الماتىنى ساعىنعان اقىن

قالامگەر كەشەگى كلاسسيك جازۋ­شى­­لاردىڭ كوزىن كوردى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى تۇلعالارىمەن قاتار قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, بىرىنە سىرلاس دوس, بىرىنە جاناشىر باۋىر, ەندى بىرىنە ىزەتتى ءىنى بولا ءبىلدى. «عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, تاحاۋي احتانوۆ سىندى قايتالانباس تۇلعالاردىڭ قامقورلىعىن كوردىك. اسىرەسە سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ بالاسىنداي بولدىم دەسەم, ارتىق ەمەس. ول كىسى ماعان تارتۋ ەتكەن كىتابىنا «جانىمداي كورەتىن باۋىرىم, بالاما بالايتىن ءىنىم سەرىكبايعا!» دەپ قولتاڭبا قالدىرىپتى. سىراعاڭنىڭ مىنەزى وتە قىزىق بولاتىن. ادام بالاسىن رەنجىتپەيتىن, كوپكە قامقور ەدى. بىردە سىراعاڭ كەتىپ بارا جاتسا, ارتىنان باۋىرجان مومىش ۇلى «مەدۆەد, پوگودي!» دەپ ايقاي سالىپتى. بۇعان قايران قالعان سىراعاڭ: «باۋكە, مەنىڭ رۋىمنىڭ ايۋ ەكەنىن قايدان بىلەسىز؟» دەپ سۇرايدى. سويتسە, باتىر: ء«اي, سەنىڭ رۋىڭدى قايدان بىلەم, مايداندا ورماندى جەرلەردە كوپ سوعىستىم, ايۋدى كوپ كوردىم, سەنىڭ ءجۇرىسىڭ سولاردان اۋمايتىن بولعان سوڭ ايتام دا», دەگەن ەكەن. ول كىسىلەردىڭ ءبىر-بىرىنە دە­گەن ءازىل-قالجىڭدارى دا جاراسىمدى بولاتىن. ارينە, الماتى – ىستىق. كەشەگى كۇندەردىڭ, قالامگەر دوستاردىڭ, اياۋلى اعالاردىڭ ىستىق بەينەسى ساعىنتادى. سول قاشاندا جۇرەگىڭدى تەبىرەنتەدى», دەيدى اقىن.

سەرىكباي وسپان ۇلى قوستانايعا 90-جىلداردىڭ سوڭىنا تامان قونىس اۋداردى. اقىندى تەمىرحان ۇندەمەسوۆ, ورال تاڭجارىقوۆ, ىبىراش ەستاەۆ سىندى جومارت جۇرەك دوستارى قۋانا قارسى الىپ, قالانىڭ قاق ورتاسىنان پاتەر الىپ بەرەدى. قالامگەر قوستانايعا كەلگەلى دە ءبىراز شارۋا اتقاردى. كەشەگى ومىردەن ءوتىپ كەتكەن توبىل-تورعاي ءوڭىرىنىڭ تۇلعالارى تۋرالى كوپ دۇنيە جازدى. شيرەك عاسىردان استام عۇمىرىن ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە ارنادى. ىبىراي جونىندە 150-دەن اسا ماقالاسى, ون شاقتى كىتابى جارىق كوردى.

ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىن­ساريننىڭ مۇراسى مەن ۇستازدىق قىزمەتى تۋرالى بۇرىن دا از جازىلعان جوق. الاي­دا ولاردىڭ كوبى پارتيالىق ساياساتتىڭ قاساڭ قالىبىنا ءتۇسىپ, قاتاڭ سۇزگىسىنەن وتكەن زەرتتەۋلەر ەدى. سەرىكباي اعا عالىم رەتىندە ىبىرايتانۋدىڭ كولەڭكەدە جاتقان, بۇرىن كوپ ايتىلا قويماعان ماسەلەلەرىنە تەرەڭ بارىپ, تىڭنان تۇرەن سالدى.

«مەنىڭ ىبىرايتانۋ جونىندەگى ەڭبەكتەرىمنىڭ 70 پايىزى – بۇرىن ەش جەردە جارىق كورمەگەن, ەش جەردە ايتىلماعان دۇنيەلەر. ىبىراي از جازىلعان جوق, بىراق كوپ زەرتتەلمەگەن ەكەن. ىبىرايدىڭ ىبىراي بولىپ قالىپتاسۋىنا بىردەن-ءبىر ىقپال ەتكەن ادام – بالعوجا بي. كەزىندە بالعوجا تۋرالى دا سىڭارجاق پىكىرلەر كوپ ايتىلدى. ال شىندىعىندا, قۇنانباي, بالعوجا, شىڭعىس سەكىلدى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءوزى – ءبىر-ءبىر مەكتەپ. بالعوجانىڭ كەيىن تابىلعان ىبىرايعا جازعان تاعى ءبىر حاتى بار. سول اقىل ولەڭىندە «سەن ناشارلارعا قام­قور بول, مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۇتقا­سىنان ايىرىلما, قاي كەزدە دە ەلدىڭ ءسوزىن سويلە, حالىقتىڭ جاعىندا بول», دەيدى.

«الماتىدا قازمۋ-دا ءبىراز جىل جۇمىس ىستەدىم. ءبىر كۇنى گازەتكە قاراپ وتىرسام, سەرىكباي وسپان ۇلى «ەلگە قايتپاي بولماس دەپ, جاتام ءبىر-اق ۋىس بوپ. الماتىدا دوستار كوپ, تۋعان جەردە تۋىس كوپ», دەپ ولەڭ جازىپتى. ءبارىمىز تۋعان جەردى ساعىنامىز عوي, سونداي ساتتەردە ءبارىمىز ءبىر-اق ۋىس بولىپ جاتامىز. تۋعان جەرگە كەلگەن سوڭ, سەرىكباي اعامىز ىرگەلى عىلىمي ىزدەنىسكە بەت بۇردى. ىبىرايدىڭ اينالاسىن, ءدىني كوزقاراسىن زەرتتەدى. مىسالى, «سونبەس شىراق» اتتى ەڭبەگىندە ۇلى اعارتۋشىنىڭ شىققان تەگىنەن, اتا-باباسىنان, بالا كەزىنەن باستاپ ءبارىن زەرتتەگەن. جاڭا دۇنيەلەر كوپ. بۇل كىتاپ عىلىمي ورتادا جوعارى باعالاندى», دەيدى پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ۇستاز تىلەگەن احمەتوۆ.

اقىننىڭ ونەرپازدىق تۇلعاسىن تولىقتىرا تۇسەتىن وزگە قىرلارىن كوپ جۇرت بىلە بەرمەيدى. سەرىكباي اعا – ءارى عالىم, ءارى ۇستاز, ءارى اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن ۇستا, سازگەر. سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى سىرشىل اقىندى كەيبىر اۋزى دۋالى اعالارى «تورعايدىڭ توعىز سەرىسى» دەپ اتاپ كەتكەن. بەلگىلى جازۋشى-ساتيريك عۇمار احمەتچين اعامىزدىڭ وسىلاي اتالاتىن ولەڭى دە بار.

اقىن تۇرمىسقا قاجەتتى كوپ دۇنيەنى قولدان قاشاپ, ءوزى جاساپ الادى. مىسالى, ۇيىندەگى ويۋ-ورنەگى كەلىسكەن ەسىك, ءىلۋلى دومبىرا, استاۋ, ورىندىق, ۇستەل ءتارىزدى تولىپ جاتقان تۇرمىستىق زاتتاردىڭ ءبارى – اقىننىڭ ءوز قولىنان شىققان دۇنيەلەر.

«اتا-بابالارىم شەبەر كىسىلەر ەكەن. اكەم, اكەمنىڭ اكەسى, ول كىسىنىڭ اكەلەرى – اعاشقا ۇستا بولعان. ءبارى كيىز جاساعان. مۇنى اكەم ايتىپ وتىراتىن. اكەم مارقۇم كەرەمەت شەبەر بولدى. اۋىلداعى مەكتەپتىڭ ەسىك-كوسىگىن, پارتاسىن جاساپ بەرەتىن. قولىم قالت ەتكەندە مەن دە اعاش جونىپ, ۇستالىق ەتۋدى جاقسى كورەمىن. سودان كادىمگىدەي دەمالىپ, سەرگىپ, تىنىعىپ قالامىن. دومبىرا, بەسىك, ۇلكەن كىسىلەر تاياناتىن تاياق جاسايمىن», دەيدى اقىن.

سەرىكباي وسپان ۇلىنىڭ سازگەرلىك ونەرى بار ەكەنىن كوپ ادام بىلە قويمايدى. اقىننىڭ ءوز جانىنان شىعارعان 36 ءانى بار. كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىققان «توبىل اعا­دى», «تۋعان جەردىڭ سامالى-اي», ء«شيلى», «قوڭىر گۇل», ء«دۇلدۇل دۇنيە-اي» ان­دەرى بۇگىندە قوستاناي, تورعاي ارا­سىن­داعى جيىن-تويلاردا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر.

اۆتوردىڭ «اقىندار الەمى» اتتى كىتابى قالامگەر بويىندا كەزدەسەتىن سيرەك قاسيەتتەر مەن جالپى اقىندىق الەمنىڭ تىلسىمىنا جەتەلەيتىن قىزىقتى ماعلۇماتقا تولى. قازاق قالامگەرلەرى اراسىنداعى باۋىرمالدىق, دوستىق تۋراسىندا تارتىمدى وي قوزعاپ, وشپەس ەستەلىك قالدىرعان.

«قاسىم مەن سىربايدىڭ دوستىعى قانداي عاجاپ! مىسالى, سىرباي ۇلىنا قاسىمنىڭ ەسىمىن, قىزىنا قاسىمنىڭ جارى ساقىپجامالدىڭ اتىن قويعان. مىنە, دوستىقتى قادىرلەۋ, دوستى قۇرمەتتەۋ دەگەننىڭ ۇلگىسى وسى. بۇل كىتابىمدا ءوزىم كورگەن-بىلگەن وسىنداي دۇنيەلەر كوپ», دەيدى سەرىكباي اعا.

اقىن جايشىلىقتا اقكوڭىل, سىرت كوزگە جۇمساق كورىنگەنىمەن, جازۋ ۇستەلى­نە وتىرعاندا, باپ تاڭداعىش, كىرپياز بولىپ كەتەدى. قالامدى دا تاڭداپ, تالعاپ ۇستايدى.

«سىراعاڭا جاردەمدەسىپ تۇراتىنمىن. دايىن قولجازبالارىن وقيمىن. كەيدە تاۋداي بولىپ ءۇيىلىپ قالادى. سولاردى ىرىكتەپ بەرەتىنمىن. سوندايدا سىراعاڭ ماعان قالام سىيلاي بەرەتىن. «قۇداي-اۋ, ارزان دۇنيەلەر عوي, مۇنى ماعان نەسىنە بەرە بەرەدى» دەپ ويلايتىنمىن. سويتسەم, ول كىسى ىرىم ەتىپ, كىلەڭ ءوزى جازىپ جۇرگەن قالامىن بەرەدى ەكەن. بۇگىنگە دەيىن سول سىرباي بەرگەن قالاممەن جازسام, ولەڭدەرىم جاقسى شىعاتىنداي بولىپ تۇرادى. سىرباي جازعان قالامداردى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاپ ءجۇرمىن», دەيدى اقىن.

1974 جىلى كومپوزيتور التىنبەك قورازباەۆتىڭ انىنە جازىلعان «ساعىن­دىم الماتىمدى» ءانى بۇگىندە الەم­نىڭ ءار تۇكپىرىندە جۇرگەن قاياۋلى قانداس­تا­رى­مىزدىڭ اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىش ءشولىن باساتىن اياۋلى انگە اينالدى. ءاننىڭ جازىلۋ تاريحى تالاي ايتىلىپ ءجۇر.

«التىنبەك قورازباەۆ جامبىلدا ءبىر انسامبل قۇرىپ, الماتىعا «التى­باقان» دەگەن حابارعا كەلىپتى. ول جەردە سول ءوزى جاڭا شىعارعان «ساعىندىم الما­تىمدى» ءانى ايتىلۋى كەرەك ەكەن. تاقىرى­بى قويىلعان, بىراق ءسوزى كوڭىلىنەن شىق­پاي ءجۇر ەكەن. سودان قازاق راديوسىندا قىزمەت ەتەتىن كومپوزيتور ءانۋار بەكجا­نوۆقا حابارلاسىپ, انگە ءسوز جازىپ بەرەتىن اقىن بار ما دەپ سۇرايدى. ءانۋار مەنى جاقسى بىلەدى, راديودا بىرگە قىز­مەت ىستەي­مىز, بىردەن ماعان قولقا سالدى. مەن وسى ولەڭدى جازىپ بەردىم», دەيدى سەرىك­باي اعا.

قالامگەردىڭ «اقىندار الەمى» جيناعىندا ابدوللا, نۇرتۋعان, نۇرجان, ماعجان, فايزوللا سىندى قازاق اقىندارىنىڭ كورىپكەلدىك, اۋليەلىك قاسيەتتەرى بايان ەتىلەدى. مۇنداي ىشكى تۇيسىك, اقىندىق ينتۋيتسيا سەرىكباي شىعارماشىلىعىنا دا ءتان. الماتى – اقىننىڭ قىزىق-قۋانىشقا تولى جاستىق شاعىنىڭ, اق قارداي العاۋسىز كوڭىلى مەن كىرشىكسىز ءموپ-ءمولدىر بولمىسىنا كۋا بولعان شاھار. وسى ءبىر اياۋلى قالا عۇمىرىنىڭ قارتتىق كەزەڭىندە سالقار ساعىنىشقا اينالاتىنىن اقىن سوناۋ 29 جاسىندا-اق جۇرەگىمەن سەزىپ, جىرىمەن كەستەلەپ كەتكەن ءتارىزدى.

قوستاناي وبلىسى