ تۇرىپ: «مەندەگى بار ونەردى مىنا جيەن الىپ كەتتى», دەپتى.
تايجان ەل ارالاپ, قىزىلوردا جاققا بارادى. وڭتۇستىكتە ءجيى بولادى. قارساقبايدا مىس زاۋىتى اشىلىپ, جان-جاقتان اقىن-جازۋشىلار كەلىپ, تايجان اقىنمەن تانىسادى. 1932 جىلى قارساقبايداعى «قىزىل كەنشى» گازەتىنىڭ رەداكتورى ءابدىلدا تاجىباەۆ تايجانمەن جاقىن تانىسىپ, ولەڭدەرىن گازەتكە باسادى. اتامىز وسى ولكەدەگى بار قازىنانى تاپقان قانىش ساتباەۆپەن تانىسادى. عۇلاما عالىم ونى جامبىل جاباەۆ, ساكەن سەيفۋللينمەن سىرتتاي تانىستىرىپ, 1934 جىلى حالىق ونەرپازدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق سلەتىنە بارۋعا كومەكتەسەدى.
العاشقى سلەتكە ءوزىنىڭ تۇڭعىش ۇلى ءاشىمحاندى الا بارادى. ايتىسقا قاتىسادى, ءان ورىندايدى. سلەتتە ساحناعا ۇلىن قوسا الىپ شىعادى. تايجان اقىن جەزقازعان, قارساقباي كەنىشى تۋرالى ءوزى شىعارعان تەرمەسىن ورىندايدى. سول كەزدە توعىز جاسار تۇڭعىش ۇلى ءاشىمحان ەكى اسپاپتا: موندالينا جانە سىرنايمەن ۇكىلى ىبىرايدىڭ «ماقپال», «قاراتورعاي» اندەرىن ورىندايدى.
اتامىز بارعان جەرىندە دومبىرا بولماسا, اعاشتى جونىپ, دومبىرا جاساپ الادى ەكەن. كوبىنە ءانىن سىرناي, قوبىزبەن ايتادى. وسى ءۇش ءتۇرلى اسپاپتا ويناعان.
كەنەن ازىرباەۆپەن ايتىسقانى تۋرالى دەرەك بار. 1936 جىلى ماسكەۋدەگى العاشقى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسادى. ساكەن سەيفۋللين جىر الىبى جامبىل جاباەۆ باستاعان 360 ونەرپازدى ماسكەۋگە دايىندايدى. اتامىزدىڭ پويىزدان العان اسەرى كەرەمەت بولادى. ءبىر جاعىندا – كۇلاش بايسەيىتوۆا, ءبىر جاعىندا – شارا جيەنقۇلوۆا. توقسانعا كەلىپ قالعان جامبىل اتامىزعا «شىمىلدىقتى ءسىز اشاسىز. قازاقتىڭ كىم ەكەنىن تانىتىپ, تولعايسىز عوي» دەگەندە, جامبىل اقساقال كەلىسەدى. بىراق جولدا ءتورت كۇن ءجۇرىپ, پويىزدا شارشاپ, قان قىسىمى كوتەرىلگەن جامبىل اتا ونكۇندىكتىڭ شىمىلدىعىن اشا المايتىندىقتان, ساكەن سەيفۋللين تايجانعا ء«سىز توكپە اقىنسىز. قازاقستان تۋرالى, ەلىمىزدىڭ بايلىعى, ۇلىتاۋ, كوكشەتاۋ, گۋرەۆ, تۇركىستان تۋرالى تولعاي الاسىز. سىرنايىڭىزبەن ايتقانىڭىز دۇرىس», دەيدى. ءسويتىپ, ساحنا شىمىلدىعىن سىرنايمەن اشىپ بەرەدى. جىرىنا ۇلىتاۋدى ارقاۋ ەتكەن اقىن قاراتاۋ ءوڭىرى, الماتى قالاسىن, گۋرەۆتىڭ مۇنايىن ايتىپ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن دە تىلگە تيەك ەتەدى. بۇل ۇلكەن شاراعا ي.ۆ.ستالين قاتىسادى. ونەرىنە ءتانتى بولعان ي.ستالين ورنىنان ءۇش تۇرىپ, ءۇش وتىرعان ەكەن. تايجاننىڭ زور داۋىسى كوش جەردەن ەستىلەدى. كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى بولعان ميحايل كالينيننىڭ قولىنان مەدال الادى. «بۇل كىسى 55 جاسقا كەلگەن ەكەن, دەربەس زەينەتاقى تاعايىندالسىن» دەپ ي.ۆ.ستالين قول قويعان بۇيرىقپەن زەينەتكەر اتاعىن الىپ, ەلگە ورالادى. اقىندى قارسى الۋ جاعىن قانىش يمانتاي ۇلى ۇيىمداستىرادى. كلۋب الدىنا وقۋشىلاردى, كولحوزشىلاردى جيناپ, سالتاناتتى تۇردە قارسى الادى.
«ەكى ەنەم – اقىن اتانىڭ بايبىشەسى ولمەسەك اجەمىز بەن تۋعان ەنەم كۇلاي ول كىسى تۋرالى كوپ ەستەلىك ايتىپ وتىراتىن. تايجان اقىن جۇرگەن جەرىندە بالا كوتەرمەگەن ايەلدەرگە نەمەسە سىرقاتتانىپ قالعان بالاعا, اسقازاننان اس جۇرمەي قالعان ۇلكەن كىسىلەرگە ىشىرتكى جازىپ, «تفۋ» دەپ تۇكىرسە ورنىنان تۇرىپ كەتەدى ەكەن. مەن ءوزىم دارىگەر بولىپ جۇرگەن كەزىمدە بايقوڭىر جاعىنان ءبىر اجەلەر اۋرۋحاناعا ءتۇستى. اتتەگەن-ايى, اتى-ءجونىن جازىپ الۋىم كەرەك ەدى. سوندا ءبىر اجە: «مەندە بوپە بولماپ ەدى. اقىن كوكە كەلدى دەگەننەن كەيىن ءبارىمىز سول جەرگە جينالىپ بارعاندا «بالام كوڭىلىڭ قايعىعا تولىپ تۇر عوي. سەنىڭ نە ويىڭ بار ايتاتىن», دەدى. مەن «بوساعا اتتاعانىما جەتى جىل بولسا دا, ءسابي كوتەرە الماي ءجۇرمىن» دەگەندە ءبىر قاعازدى الىپ, سۇيكەپ-سۇيكەپ جىبەرىپ «كەلەسى جىلى بالالى بولاسىڭ. ۇل تۋاسىڭ, بىراق ءبىر جەرىندە ازداپ وزگەرىس بولادى» دەپ قاعازدى قولىما ۇستاتتى. كەلەسى جىلى مەن ەر بالا بوسانىپ, سول قۇلاعى بۇرىك بولىپ تۋدى» دەپ اڭگىمەلەپ ەدى», دەيدى وتكەندى ەسكە العان گۇلدارى وسپانوۆا.
تايجان اقىن وتە ءادىل ەكەن. 1937 جىلدارى قارساقبايداعى بازاردا ءبىر ورىس پىشاعىمەن دوڭىزدىڭ, سيىردىڭ ەتىن بۇزىپ, ساتىپ جاتادى. سوعان «مۇنىڭ دۇرىس ەمەس. مۇسىلماندارعا باسقا پىشاق پايدالان» دەگەن ءسوزى ءۇشىن قارساقبايدىڭ تۇرمەسىنە تۇسەدى. قاعاز جوق, ولەڭدەرىن تۇرمەنىڭ قابىرعاسىنا جازادى. الايدا اباقتىدان سول كۇيى ورالماعان... قاسىنداعى بايەل دەگەن رۋلاس تۋىسى تۇرمەدەن امان شىعادى. تۋعان-تۋىس ء«وزىڭ امان-ساۋ تۇرمەدەن شىقتىڭ, تايجەكەڭدى كوردىڭ بە؟» دەپ سۇراعاندا: ء«يا, اعامدى كوردىم. قابىرعالارعا ولەڭدەر جازىپتى. شامام كەلگەنشە كوشىرىپ الدىم. وقىپ بەرەيىن», دەپ, ولەڭدى وقي باستاعاندا ءبىر تۋىسى: «تۇرمەدەن ارەڭ شىعىپ وتىرسىڭ, تاعى تۇسەيىن دەپ پە ەدىڭ؟», دەپ داپتەردى وتقا جاعىپ جىبەرەدى.
اتامىزدى ۇستاعان كۇنى نكۆد جەندەتتەرى دۇنيەسىن ورتەگەن. تايجاننىڭ اكەسى قاجىلىق ساپاردان اكەلگەن قۇران كىتابى ورتەنبەي قالىپتى.
ۇلىتاۋ وبلىسى