ءجۇز جاستاعى دەسانتشى

قاسىمحان الدابەرگەنوۆ اسكەر قاتارىنا 1943 جىلى 10 قاڭتاردا الىنادى. 17 جاس­تا­عى بوزبالا وقۋ-جاتتىعۋ دايار­لىعىندا العىرلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ءبىر ايدان سوڭ جاڭا قۇرىلعان اۋە دەسانتى گۆاردياسىنا قابىلدانادى. 105-گۆارديا ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا بۋداپەشت ماڭىن­داعى بالاتون كولىندە جاۋ بەكى­نىسىن بۇزىپ, ماجارستان, اۋستريا, چەحوسلوۆاكيانى جاۋ­دان ازات ەتەدى.

«بۋداپەشتتىڭ قاسىنداعى بولوتون كولىنىڭ ماڭىندا نەمىستىڭ تانك ديۆيزياسى قورعانىستا تۇردى. ءبىز­دىڭ اۋە دەسانتشىلارىن سوعان اپارىپ سالدى. سول قورعانىستى بۇزدىق. ءبىزدىڭ 105-ديۆيزيانىڭ قاتارى سيرەپ قالعان سوڭ, 100-ديۆيزيانىڭ قۇرامىنا اكەلىپ قوستى. ودان چەحوسلوۆاكياعا كىردىك. جاۋ­دىڭ نەگىزگى كۇشى شەگىنىپ كەتكەن, بىراق كەيبىر پوسەلكىدە قالىپ قويعان جاۋ بەكىنىسى كوپ. ءبىزدىڭ ۆزود وسىنداي ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرازىن تازارتتى. بىردە چەحوسلوۆاكيانىڭ ورمانعا سۇعىنىپ جاتقان ءبىر ەلدى مەكەنىنە كىردىك. تۇگەل ءسۇزىپ شىقتىق, قىبىرلاعان ءتىرى جان جوق. پوسەلكىدەن شىعا بەرگەنىمىزدە الدىمىزدان وق بورادى. ابىروي بولعاندا, جول شەتىندەگى سايعا قۇلاپ ۇلگەردىك. تەرەڭ ساي بولماعاندا قىرىلىپ قالاتىن ەدىك. سالدەن سوڭ «پرەكراتيت وگون! سۆوي!» دەگەن ايقاي شىقتى. سويتسەك, ءوزىمىزدىڭ جاۋىنگەرلەر ەكەن. سوعىستا مۇنداي جاعدايلار دا بولادى. قاشقان جاۋدىڭ تابان-تىرەسىپ شايقاسۋعا شاماسى جوق. ءبىزدىڭ دەسانتتىق ۆزۆود كوبىنە تۇندە جاۋدىڭ جەلكەسىنەن ءتۇسىپ تۇتقيىلدان شابۋىلداپ وتىردىق. اۋستريانى ازات ەتۋ كەزىندە دە ءبىر اجالدان امان قالدىق. ءبىزدىڭ روتا ال تاۋىنىڭ ەتەگىنە ايالداپ, سول جەرگە تۇنەيتىن بولدى. وكوپ قازىپ الدىق. قالجىراپ ابدەن شارشاعانبىز, بىردەن ۇيقىعا كەتتىك. تاڭ الدىندا تارسىلداعان وقتىڭ ۇنىنەن وياندىق. جاۋ سامولەتى قايتا-قايتا شۇيلىگىپ كەلىپ وق جاۋ­دىرىپ وتەدى. كەشە ءتۇنى وكوپ قازباي قۇلاي كەتكەن قارۋلاستارىمىزدىڭ كوبى سول جەردە قىرىلىپ قالدى», دەيدى مايدانگەر.

ماجارستان, اۋستريانى ۇرىسپەن كوكتەي وتكەن دەسانت­شىلار روتاسى جەڭىستى چەحو­­سلوۆاكيادا قارسى الادى.

«وسىندا 9 مامىر كۇنى تاڭەرتەڭگىلىك سوعىستىڭ جەڭىسپەن اياقتالعانىن, نەمىس فاشيستەرىنىڭ تىزە بۇككەنىن ەستىدىك. بوركىمىزدى دە, وعىمىزدى دا اسپانعا اتتىق. بىراق ءبىز ءۇشىن سوعىس وتى ءالى سونگەن جوق ەكەن. جاۋدىڭ قالعان قارۋلى كۇشتەرى ءبىزدى ىلگەرى جىلجىتپاي, مامىردىڭ ورتاسىنا دەيىن سوعىس اشىپ وتىردى. سويتسەك, نەمىستەر بىزگە ەمەس, ار جاعىنان تىقسىرىپ كەلە جاتقان امەريكانىڭ تولىق مەحانيكالاندىرىلعان اسكەرىنە بەرىلىپ كەتپەك بولىپتى. ءبىز امەريكا سولداتتارىمەن بەتپە-بەت تۇيىستىك. قۇشاقتاستىق, قول الىستىق, سولدات فلياگاسىنان ءدام تاتىستىق», دەيدى سوعىستىڭ سوڭعى سولداتى.

مايدانگەر سوعىس اياق­تالعان سوڭ, بەس جىلداي اسكەر قاتارىندا بولادى. ەلگە 50-جىلدارى عانا ورالادى. شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاق سۇيەدى. ءبىراز جىل ۇستازدىق ەتەدى. العاش ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرەدى. كەيىن قوستانايداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنى ءتامامداپ, ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە سىرتتاي وقۋعا تۇسەدى.

قارا دومبىراسىن جانىنا سەرىك ەتكەن قاسىمحان قاريا بەيبىت زاماندا وڭىردە ايتىس, جىراۋلىق ونەردىڭ جاندانۋى­نا سۇبەلى ۇلەس قوستى. ومار شيپين, نۇرحان احمەتبەكوۆ ءتارىزدى ۇلكەن اقىنداردىڭ اۋزىنان حالىق جىرلارىن ۇيرەندى. وبلىس جانە رەسپۋبليكا كولەمىندە وتكەن جىر بايقاۋلارى مەن ايتىستارعا قاتىستى. 1959–1979 جىلدار ارالىعىندا التى رەت ايتىسقا قاتىسىپ, تورتەۋىندە توپ جارىپ شىقتى. ءوڭىر, ءومىر تىنىسىن, ەلدىڭ, ەڭبەك ادامدارىنىڭ جاسامپاز ىستەرىن جىرعا قوس­قان اقىننىڭ بۇل ايتىستارى 2010 جىلى جارىق كورگەن «دۋماندى داۋرەن» جيناعىنا ەندى.

«1980 جىلى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى بولدى. تورعاي وبلىسى مەن قوستاناي وبلىسى ايتىستى. سول ايتىستا دا ءبىرىنشى ورىن الدىم. ول ايتىس كەيىن «جىر شاشۋ» دەگەن جيناققا ەندى. 1983 جىلى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ شاقىرتۋىمەن الماتىعا بارىپ, تەلەديداردان ۇلى ابايدىڭ «ماسعۇت» پوە­ماسىن جىرلادىم. كەلەسى جىلى ساپابەك ءاسىپوۆ تاعى شاقىرتىپ الدى. ول جولى «ەسكەندىر» پوەماسىن جىرلاپ بەردىم. ول التىن قوردا ساقتالىپ قالعان بولۋ كەرەك», دەيدى قاسىمحان اتا.

اقىندىق ونەرىمەن كوپكە تانىلعان قاسىمحان ۇستاز سول كەزدەگى «قوستاناي تاڭىنىڭ» باس رەداكتورى باقىتجان جانگيسيننىڭ شاقىرتۋىمەن وبلىستىق گازەتكە جۇمىسقا كىرەدى. كوپ جىل وبلىستىڭ بىرنەشە اۋدانىندا ءتىلشى بولدى. جۋرناليستىك قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, بىرنەشە ولەڭدەر توپتاماسىن شىعاردى, تانىم-تاعىلىمى مول ەستەلىكتەر جيناعى جارىق كوردى.

عاسىرمەن يىق تەڭەستىرىپ وتىرعان اقساقال كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلدە, الەمدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى قالت جىبەرمەي قاداعالاپ, ءار نار­سەدەن حابار الىپ وتىرادى. جىل سايىن ءبىر زاۋىت سالىنىپ جاتقان قوستانايدىڭ جەتىستىگىنە قۋانادى. ەلىمىزدىڭ بەيبىت تۇرمىسىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. ءار نارسەگە دە ءجۇز جاستىڭ بيىگىنەن قاراپ, بايىپتى باعا بەرىپ وتىرادى.

«مايداندا ءبىر وكوپتا جاتىپ ءبىر وتان ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە ءبىرىن-ءبىرى قىرىپ جاتقانىنا جۇ­رەگىم اۋىرادى. سوندا ءبىز نە ءۇشىن سوعىستىق, كىم ءۇشىن شايقاستىق دەگەن سۇراق مازالايدى. ەلدىڭ جاۋى الاۋىزدىق ەكەنىن ەشقاشان ەستەن شى­عارماڭدار. تاريحتا تالاي مىقتى مەملەكەتتەردىڭ تۇبىنە وسى الاۋىزدىق جەتكەن. سون­دىقتان اعايىن تاتۋ بولسىن, ەڭ اۋەلى ەلدىڭ بىرلىگىن, حا­لىقتىڭ تاتۋلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋ كەرەك», دەيدى باتاگوي قاريا.

قاريانىڭ ءالى دە جادى سەرگەك, قيمىلى شيراق. سۇيەگى اسىل مايدانگەر بۇگىندە تاياق ۇستاپ قالسا دا, بىرەۋدىڭ دە­مەۋىمەن وتىرىپ-تۇرعاندى ۇناتپايدى. ء«تىرى ادامنىڭ ءوزى تۇرىپ, ءوزى جۇرگەنى دۇرىس», دەيدى قارت دەسانتشى مۇندايدا.

قوستاناي وبلىسى