قازاق كينوسىنىڭ ماسەلەسى قاي كەزدە دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. وقتىن-وقتىن كوتەرىلىپ, تۇيتكىلدەرى تىلگە تيەك ەتىلىپ كەلە جاتقان بۇل سالانىڭ سان قىرلى پروبلەماسى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا نازارىن اۋدارتىپ, ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ قاتارىنان تابىلدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە: «تاعى ءبىر تۇيتكىل – قازىر كينوتەاتردا كورسەتىلەتىن فيلمدەرگە قاتىستى قوعامدىق سىن بار. بىلتىر قازاقستاندىق ماماندار تۇسىرگەن 94 فيلم شىققان, ياعني نەگىزىنەن ءوزىمىزدىڭ ءونىم شىعارىلىپ جاتىر. بۇل – جاقسى ءۇردىس. بىراق ءبىز, ەڭ الدىمەن, سانعا ەمەس, ساپاعا كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك. كورەرمەننىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, كۇلكى سىيلاۋ – ءبىر بولەك, جاعىمسىز ادەتتەردى ناسيحاتتاۋ – ءبىر باسقا», دەگەن ەدى.
شىنىمەن دە قازىر قازاق كينوسى دەسەك, قاباق شىتىپ, كوڭىل كۇمىلجيتىن تۇستار مول. اسىرەسە ول كوممەرتسيالىق كينولاردىڭ كوركەمدىگى مەن ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى تىم-تىم ءجيى ايتىلىپ, قاۋزالىپ تا ءجۇر. كينو ماماندارىنىڭ ۇنەمى تالداۋىنا ارقاۋ بولىپ, ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا دا ءبىراز بولعان. ال ەندى وسى ماسەلەنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلىپ, پرەزيدەنت نازارىنا ىلىگۋى قازاق كينوسى توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدى ءتىپتى وتكىرلەندىرە تۇسكەندەي. ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ – كەيىنگى ۋاقىتتا كوممەرتسيالىق باعىتتا شىعىپ جاتقان فيلمدەردە بىلاپىت ءسوز, شۇبارلانعان ءتىل باسىم, تاربيە جانە ەڭ باستىسى ۇلتتىق رۋح جوقتىڭ قاسى. سەنبەسەڭىز, كينوتەاترعا بارىپ كەز كەلگەن وتاندىق ءفيلمنىڭ كورسەتىلىمىنە بيلەت الىڭىزشى. جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە پروكاتقا شىققان فيلمدەردىڭ تيترىنداعى ءورىپ جۇرگەن گرامماتيكالىق قاتەلەردى ەسەپكە الماعاندا, كەيىپكەرلەر ديالوگىندە دۇبارالىق پەن قۇلاق تۇندىرار بەيادەپ سوزدەن-اق شارشاپ شىعاسىز. وندايدا ويعا بەلگىلى بريتاندىق ءھام امەريكالىق كينورەجيسسەر, ستسەناريست, پروديۋسەر الفرەد حيچكوكتىڭ « ۇلى فيلم جاساۋ ءۇشىن ءۇش نارسە كەرەك: ستسەناري, ستسەناري جانە تاعى دا ستسەناري» دەگەن ايگىلى ءسوزى ورالا بەردى. بۇل ويدى كينوسىنشى دانا امىربەكوۆا دا قۋاتتاپ: «قازاق كينوسىنا جانرلىق تۇرلەنۋ جەتىسپەيدى. دراما, مەلودرامادان اسىپ كەتە المايمىز. جانردى دراماتۋرگتەر, ستسەناريستەر جاسايدى. بۇگىندە قازاق كينوسىندا دراماتۋرگ تاپشىلىعى بايقالادى. ال جاقسى دراماتۋرگيا مەن مىقتى ستسەناري بولماعان جەردە جانر دا, كينو دا دامىمايدى», دەدى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كينوتانۋشى ءنازيرا راحمانقىزى: «قازىر كىتاپ وقۋدان گورى, ەكرانمەن تاربيەلەنىپ جاتقان تۇتاس ءبىر ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. مىنە, وسى تۇستا كينو تۇسىرەمىن دەيتىن ءاربىر ادام تەك بۇگىنگى كۇن ءۇشىن ەمەس, بولاشاق ءۇشىن دە جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ويتكەنى كينوداعى ءتىل ماسەلەسى ۇلتتىق يدەولوگيامىزبەن دە تىعىز بايلانىستى. ءتىلى جوعالعان ۇلتتىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى عوي. قازىر ءبىزدىڭ كورەرمەن كوبىنە ەكرانعا ءجيى شىعىپ جۇرگەن كوممەرتسيالىق فيلمدەرمەن ەتەنە تانىس. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى قازاق كينوسىن سول فيلمدەر ارقىلى قابىلدايدى. ونىڭ ۇستىنە كەيىنگى جىلدارى ينتەرنەت كەڭىستىگىندە ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرى بوقتىقتان تۇراتىن وتاندىق ۆەب-سەريالدار كوبەيىپ كەتتى. قورقىنىشتىسى – بۇل ءۇردىس قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. بۇعان ءدال قازىر ءمان بەرمەسەك, بولاشاقتا شەشىلۋى قيىن ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ال ەندى مەملەكەت قاراجاتىنا تۇسىرىلەتىن فيلمدەر بۇل جاعىنان مۇمكىندىگىنشە قاداعالانادى. جوبالاردى ىرىكتەيتىن ارنايى ساراپتاۋ القاسى بار, سول كوميسسيا جاڭاعىداي بىلاپىت سوزدەردىڭ ەكرانعا شىقپاۋىنا اسا نازار اۋدارادى. ارينە, سولاي بولۋعا ءتيىس تە», دەيدى.
ءيا, مەملەكەت ەسەبىنەن جارىققا شىعىپ جاتقان تۋىندىلاردا عانا ۇلتتىق بولمىس پەن بوياۋ قانىق. بىراق ولار ۇلكەن ەكرانداعى باسەكەدە باسەڭ. جارناماسى جەر جارىپ, ميلليونداعان, ميللياردتاعان تابىس جيناپ جاتقان كينونىڭ دەنى – كومەديا. ءسانى ارتسا دا, ءمانى كەم. ءتىپتى قازاق اۋديتورياسىنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلە بەرمەيتىن تۋىندىلاردىڭ كينوتەاتر ەكرانىن جاۋلاپ الۋى – قاۋىپتى قۇبىلىس.
ال بۇل تۋرالى بۇگىنگى كينوگەرلەرىمىز نە دەيدى؟ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءدۇبارا ءتىلى مەن بوعاۋىز ءسوزسىز كۇلدىرە دە, ويىن دا جەتكىزە المايتىن دەڭگەيىن «ومىرگە جاقىنداتقىمىز, شىنايى فيلم تۇسىرگىمىز كەلدى, قوعامدا بار جاعدايلار عوي» دەپ تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. بىزدىڭشە, شىن مانىندەگى تالانتتى ادام ەشقانداي بوقتىق ءسوزسىز-اق كورەرمەنىن باۋراپ الاتىن فيلم نەمەسە سەريال تۇسىرە السا كەرەك. وكىنىشتىسى سول, كينوگەرلەر ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق السىزدىگى مەن قيال جۇپىنىلىعىن جۇلمالاپ اكەلىپ, قوعامعا, زامانعا جاماي بەرەتىنى.
دەسە دە كەيىنگى ۋاقىتتا «قازاق كينەماتوگرافياسىنىڭ اياقالىسى جامان ەمەس. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بالەنباي فيلم ءتۇسىرىلىپ, كورەرمەنىنە جول تارتىپ ۇلگەرىپتى. وسىنىڭ ءوزى-اق ۇلتتىق كينوونەرىمىزدىڭ كوسەگەسى كوگەرگەنىنىڭ ايقىن ايعاعى ەمەس پە؟!» دەگەن سارىنداعى پىكىرلەردى دە ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. بىراق جۇرگىزىلىپ جاتقان سول سانسىز ەسەپ ساپاعا دا ءدال سول دەڭگەيدە جاۋاپ بەرە الا ما؟ مىنە, ماسەلە – وسىندا.
كەيىنگى جۇرگىزىلگەن ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, جىل سايىن ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعىنان بولىنەتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ قارجىسىنا 20 شاقتى, كوممەرتسيالىق كينونى قوسقاندا جالپى سانى 70–80 فيلم تۇسىرىلەدى ەكەن. بىراق سونىڭ ىشىندە تابىس اكەلىپ, كوپشىلىكتىڭ تاڭداۋىنا ىلىككەنى كوممەرتسيالىق فيلمدەر دە, ال تاپسىرىسپەن مەملەكەت قارجىسىنا تۇسىرىلگەن تۋىندىلاردىڭ كوپشىلىگىن شەتەلدىك فەستيۆال كورەرمەندەرى مەن ارنايى كينو ماماندارى بولماسا, جالپى بۇقارا حالىق بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, ەل اۋزىندا دا سول جەكەلەي كومپانيالاردىڭ تاسپالاعان فيلمدەرى ءجيى ايتىلىپ, قارجىلاي تابىستى دا سول باعىتتاعى كارتينالار كوپ اكەلەدى. ماسەلەن, وسىدان ەكى جىل بۇرىن جارىققا شىققان اكتريسا داريعا بادىقوۆانىڭ جەكە قارجىسىنا تۇسىرىلگەن «تاپتىم-اۋ سەنى» رومانتيكالىق كومەدياسىنىڭ كاسساسى رەكورد جاڭارتىپ, كينوتەاترلاردان كورسەتىلە باستاعان نەبارى 10 كۇن ىشىندە ملرد تەڭگەدەن اسا تابىس تاپقان. رەسمي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ءفيلمنىڭ كاسسالىق ءتۇسىمى 1 ملرد 100 ملن تەڭگە بولعان. «Kinopark-Kinoplexx Theatres» ءىرى كينوتەاترى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل كورسەتكىش – وتاندىق پروكات ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي. قازاقستاندىق فيلم وسىنداي قىسقا كۇن ىشىندە اۋقىمدى كاسساعا يە بولعان. ءتىپتى اتالعان ءفيلمنىڭ كاسسالىق ءتۇسىمى گولليۆۋدتىق «اۆاتار: سۋ جولى» كارتيناسىن باسىپ وزعان. «Ticketon» بيلەت ساتۋ جۇيەسىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ءفيلمنىڭ جالپى تابىسى 1,54 ملرد تەڭگە بولسا, گولليۆۋدتىق ءفيلمنىڭ تابىسى 1,17 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ءسويتىپ, «تاپتىم-اۋ سەنى...» وسىعان دەيىن وتاندىق كومەديالىق فيلمدەر ىشىندە 1,3 ملرد تەڭگە تابىسپەن كوشتىڭ الدىن بەرمەي كەلگەن نۇرلان قويانباەۆتىڭ «قازاقشا بيزنەسىن» شاڭ قاپتىردى.
وكىنىشتىسى سول, پروكاتقا شىققاننان-اق كورەرمەنىن كينوتەاترعا اعىلتقان ءفيلمنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن دە ءدال سولاي دەپ ايتا المايتىنىمىز. ويتكەنى كەيىپكەرلەرىنىڭ اۋزىنان تولاسسىز توگىلىپ جاتقان بەيادەپ سوزدەرى قۇلاق تۇندىراتىن ءفيلمدى سوڭىنا دەيىن تاماشالاپ وتىرۋدىڭ ءوزى – مۇڭ. بىراق سوعان قاراماستان كاسسادا بيلەت قالدىرماي, كينوتەاتردى لىق تولتىرعان كورەرمەننىڭ قاراسى قالىڭ. بەيادەپ ءسوزدى دە, «كۆن»-ءنىڭ دەڭگەيىندەگى قارابايىر قالجىڭدى دا, بەيبەرەكەت سيۋجەتتى دە ەش تالعام, قيىندىقسىز قىلعىتىپ وتىرعان – سول باياعى قاراپايىم كورەرمەن.
«جارناما – ۇلكەن قارۋ. ءفيلمنىڭ كورەرمەنگە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ءادىس-ءتاسىلدىڭ ءبىرى. كوپ جاعدايدا ءفيلمنىڭ تانىمال بولۋى ساپاسىنا ەمەس, جارناماسىنىڭ جاقسى بولۋىنا بايلانىستى بولىپ تۇر. ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعىنان ستسەناريىنەن باستاپ, كوركەمدىك تاسىلدەرىنە دەيىن ساپالى, تەحنيكالىق جاعىنان دا وزىق شىققان فيلمدەر كورەرمەنگە جەتپەي وتىر. ويتكەنى پروكات ماسەلەسى دۇرىس جولعا قويىلماعان. ديستريبۋتسيامەن ەشكىم اينالىسپايدى. پروكاتقا مەملەكەت تاراپىنان قاراجات تا بولىنبەيدى. مينيسترلىك وسىنى قولىنا العان كەزدە قازاق كينوسى دا تۇزەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. مىسال رەتىندە گولليۆۋدتى الايىق. ولار فيلم تۇسىرگەندە, سول ءفيلمنىڭ جارناماسىنا دا قىرۋار قاراجات بولەدى. ماسەلەن, ءبىر ءفيلمدى 100 ملن-عا تۇسىرسە, ونىڭ جارناماسىنا دا ءدال سول مولشەردە قارجى بولەدى. ال بۇگىنگى تاڭدا نەگە بلوگەرلەردىڭ فيلمدەرى وتىمدىرەك بولىپ تۇر؟ ويتكەنى ولاردىڭ اۋديتورياسى دايىن. مىسالى, بايان الاگوزوۆا, داريعا بادىقوۆا, نۇرلان قويانباەۆ, نۇرتاس ادامباەۆ سياقتى ادامداردىڭ فيلمدەرى كوپشىلىككە تەز جەتىپ, جاقسى كورىنىس تابادى. ولاردىڭ اۋديتورياسى الدىن الا دايىن تۇرعاندىقتان, فيلمدەرى حالىق اراسىندا جاقسى وتەدى. سوندىقتان دا ولار تۇسىرگەن تۋىندىلار ميللياردتاپ كاسسا جينايدى. ءبىر وكىنىشتىسى – ونى ءتۇسىرىپ جاتقان كاسىبي كينوگەرلەر ەمەس, شوۋ-بيزنەس وكىلدەرى. سوندىقتان دا انشلاگتىڭ ءبارى كينو ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى ەمەس», دەپ بۇگىنگى قازاق كينوسىنىڭ جاي-كۇيىنە الاڭداعان كينوتانۋشى دانا امىربەكوۆا ءوز ويىن بۇكپەسىز ورتاعا سالدى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ءوز سوزىندە زورلىق-زومبىلىقتى, قاتىگەزدىك پەن قىلمىستى ناسيحاتتايتىن فيلمدەردى كينوتەاترعا شىعارماس بۇرىن الدىن الا سۇزگىدەن وتكىزۋ جولدارىن قاراستىرعان ءجون ەكەنىن دە باسا ايتتى. بۇل ءۇردىس, اسىرەسە قازىرگى كوپتەپ ءتۇسىرىلىپ جاتقان ۆەب-سەريالدارعا دا قاتىستى ايتىلعان سىن دەپ تۇيدىك. بۇگىندە عالامتور تۋىندىلارىنىڭ تانىمالدىلىعى ارتقانىمەن, اتالعان جانردىڭ دا كولەڭكەلى تۇستارى جەتەرلىك. ماسەلەن, بۇل باعىتتاعى سەريالداردا دا بەيادەپ سوزدەر, زورلىق-زومبىلىق ەلەمەنتتەرى, سونداي-اق اشىق كورىنىستەردى ەركىن قولدانادى. كونتەنتتىڭ جاسوسپىرىمدەر مەن جاستارعا قولجەتىمدى ەكەنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ پسيحيكالىق دامۋىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى ەسكەرسەك, ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن قازاق كينوسىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر جاڭا زامان تالابى مەن زاماناۋي جاستار تالعامى راكۋرسىندا وزەكتىلىگىن ءتىپتى وتكىرلەندىرە تۇسكەندەي.