باتىر ەسىمى ەسكەرۋسىز قالماسا ەكەن

قارشادايىنان ەڭبەك­كە ارا­لاس­قان ول 1931 جىلى ون التى جاس­تاعى بوزبالا شاعىندا ەڭبەك ساۋال­­ناماسىنا تاعى ەكى جىل قو­سىپ, ءوزىن 18 جاسقا تولعان ازامات ەتىپ كورسەتىپ, ەڭبەك جولىن جۇ­مىس­شى بولىپ باس­تايدى. بۇ­عاناسى قات­پاعانىنا قاراماستان ەڭبەك ەت­كەن جاس ورەن جاسپىن دەپ يمەنبەي, وزىنەن ۇلكەندەرمەن قاتار جۇمىس ىستەپ, ەڭبەكتىڭ كورى­گىن قىز­دىرادى. شاڭقۇل 1932–1935 جىل­دارى گۋرەۆ وبلىسى ەسپۇل اۋدا­نىن­داعى پەرەدوۆيك ۇجىم­شارى­نىڭ مۇشەسى بولىپ جۇ­­مى­سىن جالعاستىردى. «يندەر­بور­ستروي» ترەسىنىڭ يندەر بورات كە­نىشىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان شاق­تا, 1935 جىلى قۇرىلىس نىسا­نىنا جۇمىسقا ورنالاسقان جاس جىگىت كەنىش ىسكە قوسىلعاننان كەيىن الدىمەن تەحنيكالىق جابدىقتاۋ قويماسىندا جۇمىسشى بولسا, سوعىس باستالعانعا دەيىن تەح­نيكالىق جابدىقتاۋ تارازىشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى.

سوعىس باستالعان كەزدە, 1941 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا العاشقى ەرىكتىلەر قاتارىندا شاڭقۇل قاجەنوۆ تە مايدانعا اتتاندى. ول سوعىستىڭ ءۇشىنشى كۇنى-اق وتا­نىن جاۋدان ازات ەتۋ ءۇشىن ال­عاشقىلاردىڭ ساپىندا قولىنا قارۋ الىپ, جاۋىنگەر اتانعان ەدى.

ۇرىس دالاسىندا ول اتاقتى قىزىل تۋ, لەنين, سۋۆوروۆ وردەندى 218-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 658-اتقىشتار پولكىنىڭ ساپىندا كە­ڭەس وداعىنىڭ مارشالى ي.كو­نەۆ قولباسشىلىق ەتكەن 1-ۋكراينا مايدانىنىڭ 3-گۆارديالىق ار­مياسىنىڭ قۇرامىندا فاشيس­تەر­گە قارسى شايقاستى. باتىر سار­باز جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ, كەس­كىلەسكەن شايقاس كەزىندە كور­سەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «گۆارديا» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.

اۆتوماتشىلار ۆزۆودىن باس­قارعان سەرجانت ش.قاجەنوۆ با­تىر­لىق تانىتىپ, ساربازدارىن جاۋعا جان اياماي تويتارىس بەرۋگە جى­گەرلەندىردى. وتان الدىنداعى جاۋىن­گەرلىك بورىشىن ادال ات­قارۋ­دى ماقسات ەتكەن سەرجانت  1942 جىلى ۆكپ (ب) قاتارىنا قوسىلدى.

باتىس ۋكراينانىڭ ۆولىنسك وبلىسىنداعى لوكاچ, كرۋپەنيچە, سەلەتس ەلدى مەكەندەرىن جاۋ­دان­ ازات ەتۋ كەزىندە نەمىس باس­قىن­شىلارىمەن بولعان شايقاس­تاردا ش.قاجەنوۆ ەرەن ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇستى.

1943 جىلى كۋرسك شايقاسىندا ونىڭ ۆزۆودى جاۋدىڭ قورشاۋىنا ءتۇسىپ قالادى. شايقاس كەزىندە كوماندير قازا تابادى دا, ش.قا­جەنوۆ شۇعىل شەشىم قابىلداپ, كومانديردىڭ مىندەتىن وزىنە الىپ, ساربازدارعا رۋح بەرىپ, جاۋدىڭ جەتى شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ, جەكە قارۋىمەن 17 نەمىستىڭ كوزىن جويادى. وسىنداي كوزسىز ەرلىگى ءۇشىن جاۋىنگەر قازاق «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

وسىلايشا ش.قاجەنوۆ ۆزۆود كومانديرى تىزگىنىن قولىنا الادى. بويىنداعى بار كۇش-جىگەرىن, جاستىق جالىنىن وتانىن جاۋدان ازات ەتۋگە ارناپ, تۋعان جەرىنە جەڭىسپەن ورالۋدى ماقسات ەتتى.

1944 جىلى 16 شىلدەدە اۆتوماتشىلار توبىمەن جاۋ شەبىنە باسىپ كىرىپ, 5 ءفاشيستى جەكە قا­رۋىمەن جويىپ, جاۋدىڭ كەس­كى­لەسكەن جەتى دۇركىن قارسى شابۋىلىن تويتارادى. شاڭقۇل نەمىس وفيتسەرىن ولتىرگەننەن كەيىن ونىڭ ماڭىزدى قۇجاتتارى بار پلانشەتىن يەلەنگەن. پولك كومانديرى بۇل پلانشەتتى ش.قا­جەنوۆكە سىي رەتىندە تابىس ەتىپتى, كوزسىز ەرلىكتىڭ كۋاسى بولعان سول پلانشەت باتىردىڭ وتباسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى.

كەسكىلەسكەن مايداندا قولباس­شىلىقتىڭ جاۋىنگەرلىك تاپسىرماسىن ۇلگىلى ورىنداعانى, جەكە باتىلدىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن گۆارديا سەرجانتى شاڭقۇل قاجەنوۆ بىرنەشە اسكەري ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان. «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن قاتار ءىىى دارەجەلى «داڭق», ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, ەكى مارتە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, كەيىننەن «1941–1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعى­سىنداعى گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «كسرو قارۋلى كۇشتەرىنە 50 جىل» مەرەيتويلىق مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان.

1944 جىلى شىلدەدە باتىس بۋگ وزە­نىندەگى جاۋدىڭ بەكىنىسىن جا­رىپ ءوتىپ, ۆيسلا وزەنى ارقى­لى­ جىلجۋمەن پولشانىڭ سان­دو­مير قالاسى ماڭىنداعى پلاتس­دارمدى الۋعا باعىتتالعان شاي­قاسقا ش.قاجەنوۆ بەلسەنە قاتى­سىپ, كەسكىلەسكەن ۇرىستا اۋىر جا­­رالانىپ, سالدارىنان وڭ اياعى­ كە­سىلىپ, بۇيرەگى الىنادى. دۇ­رىس جاسالماعان مەديتسينالىق ام­پۋتاتسيانىڭ كەسىرىنەن ونىڭ اياعى بىرنەشە رەت ارامەن تىرىدەي كەسىلگەن ەكەن.

اۋرۋحانالاردا ۇزاق ەمدەل­گەن شاڭقۇل تۋعان جەرىنە سو­عىس اياقتالعان سوڭ 1946 جىلى قارا­شادا ورالادى. ەلگە كەلگەن سوڭ مۇ­گەدەكتىگىنە قاراماستان, حالىق­قا قىزمەت ەتۋدى پارىز سا­نا­عان باتىردى يندەر اۋداندىق پار­تيا كوميتەتى جولدامامەن «ين­دەربورستروي» ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ بولىمىنە اسحانا مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. وسى جەردە ۇزاق جىل بويى ادال قىزمەت اتقارىپ, 1952 جىلى جۇمىسشىلاردى قامتۋ ءبولىمى ناۋبايحاناسىنىڭ باستىعى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. بۇل جەردەگى قىزمەتىندە دە العىرلىق تانىتقان ش.قاجەنوۆ وندىرىستىك جوسپاردى ورىنداۋدا قول جەتكىز­گەن جاقسى كورسەتكىشتەرى ءۇشىن يندەر اۋداندىق پارتيا كوميتەتى مەن يندەر بورات كەنىشى (يبك) باسشىلىعى تاراپىنان بىرنەشە مارتە ماداقتاۋعا يە بولدى.

1965 جىلى يندەر بورات كەنىشى جۇمىسشىلاردى قامتۋ باسقارماسى اسحاناسىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, 1974 جىلى ومىردەن وزعانعا دەيىن وسى قىزمەتتە بولدى. سول كەزدەگى ۇيىمداستىرىلاتىن سوتسياليستىك جارىستا ول باسقاراتىن اسحانا ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان كورىندى.

شاڭقۇل قاجەنوۆ يندەر ­اۋدانى يندەر اۋىلىندا تۇرىپ, وتانىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. ادال اتقارعان ەڭبەگى­نىڭ ارقاسىندا ءوز ورتاسىندا سىي-قۇرمەتكە بولەندى.

جۇبايى دامەشپەن بىرگە ءتورت ۇل, ءۇش قىز تاربيەلەپ ءوسىر­دى. ونە­گە­لى وتباسىندا وسكەن پەر­زەنت­تەرى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاق­­سى ءبىلىم الىپ, ەل ءۇشىن ابىروي­لى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۇگىندە شاڭقۇل قاجەنوۆ مەن دامەش بەرىك­بوسىنقىزى ۇرپاقتارىنىڭ ار­قايسىسى ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى. سولار­دىڭ ءبىرى ماڭعىستاۋ وبلىسى سوت جۇيە­سىندە شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت قىزمەت ەتكەن سۋديا حاميدا قاجە­نوۆا جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى تۇسىن­دا اكەسى شاڭقۇل قاجەنوۆتىڭ رۋحىن ۇلىقتاپ, ەرلىگىن ەل ەسىندە ساق­تاۋ ءۇشىن مايدانگەردىڭ تۋىپ-وسكەن, وركەندەپ, گۇلدەنۋى جولىن­دا تەر توگىپ, ەڭبەك سىڭىرگەن اۋى­لىن­داعى كوشەنىڭ بىرىنە ونىڭ اتى بە­رىلسە دەگەن تىلەگىن دە جەتكىزدى.

راسىمەن, باتىرلاردىڭ ەرلىگى – ۇمىتىلماس تاريح. ماي­دانگەرلەردىڭ بارلىعى دا جوعارى قۇرمەتكە لايىق.

ماڭعىستاۋ وبلىسى