رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق, جىنىستىق ساۋات تاقىرىبى قوعامدا اشىق ايتىلىپ, كوپ تالقىعا تۇسە بەرمەيدى. وتباسىن جوسپارلاۋ ماسەلەسى دە كوپتىڭ نازارىنان ءجيى تىس قالادى. وسىنىڭ سالدارى ەرتە جۇكتىلىككە, ودان دا قاتەرلىسى – جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسياعا ۇرىندىرادى. سول تۇرعىدا دەنى ساۋ ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە. قازىردە ەل كولەمىندە پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ۇيىتقى بولىپ, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق اپتالىعى ءجۇرىپ جاتىر.
كەيىنگى بەس جىلدا ەلىمىزدە كامەلەت جاسىنا تولماعان قىزدار اراسىندا جۇكتىلىكتىڭ شامامەن 12 مىڭ جاعدايى تىركەلگەن. 15 پەن 19 جاس ارالىعىنداعى جاس پەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ جىنىستىق تاجىريبەسى بار. قيىنى, يۋنفپا زەرتتەۋلەرىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ولاردىڭ كوبى ايتۆ, جيتس-تەن قورعانۋ تۋرالى اقپاراتتاردان حابارسىز.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس, ينفەكتسيا بەلگىلەرى بار جاستاردىڭ 60%-دان استامى مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنبەيدى. بۇگىندە ەلدەگى ءاربىر التىنشى وتباسى بەدەۋلىككە تاپ بولادى. بۇل تەك ايەلدەرگە عانا ەمەس, ەرلەرگە دە قاتىسى بار دەرەك. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي كورسەتكىش ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ توندىرەدى.
اپتالىق اياسىندا جاستار دەنساۋلىق ورتالىقتارى مەن العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ۇيىمدارىندا «اشىق ەسىك كۇنى», تاقىرىپتىق دارىستەر, ترەنينگ, ينتەراكتيۆتى سەسسيا, مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن ونلاين-ۆەبينارلار وتەدى. بۇل جونىندە ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى جۇلدىزاي ىسقاقوۆا تارقاتىپ ايتىپ بەرگەن ەدى.
– 2021 جىلدان باستاپ پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن «اڭساعان ءسابي» ارنايى باعدارلاماسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جىل سايىن ەكۇ باعدارلامالارىنا مىڭداعان كۆوتا بولىنەدى. بۇل دەگەنىڭىز اشىق, عىلىمي نەگىزدەلگەن ديالوگتى قاجەت ەتەتىن رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق سالاسىندا ۇلكەن ماسەلەلەر بار ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان اكتسيانىڭ ماقسات-مۇراتى – ازاماتتاردى ماڭىزدى باعىتتار تۋرالى كوبىرەك اقپاراتتاندىرۋ. سونداي-اق جاستاردىڭ, ەرەسەكتەردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا سانالى كوزقاراسپەن قاراۋعا ىنتالاندىرۋ, – دەيدى ج.ىسقاقوۆا.
ەل كولەمىندە ءجاسوسپىرىم, جاستار اراسىندا وتباسىنىڭ ماڭىزىن ۇقتىرىپ, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىققا قاتىستى ساۋاتىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتكەن 103 جاستار دەنساۋلىق ورتالىعى (جدو) جۇمىس ىستەيدى. مۇندا ماماندار 10–18 جاس ارالىعىنداعى كامەلەتكە تولماعاندارعا, 18–29 جاس ارالىعىنداعى جاستارعا مەديتسينالىق, ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق كومەك كورسەتەدى. بىلتىرعى جىلدىڭ ەسەبى بويىنشا جدو-عا 780 مىڭنان استام جاس كومەككە جۇگىنگەن. ولاردىڭ 84%-ى – قالا جاستارى. سوندىقتان قازىر وبلىس پەن اۋدان دەڭگەيىندە دە وسىنداي ورتالىقتار اشىلىپ جاتىر.
كەشەندى ءىس-شارالار ناتيجەسىندە كەيىنگى 5 جىلدا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىك 43%-عا تومەندەپ, 1 مىڭ ءجاسوسپىرىم قىزعا شاققانداعى كورسەتكىش 4,25 بولدى. سونداي-اق وسى جاستاعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا تۋ, جاساندى تۇسىك جاساۋ كورسەتكىشى ايتارلىقتاي تومەندەگەن. وسى باعىتتا ىسكە اسىپ جاتقان جۇمىستىڭ ءبىر تارماعىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ دەپارتامەنتى انالار دەنساۋلىعىن ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى شاكيزات حالىقوۆا ايتىپ بەردى.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەل ازاماتتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە جاسوسپىرىمدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا ءبىرتالاي ءىس-شارانى ۇيلەستىرىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قىزداردىڭ گينەكولوگيالىق پاتولوگيا جاعدايلارىن دەر كەزىندە انىقتاۋ ءۇشىن اۋىلدىق جەرلەردە بالالار گينەكولوگىنىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ەگەر پاتولوگيا انىقتالسا, قىز بالالاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىن قالىپتاستىرۋ, ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە جولداۋ مارشرۋتى بەكىتىلدى. وسى ءىس-شارالار نەگىزىندە 2026 جىلعا دەيىنگى بالالار گينەكولوگياسىن جەتىلدىرۋدىڭ جول كارتاسى ازىرلەندى, – دەدى ش.حالىقوۆا.
جاسوسپىرىمدەرگە, ولاردىڭ اتا-انالارىنا قولداۋ كورسەتەتىن ءىس-شارالاردان وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى دە قالىس قالمادى. مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن ءار وڭىردەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا اتا-انالار, مەكتەپ, كوللەدج وقۋشىلارى جۇگىنە الاتىن پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلعان. بىلتىردىڭ وزىندە وسىنداي ورتالىقتارعا 600 مىڭ ءوتىنىش تۇسكەن. ءار مەكتەپتە بالا مەن اتا-انا اراسىنداعى بايلانىستى قولداۋ ماقساتىنداعى پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق قولداۋ كورسەتۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. جىل باسىنان بەرى, 4 ايدىڭ ىشىندە بالالاردان 70 مىڭعا جۋىق ءوتىنىش كەلگەن. ونىڭ ىشىندە وتباسىنداعى, كوشەدەگى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى 300-گە جۋىق قوڭىراۋ ءتۇسىپتى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناسىمجان وسپانوۆانىڭ ايتۋىنشا, وتباسىندا اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگى تومەندەگەننەن بالالار وسىنداي اۋىر جاعدايعا تاپ بولىپ جاتادى.
– 15-17 جاس ارالىعىنداعى بالالار تۋىستارىمەن اشىق سويلەسۋدەن قورقادى. سوندىقتان مەكتەپتە بالالاردى قولدايتىن ءىس-شارالار وتكىزگەن ءتيىمدى. بىلتىر ءبىز يۋنيسەف-پەن بىرلەسىپ, بالالاردىڭ ينتەرنەت كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى «Kazakhstan Kids Online» زەرتتەۋىن جۇرگىزدىك. 1 200 بالا زەرتتەلدى. ونىڭ ىشىندە ءاربىر ونىنشى بالا بەلگىسىز ادامنىڭ وتىنىشىمەن ءوز سۋرەتتەرىن وزگەگە جولداعان. ءاربىر ون ءبىرىنشى قىز بەيتانىس ادامدارمەن كەزدەسۋگە بارعان. بالالاردىڭ 3%-ى بەلگىسىز ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا بولدى. بۇل اتا-انالارعا, تاربيەشىلەرگە بالالارمەن بايلانىس ورناتۋ, سەنىم ارتۋ, انامەن, اكەمەن جىلى قارىم-قاتىناستا بولۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى, – دەيدى ن.وسپانوۆا.
وسى ورايدا «قازاقستاننىڭ جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق جونىندەگى قاۋىمداستىعى» قوعامدىق بىرلەستىگى تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون. پەداگوگتەر مەن مەديتسينا ماماندارىنىڭ باسىن قوسىپ جۇرگەن ۇيىم ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردا 25 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەيدى. حالىقتىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا لايىقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ۇيىم وتباسىن جوسپارلاۋ, جۇكتىلىككە دايىندىق, ءجاسوسپىرىم, جاستاردىڭ دەنساۋلىعى, ايتۆ, ەرتە جۇكتىلىكپەن قوسا, جىنىستىق جولمەن تارالاتىن ينفەكتسيالاردىڭ الدىن الۋ, ساپالى مەديتسينالىق كومەككە قول جەتكىزۋ سىندى ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارادى. بىرلەستىكتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكۋشەر-گينەكولوگ دارىگەر, قوعامدىق دەنساۋلىق ماگيسترى, يۋنفپا ساراپشىسى ميرا ساۋرانباەۆا ومىرلىك داعدىلارعا نەگىزدەلگەن كەشەندى ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋگە كۇش سالىپ جاتقانىن اتاپ ايتتى. ويتكەنى بۇل تەك اقپاراتتاندىرۋعا باعىتتالعان ءتاسىل ەمەس, جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءادىس.
– الەۋمەتتىك جەلىدەگى, ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى اقپارات ارقاشان سەنىمدى بولا بەرمەيدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جاسوسپىرىمدەرگە دەنساۋلىق تۋرالى عانا ەمەس, ءوزىمىزدى قالاي قورعايتىنىمىز جايلى سەنىمدى, عىلىمي نەگىزدەلگەن اقپارات بەرۋ. قاۋىمداستىق ساراپشىلارى پەداگوگتەر مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق, سونداي-اق ۇلەستىرمە ماتەريالدى قامتيتىن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن ازىرلەدى»,– دەيدى م.ساۋرانباەۆا.
جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, ەرتە جۇكتىلىكتىڭ, تۇسىكتەردىڭ, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان باستامالاردىڭ ءبىرى – «Saulyq Life» جوباسى. رەسپۋبليكالىق قوزعالىس مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن, ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ مەملەكەتتىك گرانتى اياسىندا ىسكە اسىپ كەلەدى. جوبا ەلىمىزدىڭ بارلىق 17 وبلىسىن, 3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالاسىن قامتيدى. ەكى جىلدا 200-دەن استام ءىس-شارا وتكىزىلىپ, وعان 40 000-نان استام جاس قاتىسادى دەپ ماقسات قويعان. بۇگىندە جاستارعا مەديا باعىتتا قولداۋ كورسەتەتىن Saulyq.kz ونلاين پلاتفورماسى ىسكە قوسىلعان. قازىردىڭ وزىندە پلاتفورما ارقىلى 95 مىڭنان استام پايدالانۋشى كومەككە جۇگىنگەن. سونىمەن قاتار 3 800 جاستان ءانونيمدى ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. پلاتفورما ارقىلى 3 مىڭنان استام جاس گينەكولوگ, اندرولوگ, پسيحولوگتىڭ كونسۋلتاتسياسىن العان.
قورىتا ايتقاندا, ءبىر ەمەس بىرنەشە مينيسترلىكتىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, ۇلت ساۋلىعىنا الاڭدايتىن بەلسەندى ازاماتتاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق تاقىرىبىن كۇن تارتىبىنە شىعارۋى ۇتىمدى شەشىم بولدى. ءارى ولار ءوز قۇزىرەتى شەڭبەرىندە جاسوسپىرىمدەرگە, جاستارعا قورعان بولاتىن, ساۋلىعىنا قاراساتىن جوبالاردى جۇيەلى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. دەگەنمەن بالا اكە-شەشەگە قاراپ بوي تۇزەيتىنىن ەسكەرسەك, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق, جىنىستىق تاربيە تاقىرىبى اۋەلى ۇيدە ايتىلعانى دۇرىس.