قاھارمان قىز حاقىنداعى قۇندى دەرەكتەر

كۋالىك – باتىرلىق بەلگىسى

20 جىلعا جەتپەس ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ باتىر قىزى تۋرالى تالاي كىتاپ شىعىپ, دەرەكتى فيلم, كينوفيلم تۇسىرىلسە دە, باستى سۇراققا جاۋاپ تابا الماي جۇرگەن سياقتىمىز. بالكىم, ءاليا تاعدىرىنان اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىننەن كوز اشپاعان جىل­داردىڭ ىزعارى, جاستىق شاقتارىن سوعىس جالماپ, مايدان دالاسىندا اجال قۇش­قان, 1920–1924 جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقتىڭ ەلەسىن ىزدەپ جۇرگەنىمىز بولار... ايشا الىشقىزى دا ءاليانى وزىنشە ىزدەدى.

1980 جىلى چەركاسسك پەدينستيتۋتىن ءبىتى­رىپ كەلگەن جاس ايشا قالانىڭ ەسكى بو­لى­گىندە ەندى قۇرىلىپ جاتقان ءاليا مولداعۇلوۆا مۋزەيىنە عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس­قا كىردى. بۇل كەزدە ەشتەڭە جينال­ماعان, قول­دارىندا وبلىستىق مۋزەيدەن اكەلىن­­گەن ءاليانىڭ سۋرەتى مەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى جازىلعان كۋالىك قانا بولدى. سودان اسكەري كوميسساريات ارقىلى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ قارۋلاستارىن ىزدەستىرۋ باس­تالدى. بۇلارعا جازۋشى سەيىلحان اسقاروۆ پەن ساعىن تويتانباەۆتىڭ جيناعان ماتەريال­دارى كوپ كومەگىن تيگىزدى.

ءاليا مولداعۇلوۆا. لەنينگراد. بالالار ءۇيى

50-جىلدارى ءاليانىڭ اكەسى نۇر­مۇحامەد سارقۇلوۆقا وبلىس باسشىلارى قىزىنىڭ سوعىس مايدانىندا ەرلىكپەن قازا تاپقانىن ەستىرتىپ, كەڭەس وداعى باتىرى اتاعى بەرىلگەنىن ايتىپ ۇيىنە كەلەدى. سول جىلدارى قازا تاپقان جاۋىنگەرلەرگە «التىن جۇلدىز» مەدالى مەن لەنين وردەنى بەرىلمەيدى ەكەن. بىرتىندەپ مارقۇمنىڭ ماسكەۋ, لەنينگرادتاعى بالالىق شاعى, مەرگەندەر مەكتەبى, ەرلىك جولدارى تۋرا­لى دەرەكتەر جينالا باستادى. كاسپي تەڭىزىندەگى ء«اليا مولداعۇلوۆا» تەپ­لوحودى مەن ياروسلاۆلدەگى ۆياتسك مەك­تە­بىنىڭ ماكەتى, ءاليانى بەينەلەيتىن نارتوۆتىڭ گوبەلەنى توقىلىپ, ومىرزاق شانوۆ ءمۇسىنى مۋزەيگە الىندى. مۋزەي قورىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا ايشا الىشقىزى ارنايى تاپسىرىسپەن باتىر قىزدىڭ ەرلىگىن بەينەلەيتىن كارتينالاردى سۋرەتشىلەر – مۇحيت كاليموۆ, ءانۋار وتەگەن-تانا, ساعىنتاي الىمبەتوۆ, مارات بەكەەۆ, تايماس تەلەۋىشوۆ جانە كورۆاتقا سالعىزدى.

ىزدەۋ وتريادى قالاي قۇرىلدى؟

1988 جىلى مۋزەي جانىنان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا بولىپ, جەرلەنبەي قالعان بوزداقتاردى انىقتاۋ ماقساتىندا ء«اليا» ىزدەستىرۋ توبى قۇرىلدى. وعان اقتوبەلىك جاستار كومەككە كەلدى. توپقا قۇدايبەرگەن جۋميەۆ جەتەكشىلىك ەتتى. سول جىلدارى رەسەيدەگى ىزدەۋ وتريادتارىنا قازبا جۇرگىزەتىن ورىندار ءبولىپ بەرىلدى دە, ولار تاپقان جا­ۋىنگەرلەر سۇيەكتەرى قايتا جەرلەنەتىن. اقتوبەلىك ىزدەۋ وتريادىنا نوۆگورود وبلىسىنان ورىن ءبولىنىپ بەرىلدى. سول جىلى ءساۋىردىڭ سوڭىندا ون شاقتى بالا اتتانىپ, ورمان ىشىندە پالاتكا قۇرىپ تۇردى. باتپاقتى, ورماندى جەردى قازۋ قيىن. قازىپ جاتقاندا جاۋىنگەردىڭ بارلىق مالىمەتى جازىلاتىن مەدالون تاپسا, ۇلكەن ولجا سانالادى. جاۋىنگەر تۋرالى بارلىق مالىمەت جازىلاتىن كولەمى قالامساپتىڭ جارتىسىنداي, بۇرالىپ اشىلاتىن ەبانيتتى مەدالوندار وتە سيرەك جاعدايدا عانا تابىلدى. سوعىستا جامان ىرىمعا ساناعاندىقتان, كوبىنەسە جاۋىنگەرلەر مەدالوندى لاقتىرىپ تاس­تايدى ەكەن. ىزدەۋ وتريادىنىڭ جىگىتتەرى نوۆگورودتان كەمەروۆ وبلىسىنان شاقىرىلعان جاۋىنگەردىڭ مەدالونىن تاۋىپ اكەلگەندە, مۋزەي ماماندارى سۇراۋ سالۋ ارقىلى رەسەيدەن تۋىستارىن تاپتى. ىزدەۋشىلەر ءاليا مۋزەيىنە كەڭەس, نەمىس جاۋىنگەرلەرىنىڭ كاسكاسىن, اتىلعان وقتاردى, بايلانىس وتكىزگىشتەرىن, ءتىپتى نەمىستەردىڭ ۇنپاراعىن الىپ كەلدى. فريتستەردىڭ ينە-ءجىپ, تۇيمەلەر, قىرىناتىن قۇرالى سالىنعان ورتەنبەيتىن ماتەريالدان جاسالعان جەكە گيگيەنالىق قورابى دا تابىلدى. وترياد قۇرامى ۇنەمى جاڭارىپ تۇردى. كەيىنىرەك ميليتسيا ەسەبىندە تۇرعان, تاربيەسى قيىن بالالاردى دا قوستى. ولار قازبا جۇ­مىس­تارىنان ورالعاندا اقىلى تولىسىپ, بۇزىقتىقتى قويىپ كەلەتىن. العاشقى قازبا جۇمىستارىن وپەراتور يۋ.زۋبكوۆ ءتۇسىرىپ الىپ كەلدى. بۇل جۇمىس توقتاعان ەمەس. جىل سايىن ءساۋىر ايىندا وترياد قازبا جۇمىستارىنا اتتانادى.

مۇنىمەن ءبىر كەزدە ء«اليا» قىزدار پاتريوتتىق كلۋبى اشىلىپ, وعان ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قالاداعى مەديتسينا ۋچيليششەسىنىڭ ستۋدەنتتەرى شاقىرىلدى. سەبەبى سول كەزدە مەكتەپ وقۋشىلارىن تارتۋ قيىنداۋ بولدى. العاشقى قۇرام ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن كىرىسىپ, كلۋبتىڭ ۇرانىن, مۇشەلىك بيلەتىن ويلاپ تاپتى, اتۋ تيرىندە كوزدەپ اتۋدان شەبەرلىكتەرىن شىڭدادى. قىزدار ەكسكۋرسيا جۇرگىزۋدى ۇيرەنىپ, ءاليانىڭ ەرلىك جولدارىن زەرتتەۋگە قاتىستى. مايدانگەر, اۋعان-ينتەرناتسيوناليست جاۋىنگەرلەرىمەن بايلانىستا بولدى. ولاردىڭ ءبىرى ءاليا قالمەنوۆا مەديتسينا سالاسىندا جوعارى ءبىلىم الىپ, عىلىمعا بەت بۇرسا, بەللا مايسۋرادزە قالالىق ستاديوندا سپورتشىلار مەدبيكەسى بولىپ جۇمىس ىستەدى, سۆەتا دەميدەنكو – بۇگىندە ءتىس دارىگەرى.  ءالى كۇنگە دەيىن ءاليا مۋزەيىندە جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدە وسىنداي ومىرشەڭ جوبالار ىسكە اسىپ كەلەدى. 1994 جىلى 14 قاڭتاردا «باتىر قىزدىڭ ەرلىگىنە – 50 جىل» اتتى ەسكە الۋ ءىس-شاراسى ۇيىمداستىرىلىپ, ا.الىشقىزىنىڭ باس­تاماسىمەن اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالدى.

باتىردىڭ تۋىستارى

ءاليانىڭ اكەسى نۇرمۇحامەد اقساقال قوبدا اۋدانىندا تۇرىپ, سول جەردە دۇنيەدەن ءوتتى. ول كىسىنىڭ كەيىنگى ايەلىنەن تۋعان ءالىپ پەن تاجەن, ءاليانىڭ ناعاشىسى بەيسەمباي حابيەۆ مۋزەيگە ءجيى سوعىپ تۇرعان. شاعىن دەنەلى, ۇقىپتى بەيسەمباي اعاي سوعىس جىلدارى اسكەري پروكۋراتۋرا سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن. ول كىسىنىڭ ۇلكەن قىزى رايسا دەرەكتەر جيناۋعا كوپ كومەكتەستى. ايشا الىشقىزى ابۋباكىر مولداعۇلوۆتىڭ تەمىر اۋدانى شۇبارقۇدىق كەنتىندە تۇراتىن ءبىرىنشى ايەلى ءسان مولداعۇلوۆانى ىزدەپ باردى. شۇبارقۇدىق مادەنيەت ۇيىندە ءسان اجەيمەن كەزدەسۋ ءوتتى, ء«اليا» تۋرالى دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرىن «اينالايىننان» باستايتىن اجە جينالعاندارعا قايىنسىڭلىلەرى ءاليا مەن ساپۋرانى كىشكەنتايىنان شاشىن ءورىپ, كويلەگىن تىگىپ بەرىپ وسىرگەنىن, 1941 جىلدىڭ جازىندا ساپۋرا مەن ءۇش ءسابيىن لەنينگرادتان قالاي ەلگە جەتكىزگەنى تۋرا­لى اڭگىمەلەدى. 1938 جىلدارى ابۋباكىر مولداعۇلوۆ ماسكەۋدەگى اسكەري-كولىك اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرىلگەندە, ەلدەن اناسى تاجىكەن, جيەنى ءاليا مەن تۋعان قارىنداسى ساپۋرانى بىرگە الىپ كەتكەن. ءاليا №35 مەكتەپتە وقيدى. 1938 جىلى اكادەميا لەنينگرادقا كوشىرىلگەندە, مولداعۇلوۆتار وتباسى دا قونىس اۋدارادى. وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى ءاليا گۋردين كوشەسى, №16 ۇيدەگى مەكتەپ-ينتەرناتىنا ورنالاسىپ, تۋىستارىمەن قارىم-قاتىناسىن ۇزبەگەن. 1941 جىلى سوعىس باستالار الدىندا ابۋباكىر تاشكەنتكە ىسساپارعا جىبەرىلگەندە, بالا-شاعاسى لەنينگرادتا قالىپ, اسكەري قىزمەتكەر وتباسىنا بەرىلەتىن پاەكپەن ءومىر سۇرگەن. مامىردا ساپاردى بوسانىپ, ۇيگە ورالعان ءسان ءسابي ەسىمىن قويۋدى سۇراپ, ساپۋرا مەن ءاليانى ابۋباكىرگە تەلەگرامما جىبەرۋگە جۇمسايدى. كوپ كەشىكپەي «ۇزاق ساپاردا جۇرگەنىمدە دۇنيەگە كەلدى, ەسىمى – ساپار بولسىن» دەگەن جاۋاپ كەلگەن. جازعى دەمالىس كەزى. ءاليا كوبىنە­ ۇيدە. اراسىندا بالالار ۇيىندەگى بالالاردى دا ەرتىپ كەلەتىن. پىسىق ءارى وجەت ءاليا جاس بوسانعان جەڭگەسىنە كومەگىن كوپ تيگىزدى. 1941 جىلى تامىزدا جاۋ قالاعا تاياپ كەلگەندە, اسكەري كوميسسارياتتان ەلگە ەۆاكۋاتسياعا جينالۋ تۋرالى حابارلاما ءتۇسىپ, قۇجاتتار مەن قول جۇگىن الۋعا عانا رۇقسات ەتىلگەن.

ءاليا مولداعۇلوۆا. بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىمەن بىرگە. جاز

تامىزدا لەنينگراد قورعانىسىنا بالالار دا جۇمىلدىرىلعان. ءاليا بالا­لار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىمەن كوپ­قاباتتى ۇيلەردىڭ شاتىرىنا تۇسكەن سنارياد جارقىنشاقتارى قالدىقتارىن جيناپ, شەلەكتەگى سۋعا ءسوندىرىپ جۇرەدى. حابار كەلگەن بويى ءسان جولعا جينالىپ, ۆوكزالعا بارايىن دەپ جاتقاندا, 15 جاستاعى ءاليا «قالادا قالامىن» دەپ تابانداپ تۇرىپ الادى. ءسان «جاعداي مىناۋ. ەلگە قايتايىق» دەپ جىلايدى. تىڭدامايدى. بەسەۋىن ۆاگونعا وتىرعىزىپ, پەرروندا تۇرعان ءاليانىڭ بەينەسى ءال كوز الدىندا قالدى: «قوزعالىپ كەتكەنشە تەرەزەدەن قاراپ تۇردىم. ءبىز كەتتىك, ول قالىپ بارا­دى. سول ساتتە بىرەۋ جۇرەگىمدى ج ۇلىپ العانداي بولدى», دەيدى قاھارلى كۇندەردى ەسكە العان ءسان اجەي. بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ, اقتوبەگە ازەر جەتەدى.

كومبريگ ۋرالسكي مەن كومبات مويسەەۆ

1942 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بالالار ءۇيى ياروسلاۆل وبلىسى ۆياتسك سەلوسىنا كوشىرىلدى. رىبينسك ۇشقىشتار تەحنيكۋمىندا ءۇش اي وقىعان ءاليا اسكەرگە سۇرانىپ, ارىز جازعاندا, ونى جەلتوقساندا مەرگەندەر مەكتەبىنە وقۋعا جىبەردى. باتىر قىز – ورتالىق ايەلدەر مەرگەندەر مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل جەردە جارتى جىل وقىپ, بالليستيكا, توپوگرافيا, اتۋعا دايىندىق, تاكتيكامەن بىرگە وكوپ قازۋ, قولما-قول ۇرىس تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ, سىناق تاپسىرعان سوڭ 1943 جىلى ماۋسىمدا بالتىق مايدانىنداعى 54-دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنا كەلدى. بريگادا كومانديرى نيكولاي ۋرالسكي ەدى. نيكولاي ماتۆەەۆيچ زەينەتكە شىق­قان سوڭ ۆلاديمير وبلىسى الەكساندروۆ قالاسىندا تۇرىپ, 1978 جىلى 72 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. 60-جىلدارى ءاليانىڭ تۋعان جەرى قوبداعا كەلىپ كەتتى.

ايشا الىشقىزى الەكساندروۆ قالاسىنداعى ۋرالسكيدىڭ ۇيىنە دە باردى. ول كىسىنىڭ جەسىرى روزا يۆانوۆنا قارت كوماندير بوس ۋاقىتىن ءۇيىنىڭ اۋلاسىنداعى «اكۆاريۋم» دەپ اتاپ كەتكەن, مايدان شتابى سياقتى اعاشتان قيىپ سالدىرىپ, توبەسىن اينەكتەتكەن ورىندا وتكىزگەنىن ايتادى. ايشا وتەۋلينا مايدان قۇجاتتارى, كارتالار, فوتوسۋرەتتەر ءۇيىلىپ جاتقان «اكۆاريۋمدە» ەكى كۇن وتىرىپ, ەكى قاعاز قاپشىقپەن پويىزعا ءمىندى. وسى قۇجاتتار ارقىلى ءاليانىڭ ءبىراز قارۋلاسى تابىلدى. سودان كەيىن جينالعان ماتەريالدار نەگىزىندە مۋزەيدە «سوڭعى شايقاس» ديوراماسىن جاساقتاۋ ءۇشىن باتالون كومانديرى فەدور مويسەەۆتى ىزدەپ, فرۋنزە (بىشكەك) قالاسىنا جولعا شىقتى. «حرۋششەۆ» ۇيلەرىنىڭ بىرىندە تۇراتىن مايدانگەردىڭ پاتەرىنىڭ ەسىگىن قاعىپ «قازاقستاننان, ليانىڭ تۋعان جەرىنەن كەلدىم», دەپ سالەمدەسەدى. «اقساڭداپ كەلىپ, ماعان ەسىك اشقان قارت وسى ءسوزدى ايتقانىمدا, كىلت تۇرىپ قالدى. بىرەر مينۋت ۇنسىزدىكتەن سوڭ ول ەكى قولىمەن بەتىن باسىپ, «پۋست كازاحسكي نارود پروستيت مەنيا زا تو, چتو يا نە ۋبەرەگ اليۋ» دەپ جىلادى. ايەلى جايعان داستارقان باسىندا ۇزاق اڭگىمەلەستىك. قانشاما جىل وتسە دە, مەرگەننىڭ ەرلىگىن ۇمىتپاعان ەكەن. ءاليا 1944 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا نوۆوسوكولنيكي اۋدانى كازاچيحا دەرەۆنياسىن ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاپقانى بەلگىلى. فەدور ءيۆانوۆيچتىڭ ايتۋىنشا, مەرگەندەر قاي جەرگە كومەك كەرەك بولسا, سول جەرگە جىبەرىلگەن. 18-23 جاستاعى قىزدار مايداندا ەر ادامدارمەن بىردەي سوعىسىپ, مايدان شەبىندەگى جاعدايعا قاراپ بەيىمدەلگەن. كوبىنە بوس قالعان عيماراتتاردا جاتقان. توسەكتەرى – ۇستىنە ءشوپ توسەلگەن اعاش بورەنە, ارقادا – اۋىر ۆينتوۆكا, اياقتارىندا – ەر ادامدارعا لايىقتالعان كەرزى ەتىك. ونىسى ۇلكەن بولعاندىقتان, بىرنەشە شۇلعاۋ وراپ كيگەن. وكوپتارىن وزدەرى قازعان, جاسىرىناتىن اتىس ۇيالارىن وزدەرى تاڭداعان. قولما-قول ۇرىستى مەڭگەرگەن. تاپسىرماعا ەكى مەرگەن بىرگە اتتانعان: ءبىرى نىسانا كوزدەسە, ەكىنشىسى دۇربىمەن باقىلاۋ جۇرگىزەدى. ءاليانىڭ سەرىگى – نادەجدا ماتۆەەۆا. مەرگەندەر اتىس ۇياسىندا 7-8 ساعات تاپجىلماستان جاۋ مەرگەنىن, وفيتسەرىن تورۋىلدايدى. مايدانعا باسىن قاتەرگە تىگىپ بارعان سوڭ ەپتىلىك, قىراعىلىق, باتىلدىق كەرەك. سىرتىنان ءوزىن اڭدىپ وتىرعان جاۋدىڭ اككى مەرگەندەرى, بارلاۋشىلارى تاعى بار. سوندىقتان دا پوزيتسيادا جاتىپ, ۇزاق كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. قالاي بولسا, سولاي وق اتۋعا بولمايدى. مەرگەندى ءوز جاعىنان دا سىرتىنان دۇربىمەن باقىلاپ تۇرادى. جاۋدىڭ قانشا ادامىن ولتىرگەنىن سوسىن جۋرنالعا تىركەيدى.

ورتالىق ايەل مەرگەندەر مەكتەبىن 1943–1944 جىلدارى بىتىرگەن 2 مىڭنان اسا قىزدىڭ ىشىنەن ەكى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىقتى. ءاليا ەرلىكپەن قازا تاپقاندا, ەڭ جوعارى ماراپاتقا باتالون كومانديرى مويسەەۆ پەن بريگادا كومانديرى سۋحورەبروۆ ۇسىندى. فەدور ءيۆانوۆيچتىڭ ايتۋىنشا, قاڭتاردا ارعى جاعى بالتىق بويىنا جالعاساتىن تەمىرجول جەلىلەرى بويىنشا نوۆوسوكولنيكي اۋدانىندا بىرنەشە كۇن شايقاس بولدى. قارسىلاس كوپىر, تاسجولدار وتكەلدەرىنە ورناتقان قورعانىس نۇكتەلەرىنەن اتىپ, باس كوتەرتپەدى. بىرنەشە كۇن بويى ومبى قار, قاتتى ايازدا كەڭەس اسكەرى العا جىلجي المايدى. اۋىر جارالانعان باتالون كومانديرى ساپتان شىعىپ قالادى. باسقارۋسىز قالعان جاۋىنگەرلەر كەيىن شەگىنە باستاعاندا ءاليا بىرنەشە رەت شابۋىلدى باستاپ شىققان. شايقاس كەزىندە نەمىس ترانشەيا­سىنا العاش بولىپ ەنىپ, ەرلىكپەن قازا تاپقان.

ايشا الىشقىزى 1983 جىلى ايەل مەرگەندەر مەكتەبىنىڭ ماسكەۋدە وتكەن 40 جىلدىق كەزدەسۋىنە باردى. سول جەردە اليامەن بىرگە شايقاسقان بارلاۋشى پو­لياكوۆ پەن ايەلى زينايدا پوپوۆا, ليديا باكيەەۆا مەن ۆالەنتينا ياكوۆلەۆا ارقىلى ءبىراز ارداگەرمەن تانىسىپ, ارتىنان سوعىس ەستەلىكتەرىن جيناۋ ءۇشىن كەزدەستى.

جورىق جولدارىمەن...

جەتى ادامنان تۇراتىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ مايدان جولدارىمەن ءجۇرىپ, ماسكەۋ – لەنينگراد – پسكوۆ – كازاچيحا – موناكوۆوعا بارىپ, باتىر رۋحىنا تاعزىم ەتتى. پسكوۆ وبلىسى, نوۆوسوكولنيكي اۋدانى كازا­چيحا دەرەۆنياسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنداعى ءاليا بەيىتىنە تۋعان جەردىڭ توپىراعى سالىندى. سول ءسات ءالى كوز الدىندا. جاز ايى. نۋ ورمان. باۋىرلاستار زيراتىنداعى مۇلگىگەن تىنىشتىقتى قۇستاردىڭ شيقىلداعان داۋسى عانا بۇزىپ تۇر. ەكى قاتار ۇزىن پليتالار جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ءبارى دە – كازاچيحا ءۇشىن شايقاستا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر. وڭ جاعىندا پليتادا «زدەس پوحورونەنا سلاۆنايا دوچ كازاحسكوگو نارودا, گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا اليا نۋرمۋحامەدوۆنا مولداگۋلوۆا (1925–1944)» دەپ جازىلعان.

«نوۆوسوكولنيكي ىرگەسىندەگى كىشى ۋدراي وزەنىنىڭ بيىك جارقاباعىندا تۇرعان ءاليانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە باردىق. مۋزەي مەن مەكتەپتە كەزدەسۋ وتكىزدىك. شايقاس ورىندارىندا ءشوپ ءوسىپ كەتسە دە, ترانشەيالار ورنى ساقتالعان. كەيبىرى ءالى دە تەرەڭ ەكەن. نەمىستىڭ قورعانىس بەكىنىستەرى, دوت-تارىنىڭ جارتىلاي قيراعان ورىندارى دا ساقتالىپتى. سوعىس وتكەن جەردىڭ ادامدارى مەيىرىمدى, قاراپايىم كەلەدى عوي. كازاچيحا تۇرعىندارىنا دومبىرادان كۇي تارتتىق, ءان ايتتىق. وسى ساپاردا وپەراتور تۇسىرگەن تاسپالاردى ء«اليا» مۋزەيىنە تاپسىردىم. تاجىريبەمىزدىڭ ازدىعىنان ءبىراز دۇنيەنى قولعا تۇسىرە المادىق. ونىڭ ۇستىنە الدىمىزدان كەز كەلگەن ەسىك اشىلا بەرمەدى. ارحيۆكە كىرۋ دە وڭاي بولمادى», دەيدى مۋزەي ارداگەرى.

قوبدا اۋدانىندا ءاليانىڭ 1995 جىلى 70 جىلدىعىن تويلاعاندا, ونىڭ كوزى ءتىرى قارۋلاستارى, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ, قالامگەرلەر  ءابىش كەكىلباەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, تۇمانباي مولداعاليەۆ, التىنشاش جاعانوۆا, ونەر قايراتكەرلەرى ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, روزا رىمباەۆا, ءاليانىڭ تۋىستارىنان ءسان اجە بالالارىمەن, ساپۋرا قىزدارىمەن كەلدى, بەيسەمباي حابيەۆتىڭ بالالارى قاتىستى. مەرەكەنى ۇيىمداستىرۋعا سول كەزدەگى وبلىستىق اسكەري كوميسساريات باسشىسى قاجىمۇقان ساتەنوۆ كوپ كومەكتەستى. وسىنداي بەينەتتى دە جاۋاپتى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ايشا وتەۋلينا ءجۇردى. ول – ەڭبەگىن ساتىپ ەشكىمگە مىندەتسىمەيتىن قاراپايىم جان. بىراق ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستىڭ باتىرلارىنىڭ ەسىم­دەرىن ءتىرىلتىپ, جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدەگى ۇزاق جىلعى ەڭبەگى لايىقتى باعالانۋى كەرەك قوي. ول كىسى مۋزەيدەن زەينەتكە دە ەلەۋسىز كەتتى. ەڭبەگى بار ەدى دەپ باسشىلىق تا ەسكەرمەدى. ەشكىمنىڭ الدىنا الاقان جايىپ بارمايتىن مۋزەي ارداگەرى ۇنەمى ىسىرىلىپ قالا بەرەدى. وسى جاعى وكىنىشتى.

اقتوبە وبلىسى