وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات – ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى. سول سەبەپتى مەملەكەت وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتايتىن باستامالاردى قولداۋعا, دارىپتەۋگە, انا مەن بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا كۇش سالادى. قۇندىلىعى قىم-قيعاش قوعامدا نەكە جانە وتباسى ينستيتۋتىنا جەڭىل-جەلپى قارايتىن جاستار كوبەيگەنى راس. ونىڭ ىشىندە اجىراسقان وتباسىلاردىڭ كوبەيگەنى الاڭداتپاي تۇرمايدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءنازيپا شاناي اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وتباسىن قۇراردا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كەيبىر ماسەلەلەردى اشىق تالقىلاپ العانى دۇرىس ەكەنىن ايتادى.
– اتا-انانىڭ اجىراسۋى بالانى كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى. اكە-شەشە – ۇل-قىزعا ۇلگى. اجىراسقاندار جاۋلاسپاي, بالانى دا ءبىر ءسات ويلاسا يگى. «ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىن» دەپ قازاق بەكەر ايتپايدى. مەنىڭشە, كوزى اشىق جاستار ۇيلەنبەي تۇرىپ «وتباسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن» بىرگە جازۋى كەرەك. ءار وتباسى ۇيلەنگەن سوڭ ءۇش جىل ىشىندە وسىلاي ومىرلىك زاڭدارىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. اجىراسۋدىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ. سونىڭ ءبىرى – بالالى بولا المايتىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ تاۋقىمەتى. مەنىڭشە, جاس-جۇبايلاردىڭ ۇيلەنبەي تۇرىپ مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋىن زاڭمەن بەكىتۋ كەرەك. سەبەبى بۇگىندە تۇتىناتىن تاعامىمىز, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تاعى باسقا دا فاكتورلار دەنساۋلىققا اسەر ەتەدى. ۇل-قىزدىڭ ءبىرىنىڭ دەنساۋلىعىندا كىنارات بولسا, جاستار سونى جەڭەمىز, بىرگە ءومىر سۇرەمىز دەسە وزدەرى شەشەدى. باسقا-باسقا, ءدال وسى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە زاماناۋي كوزقاراس كەرەك-اق,– دەيدى ن.شاناي.
اجىراسۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – بەدەۋلىك. جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋدىڭ بىرنەشە ارتىقشىلىعى بار. ءبىرىنشى, قاجەتسىز جۇكتىلىكتىڭ الدىن الۋعا بولادى. ەكىنشى, جۇكتىلىك ارالىعىن رەتتەۋگە مۇمكىندىك بار. ءۇشىنشى, جۇكتىلىكتىڭ ءساتتى وتۋىنە, ساۋ بالانىڭ تۋىنا ىقپال ەتە الاسىز. ءتورتىنشى, اتا-انالاردىڭ جاسىن ەسكەرە وتىرىپ, بالانى دۇنيەگە اكەلۋ ۋاقىتىن باقىلاۋعا كومەگى تيەدى. ەلىمىزدە قازىر 845 «وتباسىن جوسپارلاۋ» كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جۇمىسى اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ ستاندارتىمەن رەگلامەنتتەلەدى. جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ – تىم ەرتە, ءجيى نەمەسە كەش بوسانۋدىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى. بەدەۋلىكتى, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن اۋرۋلاردى ەمدەۋدە تاپتىرمايدى. ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ الدىن الۋعا جاقسى. رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ماسەلەسىندە كەدەرگىلەر بولماۋى ءۇشىن ەرلەر مەن ايەلدەر جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ كەزىندە پرەگراۆيدارلى دايىندىقتان ءوتۋ قاجەت.
سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندىپرەگراۆيدارلى دايىندىق – ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ۇرپاقتى بولۋ فۋنكتسياسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگى تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا باعىتتالعان الدىن الۋ شارالارىنىڭ كەشەنى. اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ ستاندارتىنا سايكەس ۋچاسكەلىك تەراپەۆتەر, جالپى تاجىريبە دارىگەرى, اكۋشەر-گينەكولوگتەر ەكستراگەنيتالدىق, گينەكولوگيالىق اۋرۋلاردى انىقتايدى, ەمدەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان اقپاراتقا زەر سالساق, ايەلدەردى پرەگراۆيدارلى الدىن الا دايارلاۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى كوپ. ونىڭ ىشىندە انامنەزدى تولىق جيناۋ, ەپيدەميولوگيالىق انامنەزدى جيناۋ, قاننىڭ جالپى كلينيكالىق تالداۋى, نەسەپتىڭ جالپى تالداۋى, قانداعى گليۋكوزا, ايتۆ-عا تەكسەرۋ, ۆ, س گەپاتيتى, يفت/يحلت نەمەسە پگار, ەكگ, كورسەتىلىمدەر بولعان كەزدە كىشى جامباس اعزالارى, بۇيرەكتىڭ ۋدز, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالارعا تەكسەرۋ, كورسەتىلىمدەر بولعان كەزدە مەديتسينالىق-گەنەتيكالىق كونسۋلتاتسيا بەرۋ, تاعىسىن تاعى بەيىندى مامانداردىڭ قوسىمشا تەكسەرۋلەرى مەن كونسۋلتاتسيالارىنان وتەدى. جۇكتىلىك باستالعانعا دەيىن ءۇش اي بۇرىن ساۋىعۋ نەمەسە تۇراقتى رەميسسيا ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا ەكستراگەنيتالدىق, گينەكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەپ, جوسپارلانعان جۇكتىلىكتەن ءۇش اي بۇرىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋىنە دە فولي قىشقىلى تاعايىندالادى. فولي قىشقىلى ايەلگە جۇكتىلىكتىڭ العاشقى ءۇش ايىندا كۇنىنە 0,4 ميلليگرامم مولشەرىندە بەرىلەدى. ەرلى-زايىپتىلارعا كۇندەلىكتى رەجىممەن تاماقتانۋ, جاقسى دەمالۋ, دۇرىس ۇيىقتاۋ, تازا اۋادا سەرۋەندەۋ ۇسىنىلادى. وسىعان قوسا دارىگەرلەر بالا سۇيگىسى كەلىپ جۇرگەن جۇپقا دەنە شىنىقتىرۋمەن اينالىسىپ, زياندى ادەتتەردەن باس تارتۋعا كەڭەس بەرەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ ارقىلى ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ, اسقىنۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولاتىنىن ايتادى.
– «بالالارداعى تۇقىم قۋالايتىن جانە تۋابىتكەن اۋرۋلاردى پەريناتالدى دياگنوستيكالاۋ جانە الدىن الۋ باعدارلاماسى» 2007 جىلدان باستاپ بار. وسى باعدارلاماعا سايكەس ۇرىقتىڭ ەحوگرافياسى, جۇكتى ايەلدەردىڭ قانىن بيوحيميالىق زەرتتەۋ بوسانۋعا دەيىنگى سكرينينگتىڭ مىندەتتى كومپونەنتى رەتىندە ايقىندالعان. ايەلدىڭ فيزيكالىق, پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنىڭ ساقتالۋى, جۇكتىلىكتىڭ قالىپتى اعىمى مەن قولايلى ناتيجەسى, دەنى ساۋ بالانىڭ تۋى, بوسانعاننان كەيىنگى اسقىنۋلاردىڭ بولماۋى بوسانعانعا دەيىنگى باقىلاۋ ساپاسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى سانالادى. جۇكتى ايەلدىڭ بوسانعانعا دەيىن باقىلاۋدا تۇرۋى بوسانۋدىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا, انا مەن بالانىڭ, سونداي-اق جالپى وتباسىنىڭ دەنساۋلىعىنا ىقپال ەتەدى. مۇنىڭ حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا ماڭىزى زور. دۇنيەگە دەنى ساۋ بالا اكەلۋ بارىسىندا اتا-انالار بىرنەشە ماڭىزدى فاكتورلاردى ەسكەرۋى قاجەت. ونىڭ ىشىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, فيزيكالىق بەلسەندىلىك, سترەسس دەڭگەيىن تومەندەتۋ, زياندى ادەتتەردەن (الكوگول, تەمەكى, ەسىرتكى) اۋلاق بولۋ كەرەك», دەپ جازىلعان مينيسترلىك اقپاراتىندا.
قىسقاسى, قىز-جىگىت وتاۋ قۇرماي تۇرىپ مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردەن وتسە, تاۋەكەلدەردى انىقتاپ السا, مۇنىڭ ءوزى اجىراسۋدىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى.
«جانۇيا» وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋ ورتالىعىنىڭ زاڭگەر-مەدياتورى داناگۇل مۇقاجانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, اجىراسۋدىڭ سەبەپ-سالدارىنىڭ ىشىندە ايەلدەرگە, بالالارعا ءزابىر كورسەتۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى.
– ەلدە ءدام-تۇزى جاراسپاي اجىراسقان ەرلى-زايىپتىلار كوبەيىپ بارادى. اجىراسۋعا الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەندىگى, ايەلدەردىڭ ءوزىن كۇيەۋىنەن بيىك ۇستاۋى, ىشكىلىككە سالىنۋ, قۇمار ويىنعا اۋەس بولۋ, قارىزدىڭ كوپتىگى, نەسيە, تاعى باسقا دا سەبەپ-سالدارلار اسەر ەتەدى. ەرلەردىڭ ايەلىن ۇرىپ-سوعۋ فاكتىلەرى دە از تىركەلمەيدى. اجىراسقان وتباسىلاردىڭ ىشىندە بالاسى اكەسىنىڭ قولىندا قالاتىن كەزدەر سيرەك. 2024 جىلى 15 ساۋىردە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. زاڭنىڭ ماقساتى – ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن ارەكەتىنە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ. ايتالىق, دەنساۋلىققا قاتاڭ زيان كەلتىرگەن ەر-ازاماتتاردى 8 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كوزدەلگەن. دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرگەن جاعدايدا 200 اەك ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الىنادى. بۇدان باسقا دا جاۋاپكەرشىلىكتەر بار. ءبىر سوزبەن, ايەلىنە كۇش كورسەتكەندەردىڭ ارەكەتى قىلمىستىق ءىس رەتىندە قاراستىرىلادى, – دەيدى داناگۇل مۇقاجانقىزى.
وتباسىنداعى ارازدىق, داۋ-جانجالدىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ. وكىنىشكە قاراي, ۇرىس-كەرىس كەيدە قايعىلى اياقتالىپ جاتادى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ سونى ءتۇپ-تامىرىمەن جويماسا دا, احۋالدى ءبىرشاما رەتتەيتىنى انىق. مۇنداي جاعدايلاردىڭ كوپشىلىگى جاستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءتىل تابىسا الماعانىنان, ماقسات-مۇددەلەرى, كوزقاراسى, تانىم-تۇسىنىگى ۇيلەسپەگەنىنەن ورىن الادى. سوندىقتان پسيحولوگ, الەۋمەتتانۋشى, زاڭگەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جاستار ۇيلەنبەي تۇرىپ ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تانىسا, جاۋاپكەرشىك السا, اجىراسۋ ازايار ەدى دەگەن پىكىردى قۋاتتايدى.
– وتباسىن جوسپارلاۋ وتە دۇرىس شەشىم. سەبەبى قوعامدا رۋحاني قۇندىلىقتان ماتەريالدىق قۇندىلىق جوعارى بولىپ بارادى. اجىراسۋدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, جوسپار قۇرماعاندىقتان, الدامشى سەزىمنىڭ اسەرىمەن جىلدام ۇيلەنگەندىكتەن, جاستاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تانىماعانىنان. ەڭ باستى, نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى – ۇل-قىزدى وسكەن ورتاسى جەكە ءومىر سۇرۋگە دايىن ەمەس ەتىپ تاربيەلەگەن. ۇيدە ۇلكەندەر قىزعا بولاشاق انا رەتىندە قاراۋى كەرەك. ۇلدى دا بولبىر قىلىپ وسىرۋگە بولمايدى. قىسقاسى, وتباسىلىق ومىرگە دايىندىق كۋرستارىن قولعا الۋ كەرەك, – دەيدى ءنازيپا شاناي.
وتباسىن جوسپارلاۋ – ەرلى-زايىپتىلار ءۇشىن ماڭىزدى قادام. بۇل – اتا-انا بولۋعا فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق جانە قارجىلىق تۇرعىدان دايىن بولۋعا كومەكتەسەدى. ءار وتباسىنىڭ سانالى تاڭداۋى – قوعامنىڭ بەرەكەسى مەن تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.