گازەتتىڭ كەشەگى نومىرىندە حابارلاعانىمىزداي, 24 ماۋسىمدا تۇركيا استاناسى انكارا قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ورناتىلعان ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى اشىلۋى بولدى. سالتاناتتى راسىمدە انكارا قالاسىنىڭ مەرى مەليح گوكچەك, تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى مەحمەت ءالي شاحين جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ ءسوز سويلەدى.ەڭسەلى ەسكەرتكىشتى تۇتاستاي كومكەرگەن اسپانكوك ءتۇستى ماتا جايىمەن ءتۇسىرىلىپ, باۋىرلاس قازاقستان مەن تۇركيانىڭ مەملەكەتتىك ءانۇراندارى ورىندالعان سوڭ, مىنبەرگە انكارا قالاسىنىڭ مەرى مەليح گوكچەك كوتەرىلدى. قالا باسشىسى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا جينالعان كوپشىلىك قاۋىمعا العىسىن بىلدىرە كەلىپ, ءسوزىن قازاقستان مەن ءتۇركيانىڭ تەرەڭنەن تامىر تارتقان تۋىستىعىنان باستادى. تۇرىك پەن قازاق حالىقتارىنىڭ تاريحي جانە مادەني قۇندىلىقتارى ورتاق, دەدى مەليح گوكچەك. ەكى ەل اراسىندا ىستىق ىقىلاسقا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس تا, ەكى باۋىرلاس حالىق اراسىندا ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىك تە بار. بىزدەر 2001 جىلدان باستاپ انكارا مەن استانا قالالارى اراسىندا ءتۇرلى سالادا ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, تاجىريبە الماسىپ كەلەمىز. مادەنيەت كۇندەرى وتكىزىلەدى, حالىقتار اراسىندا دوستىق جانە مادەني بايلانىستار نىعايا تۇسۋدە.
قالا مەرى بۇدان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتتاعى, حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلىنە توقتالدى. مەليح گوكچەكتىڭ اتاپ وتۋىنشە, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قازاقتىڭ دانىشپان كوشباسشىسى بولىپ تابىلادى. تۇڭعىش پرەزيدەنت رەتىندە ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن بەكەم ورنىقتىرىپ قانا قويماي, رەسپۋبليكانىڭ وتپەلى كەزەڭنەن تەز جانە داعدارىسسىز ءوتۋىن قامتاماسىز ەتىپ, قازاقستاندى قىسقا مەرزىم ىشىندە الەمنىڭ بەدەلدى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوستى.
كوشباسشىلىق جانە اسقان كورەگەندى قاسيەتكە يە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءححى عاسىردىڭ قالالار عاسىرى بولاتىنىن الدىن الا بولجاپ, دەدى قالا باسشىسى ءارى قاراي, ساناۋلى جىلدار ىشىندە ازيا دالاسىندا الەمگە تانىمال مەگاپوليسكە اينالعان كورىكتى دە ۇلكەن استانا قالاسىن سالدى. سونىمەن قاتار, تۇركيا توراعالىقتى قابىلداپ العان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەس ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جوباسى بولىپ تابىلادى.
مەليح گوكچەك, سونداي-اق قازاقستان باسشىسىنىڭ تۇركى دۇنيەسىن ىنتىماققا شاقىرعان باستامالارىن دا اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلى تۇركى الەمىندە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ورنىقتىرىپ, نىعايتۋعا دا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ناحچىۆانداعى سامميتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ال 2009 جىلى قازان ايىندا استاناداعى ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى ساياباققا مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ ەسكەرتكىشى دە تىكەلەي نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن اشىلدى.
انكارا اكىمدىگى مەن قالا ءماسليحاتى, دەدى انكارا قالاسىنىڭ مەرى مەليح گوكچەك ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدە بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن تۇركى الەمى بىرلىگىنە جانە انكارا مەن استانا اراسىنداعى قاتىناستارعا قوسقان ۇلەسىنە العىسىمىز رەتىندە, سونداي-اق 70 جاسقا تولۋ مەرەيتويى قارساڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىن انكارانىڭ ەڭ اسەم دە كورىكتى جەرى – اتاتۇرىك بۋلۆارى مەن “جاستار” ساياباعى قيىلىسقان تۇسقا ورناتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. وسىنداي ۇلى كوشباسشىمىزدىڭ ەسكەرتكىشى قالامىزدىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ, اجارلاندىرا تۇسەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى انكاراداعى ەڭ ۇزىن, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر مولىنان ورنالاسقان تۇرىك حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك بۋلۆارىنىڭ بويىنا ورناتىلعان. “جاستار” ساياباعى مەن اتاتۇرىك بۋلۆارىنىڭ قيىلىسىندا الىستان مەنمۇندالايدى.
تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى مەحمەت ءالي شاحين سوزىنە ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قاتىناستاردى, قازاق-تۇرىك بايلانىستارىن تەرەڭدەتۋدەگى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اتقارعان كەلەلى ىستەرىن ارقاۋ ەتتى. ءتوراعانىڭ اتاپ وتۋىنشە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ انكاراعا ساپارمەن كەلگەندە تۇركيانىڭ ەۋروپا وداعىمەن قاتىناستى نىعايتقانىن قازاقستان قولدايتىنىن بىلدىرگەن. بىراق ازيانى دا ۇمىتپاۋ كەرەكتىگىن, شىعىسقا دا تۇركيانىڭ بەت بۇرعانى ءجون ەكەندىگىن ايتقان. تۇركيا ەۋروپامەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ بارىسىندا ازيانى دا, شىعىستى دا ەشقاشان ۇمىتپايدى. بۇگىندە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى قۇرىلدى.
استانادا اشىلعان اتاتۇرىكتىڭ ەسكەرتكىشى جانە بۇگىن اشىلىپ وتىرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ انكاراداعى ەسكەرتكىشى قانداي ماعىنا بەرەدى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن م.ءا.شاحين. ەكى ءىرى ساياسي تۇلعا ءوز ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس, تۋىس ەكى حالىقتىڭ دا ءىرى ساياسي قايراتكەرلەرى بولىپ تابىلادى. استاناداعى اتاتۇرىكتىڭ ەسكەرتكىشى ءسىزدەرگە ءبىزدى ەسكە تۇسىرتسە, انكاراداعى نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى مۇنداعى تۇرىكتەرگە قازاق حالقىن ارقاشان ەسكە تۇسىرتەدى. ۋاقىتى كەلگەندە باۋىرلاس ەكى حالىق – قازاق پەن تۇرىك اۋدارماشىسىز سويلەسەتىن بولادى.
مەحمەت ءالي شاحين وسىلاي دەي كەلىپ, انكارا قالاسىنىڭ باسشىلىعىنا قالادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا كوشە بەرۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىردى. ءبىز ءدىنى, ءتىلى جانە ءدىلى ءبىر حالىقتارمىز, دەدى ءماجىلىس ءتوراعاسى وسى جايىندا. انكارانىڭ ەڭ كورىكتى ءارى ورتالىق كوشەلەرىنىڭ بىرىنە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىن بەرگەن ءجون دەپ بىلەمىن. بۇل تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتا تۇسەر ەدى.
شەشەندەر سويلەپ جاتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە اۋىق-اۋىق قاراپ قويامىز. وزگەلەر دە سولاي ەتۋدە. ارنايى جابدىقتالعان ورىنجايداعى ورىندىقتاردا وتىرعان تۇركيالىق قازاق قانداستارىمىز ەلباسىنىڭ ەسكەرتكىشىنەن ءتىپتى كوز الار ەمەس.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ ءسوزىن مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ كورەگەندى ءسوزىنەن باستادى. تۇرىك مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ مىنا ءبىر سوزىندەگى ۇلكەن كورەگەندىك مەنى ءاردايىم تاڭعالدىرادى, دەدى ءماجىلىس ءتوراعاسى. ول: “كۇنى جەتكەندە كەڭەس وداعى دا تارايدى. الەمدە جاڭا تەپە-تەڭدىك سالتانات قۇراتىن بولادى. كەڭەس وداعىنىڭ قول استىندا وزىمىزبەن ءتىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر, ءدىلى ءبىر تۋىستارىمىز تۇرىپ جاتىر. ءبىز ولاردى قولداۋعا ءازىر بولۋعا ءتيىسپىز”, دەگەن ەدى. مىنە, وسىنداي كوپتەن كۇتكەن كۇنگە قازاق حالقى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قول جەتكىزدى. سوندا بىزدەرگە ءبىرىنشى بولىپ قول سوزعان, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان ساتتەن نەبارى 14 ءمينوت وتكەندە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ تانىعان ەل ناق وسى تۇركيا بولعانىن ءبىز ەشقاشان ۇمىتپايمىز. وسى دوستىق پەن بىرلىككە باستاعان تاريحي قادام تۇراقتى قاتىناستارىمىزدىڭ بەرىك نەگىزىن قالادى.
ورال مۇحامەدجانوۆ ودان سوڭ, ءتۇرىكتىڭ تانىمال تۇلاعالارى ءجونىندە وي قوزعادى. توراعانىڭ اتاپ وتكەنىندەي, قازاقستاندىقتار ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وزدەرىنىڭ جاس تا جاۋھار استاناسىنىڭ تورىندە اتاتۇرىكتىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتتى. تۇرىك حالقىنىڭ تاعى ءبىر ايگىلى پەرزەنتى, الەمگە تانىمال مەملەكەت قايراتكەرى بولعان تۇرعىت ءوزالدىڭ اتىنا الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الماتى شاھارىندا كوشە بەرىلدى. ءسويتىپ, ەلىنىڭ ماقتانىنا اينالعان تۇرىك حالقىنىڭ ارداقتى ۇلدارى كەزىندە اتا-بابالارىمىز بىرگە قونىس قىلعان التىن بەسىگىمىز – التايدىڭ اياسىنا قايتا ورالدى. قازاق ەلى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ىسىنە تۇركيانىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن جوعارى باعالايدى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 2010 جانە 2011 جىلدار قازاقستان مەن تۇركيانىڭ جىلدارى بولادى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ءماجىلىس سپيكەرى. قازاقستان 2010 جىلى 56 مەملەكەتتى قاناتىنىڭ استىنا ءبىرىكتىرگەن ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ جاتسا, ال 2011 جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى. ال تۇركيا بولسا, شامامەن 3 ميلليارد حالىق تۇراتىن مەملەكەتتەردىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ توراعاسى قىزمەتىنە كىرىستى. وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز قازىر ەۋروپا مەن ازيانىڭ اسا ماڭىزدى بىرلەستىكتەرىنە باسشىلىق جاساۋدا. مۇنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. ءبىزدىڭ ەلدەرگە ەۋرازيا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ماڭىزدى بەيبىت باستامالار كوتەرۋگە بىرەگەي مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. سوندىقتان قازاق ەلىنىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: “تۇركىلەر وركەنيەتتىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوستى. ال ەندىگى جەردە ءتۇبىمىز ءبىر, ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىز ءبىر بولعان سوڭ, وسى بىرلىگىمىزدىڭ قادىرىنە جەتە ءبىلۋىمىز كەرەك, ءسويتىپ, بۇل ارتىقشىلىعىمىزدى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستى جاقسارتۋ ىسىنە ءتيىمدى باعىتتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. بىزدەر وسىنداي ونەگەمىزبەن بۇكىل ادامزاتتىڭ بەيبىتشىلىك, كەلىسىم, ءوزارا قۇرمەت جولىمەن جۇرۋىنە ىقپال ەتە الامىز”, – دەۋى جايدان-جاي ەمەس.
ورال مۇحامەدجانوۆ كەلەسى كەزەكتە تۇركى حالىقتارىنىڭ الدىندا سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن انكارانىڭ ورتالىعىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندەگى تۇرىك اعايىنداردىڭ شىنايى باۋىرلاستىق شەشىمىن قازاقستاندىقتار اسا زور ىقىلاسپەن قابىل العانىن جەتكىزدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – الەمدەگى ماڭىزدى وقيعالار بارىسىنا جارقىن دا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تاريحي قايراتكەر, قازاقستان تاريحىندا تۇرىك رەسپۋبليكاسىنداعى اتاتۇرىك سياقتى ايرىقشا ورىن الادى, دەدى ءارى قاراي. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت قانا ەمەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, حالىق ساناسىندا ۇلت تانىعان ەلباسى بولىپ تابىلادى. ن.ءا.نازارباەۆ دارا تۇلعالىق قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن جاڭا مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزدەرىن قالاۋعا باعىتتاپ, تۋعان ەلىنىڭ ءدۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋىن قامتاماسىز ەتتى. سونىمەن قاتار, سپيكەر مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا 2008 جىلى تاريحتا ءبىرىنشى رەت تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى, ال 2009 جىلى ناحچىۆان قالاسىندا تۇركى ەلدەرىنىڭ كەڭەسى قۇرىلىپ, باۋىرلاس ەلدەردىڭ دوستىعىنا جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىنا ۇلكەن الەۋەت قوسقانىن اتاپ ءوتتى. تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلدىڭ: “نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ توپتاسۋى ءۇشىن كوپ ءىس تىندىردى, سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بويىندا ءتۇركىنىڭ قانى بار بارلىق حالىقتاردىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلادى”, دەگەن ءسوزىن كەلتىردى.
ءماجىلىس توراعاسى ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ەلباسىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن لايىقتى باعالاپ, قۇرمەت كورسەتكەن تۋىسقان تۇرىك حالقىنا شىن جۇرەكتەن العىس ايتىپ, وسى ەلەۋلى تاريحي وقيعانىڭ ءبىزدىڭ حالىقتار اراسىنداعى دوستىق بايلانىستارىن ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسۋگە ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىن اشۋ سالتاناتىنىڭ رەسمي بولىگى اياقتالعان سوڭ, ەسكەرتكىش الدىنداعى القىزىل لەنتا قيىلدى. سول-اق ەكەن, قاۋمالاعان جۇرت ەسكەرتكىش الدىندا ەستەلىك سۋرەتكە تۇسۋگە ۇمتىلدى. ال ءبىز, جۋرناليستەر جۇرتشىلىقپەن سۇحباتتاسۋعا جۇگىردىك.
“قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەسكەرتكىشى ەكى حالىق اراسىنداعى شىنايى دوستىقتى بىلدىرەدى, دەدى “وكان” حولدينگىنىڭ ديرەكتورى بەكير وكان. ول – تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعا. وتكەن جىلى استانادا اتاتۇرىككە ەسكەرتكىش اشىلعان بولسا, بۇگىن نازارباەۆقا ەسكەرتكىش اشىلىپ وتىر. بۇگىندە قازاقستان ورتالىق ازياداعى كوشباسشى ەل بولىپ تابىلادى. ساناۋلى جىلدار ىشىندە استانا قالاسى بوي كوتەردى. مەن نازارباەۆتى ورتالىق ازيانىڭ اتاتۇركى دەپ ەسەپتەيمىن”.
“بۇگىنگى كۇندى قازاق حالقى ءۇشىن تاريحي كۇن دەپ سانايمىن, دەدى ىستامبۇل قالاسىندا تۇراتىن قانداسىمىز ابۋلاقاپ قارا. وسى مەرەكەگە ءبىز ارنايى كەلدىك. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا انكارادا ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋى قازاق-تۇرىك قاتىناستارىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەنىن كورسەتەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۇركيانىڭ قايراتكەرلەرى جوعارى باعالايدى. ويتكەنى, قازاقستان باسشىسى ءوز ەلىن نەبارى 19 جىل ءىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەردى. ەكىنشىدەن, تۇركيادا نازارباەۆ بەينەسىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ بىرلىگى دەپ ۇعىنادى”.
“قازاقستان پرەزيدەنتىن وتە قۇرمەتتەيمىن جانە سىيلايمىن, دەدى بيزنەسمەن زيۋلكيف جەيلان. استانا مەن انكارا باۋىرلاس قالالار. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋى تۇركيا حالقى ءۇشىن ەرەكشە جاعداي. سەبەبى, ءتۇركيالىقتار نازارباەۆتى وتە قۇرمەتتەيدى. ول تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇل – قازاقستان پرەزيدەنتىنە كورسەتىلگەن ەرەكشە قۇرمەت”.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.