وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋدىڭ تاريحي مودەلى قانداي؟

2000-2024 جىلدار ارالىعىنداعى رەسمي ساندەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 2013 جىلى ەڭ كوپ - 168 447 نەكە تىركەلىپتى. جاڭا عاسىر باسىندا بۇل كورسەتكىش 90 873 بولسا, 2023 جىلى 120 851 وتاۋ تىگىلگەن. بىلتىر بۇل سان – 123 626-عا ارتقان. قوعامدا وكىنىشكە قاراي, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكى جاققا كەتىسۋ جاعدايى دا تىركەلەدى. ءبىز مىسال ەتكەن 2013 جىلى - 51 482 جۇپ اجىراسقان. 2000 جىلى - 27 391 نەكە كۇشىن جويسا, 2023 جىلى - 40 227, 2024 جىلى – 40 569 وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالعان. كەيىنگى كەلتىرگەن دەرەكتەرىمىز قوعامداعى وتباسى ءرولىن نىعايتۋ شاراسىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە جول سىلتەيدى.

مەملەكەتكە قىزمەت ەتىپ, ونىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق ارسەنالىن وتباسى مۇشەلەرى, حالىق قامتيدى. سوندىقتان ەل ەڭسەسىنىڭ تىك بولۋى – وتباسىنداعى بىرلىك پەن ءتالىم-تاربيەمەن بايلانىسىپ جاتىر. وسى ورايدا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانە الەۋمەتتىك ساياسي پاندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى  ۇمبەتحان سەرسەنبين وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ قۇنىن قۇلدىراتپاي, بەكەم ەتۋدىڭ تاريحي قالىپتاسقان مودەلىن جاڭعىرتۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«ازاماتتىق, ۇلتتىق بىرەگەيلىك وتباسىندا قالىپتاسادى. قوعامدا وتباسى قاۋقارى مىقتى بولسا مەملەكەت ىرگەتاسى – مىعىم. ءار اتا-انا, اتا-اجە قوعام, مەملەكەت الدىنداعى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جەتە ءبىلۋ كەرەك. ول ءبىرىنشى كەزەكتە - بالانى, ۇرپاقتى تاريحي قالىپتاسقان مودەل نەگىزىندە تاربيەلەۋ. ءداستۇرلى قازاق قوعامىنداعى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ نەگىزگى پرنيتسيپتەرى ءتالىم-تاربيە توگىلگەن اڭىز, ءافسانا, باتىرلار جىرى, ەستى اڭگىمە, ەرتەگىدە تۇنىپ تۇر. ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ ومىرلىك مىسالى – بالاعا دا ومىرلىك باعىت-باعدار.  پولياك  جازۋشىسى ادولف يانۋشكەەۆيچتىڭ: ء«ار كەش قازاق وتباسىنا كەلسەك, اقساقالدار حانداردىڭ, باتىرلاردىڭ تاعلىمىن ايتىپ وتىرادى», دەپ جازعانى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن ايعاعى. سونداي-اق, باتىرلار جىرى ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن تاربيەلەپ, تاريحي, ەلدىك سانانى سەرپىلتەدى. بۇل قاتارعا ۇلتتىق ويىنداردى دا قوسار ەدىم. ولار وتباسى مۇشەلەرىن رۋحاني تۇرعىدا جاقىنداستىرىپ, بىرلىككە, تاتۋ تۋىستىققا ۇندەيدى», دەپ ويىن ورتاعا سالعان ۇمبەتحان قۋاندىق ۇلى ۇرپاقتى ەڭبەككە باۋلۋ, جاۋاپكەرشىلىگىن جۇگىن ابىرويمەن اتقارۋعا شاقىرۋ دا وتباسىنىڭ نەگىزگى مىندەتى ەكەنىن قاپەرگە سالدى.

«مادەنيەتتىڭ ءوزى ادامنىڭ ەڭبەكتەنۋ قىزمەتىمەن بايلانىستى. ەڭبەك - ادام تابيعاتىنا قاتىستى قۇندىلىقتىڭ بىرەگەيى. ءار وتباسى بالانى ەڭبەقورلىققا, جاۋاپكەرشىلىككە تاربيەلەۋ كەرەك. نەمىس فيلوسوفى يممانۋيل كانت «تاريح - قوعامعا ۇلگى بولاتىن باعىت» دەگەن. بۇل سوزدەردىڭ قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا قاراۋعا ۇلكەن مىندەت جۇكتەپ تۇرعانىن اڭعارامىز», دەيدى  ۇمبەتحان سەرسەنبين.

ۇمبەتحاننىڭ وتباسىن بىرىكتىرۋدە ۇلتتىق سپورتتى مىسال ەتكەنىندەي, استانا قالاسىندا وتكەن «ۇزدىك جاس وتباسى - 2024» بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرلەرى ەندىباەۆتار وتباسى سايىس ولاردى شىڭداپ, جۇبىنىڭ پىكىرىنە دەن قويۋ سىندى داعدىلارىن دامىتا تۇسكەنىن جەتكىزدى. ەكى قىزدىڭ اتا-اناسى ماعجان ەندىباي مەن مارجان نۇرتازينا شىعارماشىلىق ساتتەردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن جاقىنداتا تۇسەتىن سىرىن دا اتاپ ءوتتى.

ء«بىز ءۇشىن وتە كەرەمەت تاجىريبە بولدى. قىسقا عانا ۋاقىت ىشىندە تۇششىمدى دۇنيە شىعارۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالدىق, ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتى جۇمىلا كوتەرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ بىلدىرە الدىق. ونەر سايىسىنا تاريح پاراقتارىنان سىر شەرتەتىن قويىلىم ساحنالادىق. قويىلىمدى دايىنداۋ بارىسىنداعى ىزدەنىس, تىڭ فاكتىلەرمەن تانىسۋ, ونى بويىمىزدان وتكىزىپ, سەزىنىپ جەتكىزۋىمىز ءبىزدىڭ وتانعا دەگەن سۇيىسپەشىلىگىمىزدى ارتتىرا تۇسكەندەي, ءارى تاريحي وقيعالاردى ۋاقىت وتكەن سايىن باسقاشا - تەرەڭىرەك قابىلدايتىنىمىزدى دا وسى بايقاۋدا ۇعىندىق. قىزدارىمىز كىشكەنتاي بولعان سوڭ, بەلسەندى ارالاسا المادى. بىراق سايىستا بالالارىمەن بىرگە ونەر كورسەتكەن جۇپتار دا بولدى. كوز قىزىعادى. مۇنداي شىعارماشىلىق ساتتەر وتباسى مۇشەلەرىن جاقىنداتاتىنى ءسوزسىز», دەدى مارجان نۇرتازينا.

وتباسىن قولداۋ - مەملەكەت ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى. وسى باعىتتا ەلىمىزدە وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى دا قارقىندى جۇمىس ىستەپ تۇر. زاڭنامالىق, الەۋمەتتىك قولداۋدى دا ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى.