ۇلىتاۋ وبلىسى مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق مۋزەيىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «سىر ساقتاۋشى ساندىق» اتتى ەتنوگرافيالىق كورمەنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ماعجان ەرەنعايىپ ۇلى, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى جانىنداعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ جانە «قازاقتىڭ كەتبۇقاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى تولەگەن نۇرماعامبەت ۇلى, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى باتىربەك تىنىشتىقباي ۇلى كورمەنىڭ لەنتاسىن قيىپ, ءوز تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. «اق اجەلەر» ءانسامبلىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى شۇكىر ابدىعاليقىزى اشىلۋ سالتاناتىنا شاشۋ شاشتى.
ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق مۋزەيىنىڭ قورىندا ساندىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. قۇندى دۇنيەنى جيناۋ 1981 جىلدان باستالادى. كەزىندە جەزقازعان وبلىسىنىڭ اعادىر, شەت, اقتوعاي, ۇلىتاۋ, جەزدى, جاڭاارقا اۋداندارىنا جاسالعان ەتنوگرافيالىق باعىتتاعى ەكسپەديتسيا ناتيجەسىندە بىرنەشە قۇندى دۇنيە تابىلعان. قازىرگى تاڭدا مۋزەيدە 30 ساندىق بار.
ساندىقتىڭ تۇرلەرى جاسالۋىنا, كولەمىنە, تۇرمىستا پايدالانۋ قاجەتتىلىگىنە قاراي جاعىلان, اباجا, ابدىرە, قولساندىق, بوگىرەباس دەگەن تۇرگە بولىنەدى ەكەن. كەزىندە التىن قولدى شەبەرلەر ساندىقتى زيانكەس جاندىكتەر, كەمىرگىشتەر كىرە المايتىنداي مىقتى ەتىپ جاساعان.
ساندىقتار كورمەسىمەن ەكسكۋرسيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەلۆيرا عالىمقىزى تانىستىردى.
مۋزەي قورىنداعى ساندىقتار ءار عاسىردان سىر شەرتەدى. مۋزەيدەگى قۇندى ساندىقتىڭ ءبىرىن جاڭاارقا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى راۋشان تولەگەنوۆا تاپسىرعان ەكەن. كوزدىڭ جاۋىن العان جيھاز قىزىل ماتامەن قاپتالىپ, مىس قاڭىلتىرمەن كوركەمدەلگەن.
1981 جىلى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى مۇراجاي قورىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا وڭىرگە كوپتەگەن ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جاسايدى. سول جىلى قارساقباي كەنتىنە جاساعان ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيادا ەسماعامبەت اۋلەتىنەن باعالى ساندىق تابىلىپ, مۋزەي قورىنا الىنعان. بۇل ساندىقتى اۋلەتتىڭ ۇلكەنى 1906 جىلى مەككەدەن اكەلگەن ەكەن. بەزەندىرىلۋىندە دە ايىرماشىلىق بار. اي جانە جۇلدىزبەن ورنەكتەلىپ, يسلام دىنىنە ءتان قولتاڭبا بەدەرلەنگەن.
جەڭىس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, ماتاي ءبيدىڭ قىزى بوپە ماتاەۆا اكەسىنىڭ تۇرمىسىندا قولدانعان, ءحىح عاسىردىڭ اياعىنا جاتاتىن اسادال ساندىعىن مۋزەي قورىنا تابىستاعان. اتاۋىنىڭ ءوزى «اس ادال» سوزىنەن شىققان. ازىقتى دا ساقتايتىن, جيھازدى دا جينايتىن شكاف سياقتى جاسالعان.
قۇندى جادىگەردىڭ ءبىرى – 1918 جىلعى كەبەجە. مۋزەي قورىنا شەڭبەر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايتجان قويلىباەۆا وتكىزگەن. وسى اتالعان كەبەجە قىز جاساۋىمەن كەلگەن ەكەن, قاقپاعى كەزىندە كيىزدەن قاپتالعان.
كورمەگە ءسان بەرىپ تۇرعان باعالى ساندىقتىڭ تاعى ءبىرى قاسبەتى سۇيەكتەن جاسالعان, ورنەكتەرمەن قاپتالعان كەبەجە. اتالعان كەبەجەنى مۋزەيگە قارساقبايدىڭ تۇرعىنى قۇلجان تاجىباەۆ وتكىزگەن. بۇل كەبەجەنى اكەسى ءتاجىباي اتباسار جارمەڭكەسىنەن 1913 جىلى ساتىپ العان ەكەن. تاعى ءبىر كەبەجەنى قارقارالى تۇرعىنى بيكەن وتەەۆا 1985 جىلى مۋزەي قورىنا تاپسىرىپتى.
كورمەگە ماكەن تورەگەلدين اتىنداعى جەزدى كەنتىندەگى تاۋ-كەن جانە بالقىتۋ ءىسى تاريحى مۋزەيىنىڭ قورىنان الىنعان دانيار ۇستانىڭ «جاعىلان» ساندىعى قويىلعان. بۇل – قىزدىڭ جاساۋىنا ارنالىپ جاسالعان ساندىقتىڭ ءتۇرى. كولەمى كىشىرەك بولادى, جۇقا تاقتايشالاردان جاسالىپ, كوبىنەسە بۇزاۋ تەرىسىمەن قاپتالادى. ۇلىتاۋلىق قولونەر شەبەرى كارىباي ۇلى دانيار ۇستانىڭ تەرى ساندىعى اۋلەتىندە ءجۇز جىلدان اسا ۋاقىت ساقتالىپ كەلگەن.
كورمەدەگى ساندىقتىڭ استىنا قويىلاتىن جۇك اياق ءحىح عاسىردا جاسالعان. جەزدى اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن تاسماعانبەت ۇستانىڭ ءتول تۋىندىسى.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلداردا جاسالعان ساندىقتار دا ورىن العان.
جاقسى ءىستى جاساپ جاتقان ادامداردىڭ جانىنا جالاۋ بولىپ كەلگەن جەزقازعان قالالىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى راۋشان قاپاروۆا, رەسپۋبليكا پارتياسى ۇلىتاۋ وبلىسى فيليالىنىڭ توراعاسى سۆەتلانا وڭعارباەۆا اتا-بابادان قالعان مۇرانى دارىپتەگەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىنا العىس ايتتى.
قازىرگى تاڭدا لازەرلىك قۇرىلعىمەن زاماناۋي تۇردە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاساپ, ناسيحاتتاپ جۇرگەن 11-سىنىپ وقۋشىسى, ساتباەۆ قالاسى اكىمى گرانتىنىڭ يەگەرى ەسكەندىر ارداق ۇلى ءوزى جاساعان ساندىعىن ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق مۋزەيى كورمە زالىنىڭ باسشىسى زاعيرا شوراقىزىنا تابىستادى.
وبلىستىق, قالالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى «اق اجەلەر» ءانسامبلىنىڭ ورىنداۋىنداعى حالىق ءانى «بەۋ, ايداي», ت.قالماعامبەتوۆ اتىنداعى جەزقازعان فيلارمونياسىنىڭ ءانشىسى, امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق انشىلەر بايقاۋىنىڭ لاۋرەاتى ارداق مۇقىشەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى ت.راحيموۆتىڭ «قازاعىم-اي» ءانى, «شالقىما» ونەر اكادەمياسىنىڭ ۆوكالدىق توبىنىڭ ورىنداۋىنداعى «ناۋرىز» ءانى كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە جىلى شۋاق قۇيدى. «ساندىق جايلى نە بىلەسىز؟» سۇراق-جاۋاپ ويىنى دا تاقىرىپپەن قابىسىپ جاتتى. جاۋابىن تاپقاندارعا سىيلىقتار ۇسىندى.
ساندىق ءۇي جيھازى عانا ەمەس, كيەلى بۇيىم. ىشىنە كادەلى سىيلاردى ساقتاعان. ساندىق اشار دەگەن جورالعى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. سوناۋ بابادان كەلە جاتقان ونەردى دارىپتەپ, ءداستۇردى جالعاستىرا بەرۋگە بۇل كورمەنىڭ بەرەر تاعىلىمى مول.
ۇلىتاۋ وبلىسى