ەل بولاتىن جيەن

قازاق ءتىلىنىڭ اۋەزدىلىگى, جانعا جاقىن جا­تىق­تى­عى كوڭىلىن باۋ­راپ العان نادەجدا «اmanat» پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ جانىنان «مەنىڭ ەلىم – مەنىڭ ءتىلىم» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلعان «سويلە» كلۋبىنا بارادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءتىل سىندىرىپ, سوزدىك قورى بايىپ قالدى. قازىر ەمىن-ەركىن تىلدەسەدى.

– كۇردەلى كوركەم شىعار­ما­لاردى جان-جاقتى تالداي المايتىن شىعارمىن, ايتسە دە ءۇي ىشىندە, تۇرمىسقا قاجەتتى سوزدەردى مەڭگەردىم. مەنىڭ تۇسىنگەنىم, ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن ورتا كەرەك ەكەن. سوزدىك قورىمدى بايىتۋ ءۇشىن جۇمىستا ارىپتەستەرىممەن قازاق تىلىندە سويلەسۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىن. ولار تالپىنىسىمدى قۋانا قۇپتايدى. بىلمەگەن جەرىمدى ايتىپ ۇيرەتىپ وتىرادى, – دەيدى نادەجدا ۆلاديميروۆنا.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە ەرتەدەن قۇمار ەكەن, سەبەبىن دە جاسىرعان جوق. وسى جەردە تۋىپ-ءوسىپ, ءدام-تۇزىن تاتقاننان كەيىن ەل مەن جەردى قۇرمەتتەۋى كەرەك. كوكىرەگىندەگى قۇلشىنىسقا كلۋب جۇمىسى ءدوپ كەلگەن. اۋەلى «قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسىنىڭ جانىنداعى «مامىلە» كلۋبىنا بارىپ ءتىل سىندىرعان. كەيىن «سويلە» كلۋبىنىڭ بەلسەندى مۇشەسىنە اينالعان. ءتىل ۇيرەنۋ بارىسىندا نەشە ءتۇرلى قىزىققا تاپ كەلگەن.

– جانىمداعى وزگە ۇلت وكىل­دەرىنە ءتىل ۇيرەنۋگە تىرىسۋ كەرەكتىگىن ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى دە سون­شالىقتى كوركەم ءارى ماز­مۇندى. كوگىلدىر كوكتەممەن بىرگە ادامداردىڭ جاندۇنيەسىن جىلى­لىققا تولتىرىپ, شۋاق شاشا كەلەتىن ناۋرىز مەيرامى قانداي! سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جات­قان, ءومىردىڭ ءوز ەلەگىنەن وتكەن حا­لىقتىق ادەت-عۇرىپ جاس ۇر­پاقتى, جاڭا ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن مىقتى قۇرال. ەگەر قازاق ءتىلىن جەتە مەڭگەرمەسەم, ادەت-عۇرىپتىڭ استارىنداعى تەرەڭ ويدى تۇيسىنە الماس ەدىم, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.

ونىڭ ايتۋىنا قارا­عان­دا, «سويلە» كلۋبى كەلۋ­شى­لەردىڭ ىڭعايىنا قاراي ۇيىم­داس­تى­رىلعان. جالعىز ىڭعاي عانا ەمەس ماقسات-مۇددە توپتاستىرىپ وتىر. بۇل جەردە تالاپ قىلعان ءار ادام ءتىلدى وڭاي ۇيرەنە الادى. ءتىل بىلگەن ادام قاشاندا قۇرمەتكە لايىقتى. ءتىل ۇيرەنۋشىلەر ءبىر-بىرىمەن ەركىن سۇحبات قۇرىپ جاتسا, ءتىپتى جاقسى. وسى ءادىس – وڭ جامباسقا كە­لەتىن دۇنيە. اۋەلى كۇردەلى تاقى­­­رىپ­تاردى قامتىماي, جەڭىل, ۇعىمعا وڭاي تاقىرىپ توڭىرەگىندە پىكىرتالاس ۇيىمداستىرسا, ءتىپتى جاقسى. وسىنداي كەزدە ايتىلعان سوزدەر ادام جادىندا جاقسى ساقتالادى ەكەن.

– بىردە تاقىرىپ ايەلدەردىڭ دۇكەن ارالاۋى تۋرالى بولدى. كادىمگى كۇندەلىكتى كورىنىس. كوكىرەگىڭدە ءبارى سايراپ تۇر, تەك سونى قازاق تىلىندە جەتكىزە ءبىلۋىڭ كەرەك. وسىنداي ەركىندىك ءتىل سىندىرۋعا وتە ىڭعايلى. ءبىزدىڭ ارامىزدا قازاق ءتىلىن جەتە مەڭگەرگەندەر از ەمەس. مىسالى, الەنا مالكوۆا-سولوپوۆا جاستارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ ءجۇر. ول ءوزى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوك­شە­تاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جارا­تى­­لىستانۋ عىلىمدارى فاكۋل­تەتىن بىتىرگەننەن كەيىن فيلولو­گيا فاكۋلتەتىنە قايتادان قۇجات تاپسىرعان. ءسويتىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ وقىتۋشىسى بولىپ شىققان, – دەيدى نادەجدا ۆلاديميروۆنا.

ءتىل تۋرالى ءتاپ-ءتاۋىر تاجىريبە جيناقتاعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتار ۇسىنىسى بار. ونىڭ ويىنشا, بالالار باقشالارىنداعى ءتالىم-تاربيە تەك مەملەكەتتىك تىلدە بەرىلۋى كەرەك. ال قانداي مەكتەپكە باراتىنىن اتا-اناسى شەشەدى. وسى قادام بارلىق بالانىڭ كىشكەنتاي كەزىندە ءتىل ۇيرەنۋىنە تۇرتكى بولار ەدى دەيدى.

قازاق تىلىنە سونشالىقتى قۇمار بولۋىنىڭ سەبەبىن سوڭىندا ەستىدىك. سويتسەك, ناعاشى اتاسى قازاق بولىپ شىقتى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ تۇرعىنى قايىرگەلدى اجىبەكوۆ. الدەبىر سەبەپتەرمەن اعايىن-تۋىستان قول ءۇزىپ قالعان. اعايىنمەن بىرگە تىلدەن دە, سالت-داستۇردەن دە. ەندى مىنە, جانى جايساڭ جيەندەرىنىڭ ارقاسىندا وشكەنى جانىپ, جوعالعانى تابىلىپ جاتىر. جيەننىڭ جان جادىراتار جاقسى ىسىنە ءبىز دە قۋانىپ قالدىق.

كوكشەتاۋ