پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا قالدىقتاردى باسقارۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. جيىندا ەكولوگيا, ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا مينيسترلەرى, استانا جانە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدەرى سالاداعى جاعداي مەن جوسپارلار تۋرالى بايانداما جاسادى.
5 ملن توننا تۇرمىستىق قالدىق جينالعان
وتىرىس بارىسىندا پرەمەر-مينيستر قالدىقتاردىڭ جينالىپ قالۋى بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. عىلىمي زەرتتەۋلەر قالدىقتاردى باسقارۋ ماسەلەسىنە جەتە كوڭىل بولمەۋدىڭ سالدارى ەكولوگيالىق احۋالعا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن تۇرمىس ساپاسىنا اسەر ەتەتىنىن كورسەتىپ وتىر.
– قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋعا بىلتىر ەلىمىزدە ارنايى جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋ تەتىگى بەكىتىلگەن ەدى. بۇگىندە 94 جوبادان تۇراتىن پۋل جاساقتالدى. الايدا ولاردى ىسكە اسىرۋ بارىسى مۇلدەم ماردىمسىز. 67 جوبا قارالعان. سونىڭ 6-اۋى عانا 4 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇل جوبالاردى دايىنداۋ بارىسىندا اكىمدىكتەردىڭ تاراپىنان ۇيلەستىرۋ شارالارىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن بىلدىرەدى, – دەدى و.بەكتەنوۆ.
پرەمەر-مينيستر جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, جابدىقتاردى جاڭعىرتۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وتكەن جىلى وڭىرلەردە 5 ملن تونناعا جۋىق قاتتى تۇرمىستىق قالدىق جينالعان. ونىڭ شامامەن 26%-ى قايتا وڭدەلىپ, كادەگە جاراتىلدى. بۇعان نەگىزىنەن قاعاز بەن پلاستيك قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. سونىمەن قاتار بارلىق نورماتيۆتىك بازا قابىلدانعانىنا قاراماستان, كوممۋنالدىق جانە باسقا دا قالدىقتاردى ورتەۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى سوزىلىپ كەتكەنى دە وزەكتى ماسەلەگە اينالعان.
وندىرىستىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ماسەلەلەرى دە ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. جىل سايىن وتاندىق كاسىپورىنداردا 1 ملرد تونناعا جۋىق قالدىق جينالادى. ولاردى قايتا وڭدەۋ كولەمى شامالى, نەبارى 11%-دى قۇرايدى. ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 70–80%-عا جەتەدى. سونىمەن قاتار كەن ورىندارىنداعى ۇيىندىلەردىڭ قۇرامىندا باعالى جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل قوسپالارى بار. ولاردى الۋعا ءتيىمدى جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋ قاجەت. ەنەرگەتيكا كاسىپورىندارىنىڭ كۇل ۇيىندىلەرى دە كوبەيىپ بارادى.
ءتيىمدى باسقارۋ جۇيەسى كەرەك
پرەمەر-مينيستر قالدىقتاردى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن ايقىن جۇيە قۇرىپ, ونى تسيفرلاندىرۋعا باسا نازار اۋداردى. ول ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە 1 قىركۇيەككە دەيىن قالدىقتاردىڭ بارلىق ءتۇرىن باسقارۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. بۇل تۇجىرىمداما قالدىقتاردى باسقارۋ ۇدەرىسىن ورتالىقتاندىرۋعا, بارلىق مۇددەلى تاراپتى تارتۋعا جانە تسيكلدىك ەكونوميكا مودەلىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالماق.
– دۇرىس تاسىلدەردى قولدانۋ ارقىلى قالدىقتاردى جويىپ قانا قويماي, ولار وڭدەلىپ, قايتادان كادەگە جاراتىلۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا وزىق ەلدەردىڭ وسى سالاداعى تاجىريبەسىن مەڭگەرۋ كەرەك. ال مۇنداي جوبالار بىزدە بارشىلىق. وتاندىق تاۋ-كەن كومپانيالارى قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, 30-عا جۋىق ءونىم ءتۇرىن شىعاراتىن جوبالاردى باستادى. ولاردىڭ ىشىندە قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن تىڭايتقىشتار شىعاراتىن ءارى باسقا دا كوپتەگەن جوبالار بار, – دەپ اتاپ ءوتتى ۇكىمەت باسشىسى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ونەركاسىپ قورىمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە, قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتىپ, 3 اي مەرزىمدە بەكىتىلگەن ءتىزىمنىڭ ىشىنەن قارجى بولىنگەن جوبالار سانىن 5 ەسەگە ارتتىرۋى قاجەت. ءوڭىر اكىمدىكتەرى قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ جونىندەگى ءاربىر جوباعا ولار ىسكە قوسىلعانشا تولىق قولداۋ كورسەتۋى كەرەك.
سونداي-اق پرەمەر-مينيستر ەكولوگيا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرىنە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, قالدىقتاردى ەنەرگەتيكالىق كادەگە جاراتۋ جوبالارىن انىقتاۋدى تاپسىردى. ينۆەستورلاردى تارتۋ ماقساتىندا ءساۋىر ايىندا اۋكتسيون وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك جانە ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىنداردى قولداۋ شارالارىن ازىرلەۋ جۇكتەلدى. بۇل كومىر حيمياسى, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى الۋ سالالارىندا جاڭا كاسىپورىندار اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كوممۋنالدىق جانە وندىرىستىك قالدىقتاردى باسقارۋ, مونيتورينگتەۋ جانە باقىلاۋ سالاسىندا تسيفرلىق شەشىمدەردى ازىرلەۋ مىندەتى قويىلدى.
جەڭىلدەتىلگەن ليتسەنزيا ەنگىزىلمەك
ەلىمىزدە 55 ملرد تونناعا جۋىق تەحنوگەندىك-مينەرالدىق قالدىق جينالعان, ولاردىڭ باسىم بولىگى پاۆلودار, قاراعاندى جانە قوستاناي وبلىستارىندا شوعىرلانعان. ۇكىمەت بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, شەشۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەرسايىن ناعاسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى 1 700-دەن اسا تمق-نىڭ 67%-ى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك تەحنوگەندىك قالدىقتاردى وڭدەۋگە جەڭىلدەتىلگەن ليتسەنزيا ەنگىزۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋدە. بۇل باستاما وندىرىستىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدى ىنتالاندىرىپ, ەكولوگيالىق جۇكتەمەنى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– بۇگىندە سيرەك مەتالدار مەن سيرەك جەر مەتالدارى سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى اياسىندا جول كارتاسى ازىرلەنىپ, ينۆەنتاريزاتسيالاۋ جۇمىستارى باستالدى. وسى جۇمىستار تەحنوگەندىك-مينەرالدىق قالدىقتاردى باعالاۋعا, وڭدەۋگە جانە ەكولوگيالىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا جانە سالانىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەحنوگەندىك-مينەرالدىق قالدىقتار ماسەلەسىن شەشۋ جانە ارنايى وندەۋ ورىندارىنا جەتكىزۋگە زاڭنامالىق نورمالار ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل اسىرەسە ەكولوگيالىق ماسەلەسى بار مونوقالالارعا وتە ماڭىزدى. بۇگىندە مينيسترلىك تەحنوگەندىك-مينەرالدىق قالدىقتاردى وڭدەۋگە ارنالعان ارنايى ليتسەنزيا ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدا. وسى ۇسىنىلعان شارالار ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا, سونداي-اق وندىرىستە جاڭا شيكىزات كوزدەرىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى.
بىزدە تەحنوگەندىك-مينەرالدىق قالدىقتاردى وڭدەۋ دەڭگەيى شامامەن 11%-دى قۇرايدى, ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 70–80%-عا جەتەدى. قازىردىڭ وزىندە مىس, التىن, تەمىر جانە باسقا دا شيكىزاتتى ءوندىرۋ كەزىندەگى قالدىقتار قايتا وڭدەلىپ جاتىر. مىسالى, ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى كوۋنراد كومپانياسى ءوز كەن ورنىنىڭ تەحنوگەندىك قالدىقتارىن پايدالانىپ, جىلىنا 12 مىڭ توننا مىس وندىرەدى – بۇل ەلىمىزدىڭ بۇكىل مىس ونەركاسىبىنىڭ شامامەن 3%-ىن قۇرايدى. كەيىنگى ەكى جىلدا قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋگە ارنالعان جالپى سوماسى 48 ملرد تەڭگە بولاتىن 3 جوبا ىسكە قوسىلدى. الداعى ەكى جىلدا قۇنى 37 ملرد تەڭگە بولاتىن 4 جوبا ىسكە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار قازىر ونەركاسىپ قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋگە ارنالعان 330 ملرد تەڭگە بولاتىن 25 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنى 133 ملرد تەڭگە بولاتىن 8 جوبا ىسكە قوسىلدى. وسى جىلى 110 ملرد تەڭگە بولاتىن 7 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. ايتقانداي, قالدىقتاردى ءتيىمدى قايتا وڭدەۋ بويىنشا شامامەن 317 ملرد تەڭگە سوماعا جاڭا جوبالار ماقۇلدانعان. ول ەلىمىزدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا سۇرىپتاۋ مەن قايتا وڭدەۋ ۇلەسىن ارتتىرادى.
– وسى جوسپاردىڭ ينديكاتورلارىن دەكومپوزيتسيالاۋ شەڭبەرىندە بارلىق وڭىرلەرگە جوسپارلى كورسەتكىشتەر بەلگىلەندى. كوممۋنالدىق قالدىقتار بويىنشا, جىل سايىن ەلىمىزدە شامامەن 4,5 ملن توننا تۇزىلەدى, 2024 جىلعى قايتا وڭدەۋ جوسپارى 30% بولسا, ناقتى وڭدەلگەنى شامامەن – 26%. ەلىمىزدىڭ 20 وڭىرىنەن جوسپارلى كورسەتكىشكە 7 ءوڭىر قول جەتكىزبەدى. ولاردىڭ ىشىنەن: ۇلىتاۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارى جانە الماتى قالاسىن ەرەكشە اتاپ وتەمىن. ءبىز بۇل سالادا قالىپتاسقان جاعدايدى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالاسىپ جاتىرمىز, – دەپ اتاپ ءوتتى ە.نىسانباەۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى – ەكونوميكالىق تارتىمدىلىقتىڭ تومەندىلىگى. 2021 جىلى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى قابىلداعان ساتتەن باستاپ اكىمدىكتەر تۇرمىستىق قالدىقتار ءتاريفىن قايتا قاراپ, ءماسليحاتتاردا بەكىتۋگە ءتيىس بولعان. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدەگى 211 اۋدان مەن قالانىڭ 155-ىندە تاريفتەر قايتا قارالدى. تاريفتەرى قايتا قارالماعان اۋدان مەن قالالاردىڭ باسىم بولىگى – پاۆلودار, شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا.
وسىعان بايلانىستى, قولدانىستاعى تاريفتەر ءتيىستى قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارىن وتەمەيدى. مىسالى, اتىراۋ قالاسىندا اكىمدىك ەسەپتەگەن تاريف مولشەرى 527 تەڭگە بولسا, ءماسليحاتتاردىڭ حالىق مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, بەكىتكەنى – 379 تەڭگە.
– بۇل ماسەلەنى مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك ارقىلى شەشۋ جوسپارلانۋدا. وندا تۇرمىستىق قالدىقتار ءۇشىن شەكتى, ياعني ەكونوميكالىق تارتىمدى ءتاريفتى بەكىتۋ كوزدەلۋدە. جەكە سەرىكتەس اعىمداعى جانە شەكتى ءتاريفتىڭ ايىرماسىن ۋتيلتولەم ەسەبىنەن الاتىن بولادى. تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا ءبىز شەكتى تاريفتەردى بەكىتۋدى اكىمدىكتەر قۇزىرەتىنە بەرەمىز. زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىندا جاتىر, – دەدى مينيستر.
بۇعان قوسا مينيسترلىك ماسەلەنى جۇيەلى شەشۋ ماقساتىندا تۇرمىستىق قالدىقتار ءتاريفىن 3 جىلدا كەمىندە ءبىر رەت قايتا قاراۋ كەزەڭدىلىگى بويىنشا كودەكسكە تۇزەتۋلەردى ازىرلەدى. وتكەن جىلدان باستاپ مينيسترلىك قالدىقتاردى جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا «ەسoQolday» باعدارلاماسىن قايتا ىسكە قوستى. بيىل وسى تولەمدەرگە 9,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى.
– مىسالى, پوليمەر قالدىقتارىنىڭ جينالعان جانە قايتا وڭدەلگەن ءار تونناسى ءۇشىن بيىل تولەمدەر سوماسى 71 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. بۇدان بولەك, ءبىز قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدىڭ مەنشىكتى جۇيەسى بار وندىرۋشىلەر مەن يمپورتتاۋشىلاردى ۋتيلالىم تولەۋدەن بوساتۋ تالاپتارىن جەڭىلدەتتىك, — دەپ اتاپ ءوتتى ە.نىسانباەۆ.
اتاپ ايتقاندا مەنشىكتەگى مىندەتتەمە تەك قايتا وڭدەۋ جابدىقتارىنا قولدانىلادى, ال عيماراتتار نەمەسە كولىك قۇرالدارى جالعا الىنۋى نەمەسە اۋتسورسينگكە بەرىلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار 2031 جىلدان باستاپ قايتا وڭدەۋ ۇلەسىن قازىرگى 30%-دان 40%-عا ۇلعايتۋ تالابى قاراستىرىلۋدا. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءىرى قالالاردا قوقىس وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۋتيلالىم ەسەبىنەن جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ مەحانيزمى بەكىتىلدى, جىلدىق 3%-بەن 15 جىلعا جانە ەكى جىلعا دەيىنگى دەمالىسى بار نەسيەلەر كوزدەلگەن. مينيسترلىك, اكىمدىكتەر ۇسىنعان, قۇنى 316,9 ملرد تەنگەنى قۇرايتىن 67 جوبانى ماقۇلدادى, ونىڭ ىشىندە 43 جوبا قايتا وڭدەۋگە باعىتتالعان.