زەينەتكە شىعۋ – جاي ءراسىم ەمەس, ول ءومىرىڭىزدىڭ جاڭا كەزەڭىنە باستار ماڭىزدى قادام. سوندىقتان وعان الدىن الا دايىندالۋ كەرەك.
بالجان باقىتقاليقىزى,
سالىق مامانى:
ءبىرىنشى كەزەكتە, 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىڭىزدى دالەلدەيتىن قۇجاتتارىڭىزدى رەتتەۋىڭىز كەرەك. ويتكەنى زەينەتاقى ءۇش ءتۇرلى تولەمنەن قۇرالادى: ءبىرىنشىسى – بازالىق زەينەتاقى, بۇل بارلىق ازاماتقا ورتاق مەملەكەتتىك تولەم, ونىڭ كولەمى ەڭبەك وتىلىڭىزگە, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە بايلانىستى. ەڭبەك ءوتىلى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە كوبەيتىلەدى دە ءومىر بويى الاتىن بازالىق زەينەتاقى سوماسى شىعادى. ەكىنشىسى – ىنتىماقتى زەينەتاقى, بۇل تەك 1998 جىلعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بار ازاماتتارعا تاعايىندالادى. ىنتىماقتى زەينەتاقى 1998 جىلعا دەيىنگى تابىستان ۇستالىنادى. ەڭبەك ءوتىلىن كەز كەلگەن 3 جىل قاتارىنان كەلگەن ورتاشا ايلىق تابىسقا كوبەيتىپ انىقتايدى. ەسەپكە الىناتىن ورتاشا ايلىق تابىس شەكتەلگەن, ول قازىر 55 اەك (55*3932=216 260). جالاقىڭىز ودان جوعارى بولسا, ەسەپكە تەك 216 260 الىنادى. ايەلدەر ءۇشىن 20 جىل, ەر ادامدارعا 25 جىل ەڭبەك ءوتىلى ەسەبىنەن ەسەپكە الادى, جەتپەسە بارىن ەسەپتەيدى. ءۇشىنشىسى – جيناقتاۋشى زەينەتاقى, بۇل ءسىزدىڭ نەمەسە جۇمىس بەرۋشىڭىزدىڭ بجزق-عا اۋدارعان اقشاسى.
ىنتىماقتى زەينەتاقىنىڭ مولشەرى 1998 جىلعا دەيىنگى ناقتى ەڭبەك وتىلىڭىزگە جانە قاتارىنان تۇرعان كەز كەلگەن ءۇش جىلداعى ورتاشا تابىسىڭىزعا بايلانىستى. مىسالى, سول ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 800 000 تەڭگەدەي زەينەتاقى جارناسى تۇسسە, بۇل ءسىزدىڭ بولاشاق زەينەتاقىڭىزعا وڭ اسەر ەتەدى. سوندىقتان بۇل كەزەڭدى ناقتى قۇجاتپەن دالەلدەۋ وتە ماڭىزدى. ەگەر ءسىزدىڭ ەڭبەك كىتاپشاڭىز ساقتالسا, وندا ءبارى جەڭىل – كىتاپشاڭىزدا كورسەتىلگەن جۇمىس جىلدارى اۆتوماتتى تۇردە ەسەپكە الىنادى. ال كىتاپشاڭىز جوق بولسا, جوعالىپ كەتكەن بولسا نەمەسە مۇلدە بولماعان جاعدايدا, جۇمىس ىستەگەن مەكەمە ورنالاسقان قالاداعى ارحيۆكە جۇگىنۋ قاجەت. مىسالى, ءسىز بۇرىن اقمولا قالاسىندا جۇمىس ىستەسەڭىز, وندا استانا قالاسىنىڭ ارحيۆىنەن انىقتاما الۋ كەرەك. ول ءۇشىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى (حقكو) ارقىلى ءوتىنىم بەرىپ, مۇراعاتتىق انىقتاما الاسىز. بۇل انىقتاما ءسىزدىڭ ناقتى قاي جىلدارى, قانداي مەكەمەدە جۇمىس ىستەگەنىڭىزدى راستايدى.
ەر ادامدارعا ەڭبەك وتىلىنە جوعارى نەمەسە ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا وقىعان جىلدارى, اسكەردەگى قىزمەت ۋاقىتى جانە جۇمىس ىستەگەن جىلدار كىرەدى. ال ايەل ادامدار ءۇشىن ەڭبەك كىتاپشاسىمەن بىرگە بالالارىنىڭ تۋ تۋرالى كۋالىكتەرى قاجەت بولادى. ءتىپتى بالالارى ومىردەن ءوتىپ كەتكەن بولسا دا, ولاردىڭ تۋ تۋرالى قۇجاتتارى سۇرالادى, ويتكەنى بۇل جىلدار دا ەڭبەك ءوتىلى رەتىندە ەسەپتەلەدى. سونداي-اق ايەلدەرگە دە وقىعان وقۋ ورنى, جۇمىس تاجىريبەسى تۋرالى مالىمەتتەر ماڭىزدى. ەگەر ەڭبەك كىتاپشاسى بولماسا, ارحيۆتىك انىقتاما الۋ قاجەت.
جيناقتاۋشى زەينەتاقى – ءسىزدىڭ جەكە شوتىڭىزدا جينالعان قاراجات. مىسالى, شوتىڭىزدا 11 ملن تەڭگە بولسا, سونىڭ 9 ملن-ى اي سايىنعى زەينەتاقى تولەمى رەتىندە بولىنەدى. قالعان 2 ملن-ىن الدىن الا شەشىپ الۋعا بولادى. ونى باسپانا جاعدايىن جاقسارتۋعا, كوز, ءتىس سەكىلدى مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە نەمەسە باسقا دا قاجەتتىلىكتەرگە جۇمساۋعا مۇمكىندىك بار. ەگەر جيناق سوماسى از بولسا, ول ءبارىبىر سىزگە تيەسىلى – قور اي سايىن, جيناعىڭىز بىتكەنشە شامامەن 30 000 تەڭگەدەن تولەپ وتىرادى. ەڭ باستىسى – جيناقتاۋشى زەينەتاقى شوتىنداعى قاراجات جوعالىپ كەتپەيدى. ەگەر زەينەتكەر ومىردەن وزسا, بۇل اقشا مۇراگەرىنە بەرىلەدى.
سوندىقتان زەينەت جاسىنا تاياعاندا مىناداي ناقتى ارەكەتتەردى جاساڭىز: 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىڭىزدى دالەلدەيتىن قۇجاتتاردى تولىق جيناپ الىڭىز; ەڭبەك كىتاپشاڭىز بولماسا – ارحيۆتەن انىقتاما الىڭىز; بالالارىڭىزدىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن ۇمىتپاڭىز; بجزق-دان جيناق سوماسى تۋرالى انىقتاما سۇراتىڭىز. زەينەتاقى – بۇل بولاشاقتاعى تۇراقتىلىعىڭىز.
سۇراق قويعان –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»